Ποια είναι η θέση του Ανδρέα Παπανδρέου στο πολύχρωμο ψηφιδωτό του ελληνικού κομμουνισμού; Στο δοκίμιο του Γαβρίλη Λαμπάτου «Στον αιώνα του κομμουνισμού – Οψεις της ελληνικής εμπειρίας», που μόλις κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Κουκκίδα, επιφυλάσσεται ειδική αναφορά στον ιδρυτή του ΠαΣοΚ και στην πορεία της πολιτικής ριζοσπαστικοποίησής του μέσα από το τροτσκιστικό κίνημα, αλλά και μετέπειτα με το θεωρητικό του έργο.
Ο 20ός αιώνας ήταν αναμφίβολα ο αιώνας του κομμουνισμού και το βιβλίο του Λαμπάτου αναδεικνύει πτυχές της ελληνικής εκδοχής του μέσα από τα δρώντα υποκείμενα και τις εμπειρίες τους.
Τροτσκιστής διανούμενος
Ο Ανδρέας Παπανδρέου ήταν ο νεαρός τροτσκιστής διανοούμενος που μετά από μια έντονη περίοδο πολιτικής δράσης αφιερώθηκε στην ακαδημαϊκή έρευνα.
Κατά την Ασφάλεια: «Ησπάσθη τας κομμουνιστικάς θεωρίας εν έτει 1935, ότε ακόμη ήτο μαθητής Κολεγίου. Εν έτει 1934 εξέδωσε κομμουνιστικόν περιοδικόν υπό τον τίτλον “Ξεκίνημα”. Από του έτους 1938 προσεχώρησεν εις τους “Τεταρτοδιεθνιστάς-Τροτσκιστάς”, επρομηθεύετο έντυπα της λαθροβίου εφημερίδος “Προλετάριος”, της οποίας αργότερον υπήρξεν συντάκτης, προσέφερεν οικονομικήν ενίσχυσιν εις την “Ταξικήν Αλληλεγγύην” και εγένετο μέλος της Κ.Ε. της ανωτέρω οργανώσεως. Εν έτει 1939 συλληφθείς, συνεπεία της ανωτέρω αντεθνικής δράσεώς του, προέβη εις αποκαλυπτικήν ομολογίαν και υπέβαλε δήλωσιν μετανοίας. Δυνάμει της υπ’ αριθ. 114 15-7-1939 αποφάσεως της Επιτροπής Δημοσίας Ασφαλείας Νομού Αττικής, εξετοπίσθη επί εν έτος εις νήσον Φολέγανδρον, ανασταλείσης της ισχύος της αποφάσεως ταύτης συνεπεία της υπ’ αριθ. 10/452/2 από 19-7-1939 αποφάσεως Υπουργείου Δημοσίας Ασφαλείας».
Η επαφή με ηγετικά στελέχη της ΕΟΚΔΕ
Ο Λαμπάτος επιστρατεύει τη βιογραφική έρευνα του Νίκου Σύριγγα, σύμφωνα με την οποία ο Ανδρέας Παπανδρέου το 1933 ήρθε για πρώτη φορά σε επαφή με τις σοσιαλιστικές ιδέες σε ηλικία δεκατεσσάρων ετών.
Το 1934 εξέδωσε μαζί με άλλους συμμαθητές του το περιοδικό «Ξεκίνημα» στο Κολέγιο Αθηνών. «Εγραψε άρθρο στο οποίο ανέπτυσσε το περιεχόμενο του Κομμουνιστικού Μανιφέστου των Μαρξ – Ενγκελς. Στο σχολείο προκλήθηκε ένα μικρό σκάνδαλο και το περιοδικό έπαυσε να εκδίδεται. Μελετούσε τις εξελίξεις που αφορούσαν την πορεία του κομμουνιστικού κινήματος και προσανατολίστηκε προς τις δυνάμεις του τροτσκισμού».
