Για πρώτη φορά μετά από δεκαετίες η ελληνική χειροτεχνία επανέρχεται στο προσκήνιο, όχι ως νοσταλγικό απολίθωμα, αλλά ως οργανικό κομμάτι μιας σύγχρονης αναπτυξιακής στρατηγικής. Από τα πιλοτικά εκπαιδευτικά κέντρα υφαντικής, κεραμικής και ξυλοτεχνίας που δημιουργούνται σε αγροτικές και ακριτικές περιοχές, έως το νέο ευρωπαϊκό Σύστημα Γεωγραφικών Ενδείξεων για χειροτεχνικά και βιομηχανικά προϊόντα, διαμορφώνεται ένα νέο πλαίσιο που επιχειρεί να μετατρέψει την παραδοσιακή γνώση σε παραγωγικό και εξαγώγιμο κεφάλαιο. Σε μια συγκυρία όπου η χειροτεχνία αντιμετωπίζεται από την ΕΕ ως «εργαλείο» περιφερειακής ανάπτυξης, η Ελλάδα επιχειρεί να καλύψει χαμένο έδαφος, επενδύοντας σε νέες δομές εκπαίδευσης και πιστοποίησης χειροτεχνών και να συνδέσει τις τοπικές της… δεξιότητες με την ενιαία ευρωπαϊκή αγορά.
Τον περασμένο Νοέμβριο, όταν το υπουργείο Παιδείας ανακοίνωσε την εισαγωγή εργαστηρίων χειροτεχνίας στα σχολεία, δημοσιεύθηκαν στον Τύπο και τα κοινωνικά δίκτυα διάφορες καυστικές κριτικές, υποστηρίζοντας στην πλειοψηφία τους ότι η εστίαση σε παραδοσιακές τέχνες, όπως η υφαντική και το κέντημα, συνιστά οπισθοδρόμηση αφού αναβιώνει ένα παλαιομοδίτικο μοντέλο εκπαίδευσης, ευθέως αντίθετο με την ενίσχυση αναγκαίων ψηφιακών δεξιοτήτων στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης.
Tα επιχειρήματα κατά της «γραμμικής οπτικής»
Για άλλους, όπως τη δρα Αικατερίνη Πολυμέρου-Καμηλάκη, ομότιμη ερευνήτρια και τ. διευθύντρια του Κέντρου Ερεύνης της Ελληνικής Λαογραφίας της Ακαδημίας Αθηνών, η καινοτομία δεν αποτελεί προνόμιο μόνο των κλάδων υψηλής τεχνολογίας. Σε άρθρο της στον «Economist» το 2021 η κυρία Πολυμέρου-Καμηλάκη είχε επιχειρηματολογήσει υπέρ της στρατηγικής σημασίας των εφαρμοσμένων τεχνών και ασχολιών για τη βιώσιμη ανάπτυξη σε τοπικό και περιφερειακό επίπεδο. Οπως είχε γράψει στο παραπάνω άρθρο, «η παρέκκλιση από τη γραμμική οπτική για την οικονομία του 21ου αιώνα, παγκοσμίως, υιοθετεί τη συνύπαρξη των παραδοσιακών κλάδων και των αντίστοιχων τεχνικών τους με εκείνες των νέων τεχνολογιών» για ένα οικονομικό μοντέλο-γέφυρα ανάμεσα στο παρελθόν και στο παρόν».
Η κυρία Πολυμέρου-Καμηλάκη υποστηρίζει τις προσπάθειες του υπουργείου Πολιτισμού με ομιλίες αλλά και ως μέλος του Συμβουλίου για την Αϋλη Πολιτιστική Κληρονομιά και βλέπει πολύ θετικά την απόφαση της υπουργού Παιδείας για την επαναφορά δημιουργικών εστιών χειροτεχνίας στα σχολεία. Μιλώντας στο «Β», αναφέρει ότι «η χειροτεχνία, μια φαινομενικά παρωχημένη ανθρώπινη δραστηριότητα στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης, επανέρχεται δυναμικά και συνδέεται με τον τουρισμό, την προστασία του περιβάλλοντος, την τεχνολογική ανάπτυξη, την εκπαίδευση και την έρευνα, την ανάπτυξη της προσωπικότητας (επιχειρηματικότητα και καλλιτεχνική δημιουργία), τη θεραπευτική και δημιουργική απασχόληση, αξιοποιώντας το πολιτιστικό συμβολικό κεφάλαιο που αποτελεί τοπική αξία και πυρήνα της φιλοσοφίας της Ζώσας Αϋλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της UNESCO. Η επαναφορά στην εκπαίδευση των χειροτεχνικών δραστηριοτήτων μόνον θετικά αποτελέσματα μπορεί να έχει».
Η σημασία που αποδίδει η ΕΕ στα χειροτεχνικά προϊόντα αποτυπώνεται και στο νέο σύστημα Γεωγραφικών Ενδείξεων για χειροτεχνικά και βιομηχανικά αγαθά, που άνοιξε για εγγραφές από τον περασμένο Δεκέμβριο. Για πρώτη φορά, ένα εργαλείο προστασίας που χρησιμοποιούνταν επί δεκαετίες στα τρόφιμα και ποτά επεκτείνεται στα μη αγροτικά προϊόντα, «ολοκληρώνοντας» ουσιαστικά την ενιαία αγορά Γεωγραφικών Ενδείξεων. Στο μήνυμά του, ο εκτελεστικός αντιπρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Στεφάν Σεζουρνέ συνοψίζει το πολιτικό διακύβευμα όχι με όρους νοσταλγίας αλλά βιομηχανικής στρατηγικής: «Δεν προστατεύουμε μόνο τις μοναδικές δεξιότητες και παραδόσεις των τεχνιτών μας, αλλά δημιουργούμε και νέες ευκαιρίες για ανάπτυξη, θέσεις εργασίας και πολλές μικρομεσαίες επιχειρήσεις ώστε τα αυθεντικά ευρωπαϊκά προϊόντα να ευδοκιμήσουν στις παγκόσμιες αγορές, ενισχύοντας τις τοπικές οικονομίες, την ανταγωνιστικότητα της ΕΕ και διασώζοντας την πολιτισμική μας ταυτότητα για τις επόμενες γενιές».
Η δυνητική συμβολή του κλάδου της χειροτεχνίας στην αναπτυξιακή προοπτική της χώρας και ιδιαίτερα της υπαίθρου αποτελεί κεντρικό στόχο της εμβληματικής δράσης του υπουργείου Πολιτισμού με τίτλο «Αναζωογόνηση των τοπικών χειροτεχνικών μονάδων ως κινητήρια δύναμη της ανάπτυξης» που εντάσσεται στο Εθνικό Σχεδίο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας. Κεντρικός άξονας της δράσης αποτελεί η ανάπτυξη δεξιοτήτων που σχετίζονται με τη χειροτεχνία μέσω πιλοτικού εκπαιδευτικού προγράμματος που υλοποίησαν τα τελευταία δύο χρόνια τα Κέντρα Επιμόρφωσης και Διά Βίου Μάθησης των Πανεπιστημίων Θεσσαλίας, Δυτικής Μακεδονίας και Δυτικής Αττικής σε 19 δομές κατάρτισης χειροτεχνίας πάνω στην υφαντική (10 δομές), την κεραμική (5 δομές) και την ξυλοτεχνία (4 δομές). Δίνοντας έμφαση σε αγροτικές και απομακρυσμένες περιοχές, το πρόγραμμα ολοκλήρωσαν με επιτυχία περίπου 285 εκπαιδευόμενοι – από επαγγελματίες χειροτέχνες και ερασιτέχνες δημιουργούς έως μέλη ευάλωτων κοινωνικών ομάδων και άνεργοι εγγεγραμμένοι στη ΔΥΠΑ –, που αναμένεται να λάβουν σχετική πιστοποίηση ΕΣΥΔ.