Τον Φεβρουάριο του 1937 απέκτησε επαφή με την ΕΟΚΔΕ (Ενιαία Οργάνωση Κομμουνιστών Διεθνιστών Ελλάδας) με το μέλος της οργάνωσης φοιτητή Γρηγορίου. Εντάχτηκε σε έναν πυρήνα της οργάνωσης με καθοδηγητή τον δάσκαλο Επαμεινώνδα Γιαννακό (εκτελέστηκε από τους Ιταλούς στο Κούρνοβο το 1943).
Επίσης, είχε επαφές με τον Δημοσθένη Βουρσούκη, ηγετικό στέλεχος εκείνη την εποχή (εκτελέστηκε από την ΟΠΛΑ τον Οκτώβριο του 1944). Για την τύχη των προσώπων αυτών αλλά και για άλλους συντρόφους του εκείνης της περιόδου είχε εκτενή διάλογο με τον Γιώργο Δαλαβάγκα, ηγετικό στέλεχος του μεταπολεμικού ελληνικού τροτσκισμού, όταν τον επισκέφθηκε μετά την πτώση της δικτατορίας στο Καστρί. Ο Δαλαβάγκας ανήκε στους τροτσκιστές που προσχώρησαν στο ΠαΣοΚ στη Μεταπολίτευση.
Η απόσυρση και η επανένταξη
Τον Σεπτέμβριο του 1937 αποσύρθηκε από την οργάνωση μετά από παρέμβαση του πατέρα του, που ανακάλυψε πως είχε στην κατοχή του το θεωρητικό περιοδικό της ΕΟΚΔΕ «Προλετάριος». Παρά την παρέμβαση του πατέρα του, ο νεαρός Ανδρέας το καλοκαίρι του 1938 δημιούργησε έναν κύκλο όπου συζητούσαν για τα θέματα αυτά. Στον κύκλο αυτόν συμμετείχαν, μεταξύ άλλων, ο Τάκης Κύρκος (αδελφός του Λεωνίδα), ο Κορνήλιος Καστοριάδης και ο Χρήστος Καράμπελας.
Το 1938 επανεντάχθηκε στους παράνομους πυρήνες μετά από επαφή του με τον Χρήστο Σούλα (ένας από τους 200 εκτελεσθέντες στην Καισαριανή). Μετά τη σύλληψη του Σούλα, ο Παπανδρέου συνέχισε τη δράση του σε συνεργασία με τον Μενέλαο Μεγαριώτη μέχρι τη σύλληψή του.
Οπως σημειώνει ο συγγραφέας, «ο νεαρός Ανδρέας αναμφίβολα φοβόταν για τις επιπτώσεις που μπορούσε να έχει η περιπέτειά του στη μητέρα του Σοφία, ενώ ο πατέρας του επιθυμούσε με κάθε τρόπο τη διακοπή της επαναστατικής του δράσης». Αυτός άλλωστε ήταν ο λόγος που του δόθηκε διαβατήριο για τις ΗΠΑ.
Η επιστροφή από τις ΗΠΑ και οι νεομαρξιστές
Οταν επέστρεψε στην Ελλάδα τη δεκαετία του 1960, η χώρα είχε πραγματοποιήσει αξιοσημείωτα βήματα προόδου. Η οικονομική ανάπτυξη και η ανοδική κοινωνική κινητικότητα σε ευρύτερα στρώματα του πληθυσμού δημιουργούσαν τάσεις χειραφέτησης από το αυταρχικό μεταπολεμικό πολιτικό σύστημα. Οι τάσεις αυτές ήταν ιδιαίτερα έντονες στους πληθυσμούς των αστικών κέντρων και στον χώρο της νεολαίας.