Μία από τις δέκα δομές υφαντικής είναι και αυτή που στεγάστηκε στο κτίριο του πρώην δημοτικού σχολείου Νεστορίου, το μεγαλοχώρι του Νομού Καστοριάς, όπου τη δεκαετία του 2000 λειτουργούσε σχολή ταπητουργίας του ΕΟΜΜΕΧ. «Εδώ και 15 περίπου χρόνια έχει σταματήσει η χειροτεχνία, έχουν χαθεί θέσεις εργασίας, δεν παράγονται πια τέτοια προϊόντα στον τόπο μας, αλλά εισάγονται από άλλες χώρες, ενώ η υπόλοιπη Ευρώπη στήριξε και κράτησε τη χειροτεχνία της» αναφέρει στο «Β» ο δήμαρχος Νεστορίου Χρήστος Γκοσλιόπουλος. «Η πρωτοβουλία, μέσω του προγράμματος, για την επανασύσταση σχολών υφαντικής αποτελεί συνεπώς μια πολύ σημαντική και ωφέλιμη προσπάθεια για όλους μας και ιδιαίτερα για τις δικές μας ακριτικές και ορεινές περιοχές, προσφέροντας μια διέξοδο εργασίας για πολλούς ανθρώπους και ιδιαίτερα για τις γυναίκες» προσθέτει.
«Αυτή η δομή είναι για μένα»
Για την Κατερίνα Γουλιού, ερασιτέχνη δημιουργό, η ανακοίνωση της δομής στο Νεστόριο λειτούργησε σχεδόν σαν προσωπικό κάλεσμα. «Οταν είδα στο Ιντερνετ ότι θα γίνει και εδώ, είπα ότι αυτή η δομή είναι για μένα».
Η ίδια περιγράφει στο «Β» ένα καινοτόμο πρόγραμμα που δεν εγκλωβίζει την υφαντική τέχνη στη μουσειακή της έκφανση, αλλά την επανασυστήνει ως ζωντανή δεξιότητα που καλλιεργήθηκε από μια διεπιστημονική ομάδα έμπειρων εκπαιδευτών, συνδυάζοντας επισκέψεις σε μουσεία της πόλης και εκπαιδευτικές ανταλλαγές. Μέσα από διά ζώσης εργαστήρια κάθε Παρασκευή, Σάββατο και Κυριακή, μαζί με ενδιάμεσα διαδικτυακά μαθήματα που συνυφαίνουν την παράδοση με τις καλές τέχνες, τις νέες τεχνολογίες και το μάρκετινγκ, η κυρία Γουλιού πειραματίστηκε με το μαλλί, το βαμβάκι και το μετάξι, ανακαλύπτοντας τρόπους ένταξης παραδοσιακών σχεδίων σε αυθεντικές δημιουργίες ρουχισμού και διακόσμησης. Σημαντική πτυχή της εμπειρίας της αποτέλεσε και η μικρή κοινότητα συνυφαντριών που σχηματίστηκε γύρω από τους αργαλειούς. «Το ένα οδηγούσε στο άλλο, όσον αφορά τις τεχνικές και τις ιδέες» αναφέρει. Οσο για την επικείμενη πιστοποίηση που θα λάβει, δεν τη βλέπει ως τυπικό χαρτί αλλά ως αφετηρία τόσο σε προσωπικό όσο και σε επαγγελματικό επίπεδο. «Ανοίγονται δρόμοι. Οπου και να βγάλει, θα βγάλει σε κάτι πάρα πολύ καλό». Και αυτό διότι, όπως λέει η ίδια, «η υφαντική έχει βαθιές ρίζες» και η γενιά της «έχει μια ευθύνη για το τι θα αφήσουμε στους επόμενους», τονίζοντας επίσης ότι η τέχνη της υφαντικής δεν απευθύνεται μόνο σε γυναίκες. «Θα ήθελα να δω και άντρες να παίρνουν μέρος στον επόμενο κύκλο του προγράμματος».
Σήμερα η κυρία Πολυμέρου-Καμηλάκη αισθάνεται πιο αισιόδοξη για το μέλλον της ελληνικής χειροτεχνίας. «Με πιο κοντά στα μέτρα μας το παράδειγμα της Ιταλίας με το χωριό π.χ. των κεραμιστών στο Σασουόλο στην Εμίλια-Ρομάνια, το Homo Faber και το The Place of Wonders του ιδρύματος Μπαμπίνι, το οποίο, μέσω υποτροφιών, προωθεί και υποστηρίζει τις παραδοσιακές τέχνες της ιταλικής χειροτεχνίας στον τουρισμό, ονειρεύομαι κάποια πάρκα χειροτεχνίας σε κομβικά σημεία, όπως η Αθηναϊκή Ριβιέρα, ο Ελαιώνας, το Μεταξουργείο και σε άλλα σημεία του ελληνικού χώρου» καταλήγει.