Υπήρχε μια σαφής αναντιστοιχία του πολιτικού προσωπικού και των διαθέσεων της κοινωνίας. Οταν ο Παπανδρέου εκλέχθηκε για πρώτη φορά βουλευτής το 1964, ξεχώρισε από το πολιτικό προσωπικό τόσο για τη μόρφωσή του όσο και για τα ηγετικά του χαρακτηριστικά. Στα μάτια πολλών Ελλήνων φάνταζε ως ο έλληνας Κένεντι. Στις αρχές της δεκαετίας του 1970, ο Ανδρέας έχει ασπαστεί τις ιδέες μιας ομάδας προοδευτικών, στην οποία εντάσσεται και ο ίδιος τελικά, των νεομαρξιστών.
Είναι εκείνοι που, όπως εξηγεί ο Λαμπάτος, δέχονται τη μαρξιστική ανάλυση ως τρόπο σκέψης, χωρίς ωστόσο να είναι προσηλωμένοι στο γράμμα του Μαρξ, ως να ήταν η Βίβλος. «Απ’ αυτούς, ο Ανδρέας Παπανδρέου είχε τη λιγότερο σχηματική σκέψη, γιατί γνώριζε τα όρια των θεωρητικών σχημάτων στα πλαίσια της πολιτικής πράξης» αναφέρει.
Στο έργο του «Πατερναλιστικός καπιταλισμός» (1971) ο Ανδρέας Παπανδρέου θα δώσει «ένα γενικό περίγραμμα του βασικού οικονομικού, κοινωνικού και πολιτικού δυναμικού του σύγχρονου καπιταλισμού, ιδίως όπως αυτός εμφανίζεται στις ΗΠΑ», ενώ παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον η επιστημολογική του αναφορά για τις δυνατότητες των κοινωνικών επιστημόνων να προσεγγίσουν όλες τις πτυχές των πολύπλοκων σύγχρονων κοινωνιών.
Η ανάλυση για τον πατερναλιστικό καπιταλισμό
Την εποχή εκείνη αυστηρά κλειστά θεωρητικά σχήματα γνώριζαν πολύ μεγάλη απήχηση στη Δυτική Ευρώπη, στον χώρο του αποκαλούμενου «δυτικού μαρξισμού». Ο Παπανδρέου υπογράμμιζε: «Σε ένα κοινωνικό περιβάλλον βαθιά τροποποιημένο, συνεχίζουμε ασυνείδητα να χρησιμοποιούμε όργανα και έννοιες που εδραιώθηκαν στο παρελθόν, όταν ίσως ήταν κατάλληλα για την ερμηνεία της δομής της κοινωνίας και την εκτίμηση της λειτουργικότητάς της».
Πραγματοποιούσε επισημάνσεις για τον χώρο των κοινωνικών επιστημών που εξακολουθούν και σήμερα να διατηρούν την επικαιρότητά τους. Για τον Παπανδρέου, «η καπιταλιστική οικονομία δεν είναι οικονομία της αγοράς – τουλάχιστον όχι με την έννοια που δίνουμε στον όρο “αγορά”». Χρησιμοποιεί τον όρο «πατερναλιστικός καπιταλισμός» για να αναδείξει ότι «ο μηχανισμός της αγοράς μετασχηματίζεται σε όργανο ιδιωτικοποιημένης και αποκεντροποιημένης σχεδιοποίησης προς όφελος της διευθυντικής ελίτ της κοινωνίας».
Σύμφωνα με την ανάλυση του Ανδρέα Παπανδρέου, ο πατερναλιστικός καπιταλισμός είναι πραγματικά επιθετικά επεκτατικός και άρα ιμπεριαλιστικός και μιλιταριστικός, οι δε ηγέτες των σοσιαλδημοκρατικών κομμάτων της Ευρώπης αποτελούν μέρος του κατεστημένου.
Κατά τον Λαμπάτο, το ΠαΣοΚ στη Μεταπολίτευση ήταν ένα κόμμα που δεν ανήκε στα παραδοσιακά σοσιαλδημοκρατικά κόμματα της Δυτικής Ευρώπης, αλλά αναζητούσε έναν ριζοσπαστικό μετασχηματισμό της ελληνικής κοινωνίας και διεκδίκησε για την Ελλάδα μια διακριτή θέση στον διπολικό κόσμο.
