Οι συνεχιζόμενες τουρκικές προκλήσεις στο Αιγαίο, τα επανειλημμένα επεισόδια από ουκρανικά drones εντός ελληνικών θαλασσών και, πλέον πρόσφατα, η προαναγγελία από την Αγκυρα της κατάρτισης νομοσχεδίου εθνικού δικαίου που θα προσδιορίζει τα όρια της τουρκικής δικαιοδοσίας και θα κωδικοποιεί το δόγμα της «Γαλάζιας Πατρίδας» επαναφέρουν μετ’ επιτάσεως την ανάγκη η Ελλάδα να ξεκαθαρίσει τη θέση της σε ό,τι αφορά τα όρια της Αποκλειστικής Οικονομικής Ζώνης της (ΑΟΖ).
Εδώ που φθάσαμε, με την Αγκυρα να θέτει κυριολεκτικά βέτο, και να το επιβάλλει, εμποδίζοντας κάθε τεχνικό έργο που επιχειρούμε εντός των θαλασσών μας (ηλεκτρικά καλώδια, οπτικές ίνες), δεν αρκούν πλέον οι δηλώσεις από τον ΥΠΕΞ Γ. Γεραπετρίτη περί σεβασμού του Διεθνούς Δικαίου της Θάλασσας (UNCLOS) και ορισμού της ελληνικής ΑΟΖ με βάση τη «μέση γραμμή». Είναι ολοφάνερο πλέον ότι, εάν δεν κινηθούμε γρήγορα αναλαμβάνοντας προληπτική δράση, η χώρα μας θα βρεθεί εγκλωβισμένη από ένα ακόμα νομοθέτημα της Αγκυρας, όπως ακριβώς συνέβη με το Casus Belli του 1995, που μπορεί μεν να μην είναι σύννομο με την UNCLOS, πλην όμως παράγει εθνικό δίκαιο και δημιουργεί τετελεσμένα.
Μετά την ανακοίνωση από την κυβέρνηση του Θαλάσσιου Χωροταξικού Σχεδιασμού (ΘΧΣ), τον Απρίλιο 2025, το επόμενο λογικό βήμα θα ήταν η ανακήρυξη ΑΟΖ, αφού τα εξωτερικά όρια του χάρτη του ΘΧΣ συμπίπτουν με αυτά της ακήρυκτης, αλλά πολύ υπαρκτής, Ελληνικής ΑΟΖ.
Με το υφιστάμενο νομικό πλαίσιο (βλέπε Ν 4001/2011, Αρθρο 156), που ορίζει τα εξωτερικά όρια της ΑΟΖ, βάσει των προβλέψεων της UNCLOS, η ανακήρυξή της από την Ελλάδα για το σύνολο του θαλάσσιου χώρου (αφού προηγουμένως ορίσει γραμμές βάσεις με το κλείσιμο κόλπων) μπορεί να γίνει σχετικά εύκολα μέσω της δημοσίευσης Προεδρικού Διατάγματος και ανάρτησης χάρτη και δημοσίευσης συντεταγμένων που να απεικονίζει τα όριά της – με έντονη μαύρη γραμμή εκεί όπου έχει γίνει οριοθέτηση, με Ιταλία και εν μέρει με την Αίγυπτο, και με διακεκομμένη γραμμή όπου δεν έχει γίνει ακόμα, δηλ. με την Αλβανία, τη Λιβύη, υπόλοιπο Αιγύπτου, Κύπρο και Τουρκία. Με αυτή την κίνηση η Ελλάδα αποσαφηνίζει τι εννοεί όταν υποστηρίζει ότι απειλείται ή καταπατείται η ΑΟΖ της.
Η Κύπρος, με την οποία η Ελλάδα θα έπρεπε από καιρό να έχει προχωρήσει σε οριοθέτηση (παρά τις κατά καιρούς οχλήσεις της Λευκωσίας), ανακήρυξε ΑΟΖ ήδη από το 2004 – χωρίς η Τουρκία να κάνει απόβαση στο νότιο τμήμα της νήσου – με τη δημοσίευση χάρτη και, εν συνεχεία, προχωρώντας σε οριοθετήσεις με την Αίγυπτο, (2003) το Ισραήλ (2010) και με τον Λίβανο (2007, 2025), ενώ πολύ σύντομα θα υπάρξει οριοθέτηση και με τη Συρία.
Και για όσους ανησυχούν και «φοβούνται» για βίαιες τουρκικές αντιδράσεις και προεξοφλούν θερμά επεισόδια σε περίπτωση που η Ελλάδα προχωρήσει σε ανακήρυξη ΑΟΖ, θα πρέπει να επισημάνουμε τα εξής:
(α) Οταν η Ελλάδα ανακοίνωσε επίσημα τον ΘΧΣ τον Απρίλιο του 2025, υπήρξαν εξαιρετικά ήπιες αντιδράσεις από την Τουρκία, η οποία ευρισκόμενη σε διαπραγματεύσεις με την ΕΕ για τη συμμετοχή της σε ευρωπαϊκά αμυντικά προγράμματα ουδόλως θέλησε να αμφισβητήσει το ευρωπαϊκό Aquis.
(β) Σε αντίθεση με την οριοθέτηση, όπου απαιτείται η συνεννόηση δύο κρατών με κοινά θαλάσσια σύνορα, σύμφωνα με τη UNCLOS, η ανακήρυξη ΑΟΖ αποτελεί αναφαίρετο δικαίωμα και μονομερή ενέργεια, όπως και ο καθορισμός της έκτασης των χωρικών υδάτων (που σήμερα είναι στα 6 ν.μ.) για τα οποία έχουμε δικαίωμα επέκτασης στα 12 ν.μ., αλλά δεν το πράττουμε γιατί η Τουρκία μάς απειλεί με πόλεμο.
(γ) Ταυτόχρονα με την ανακήρυξη συνολικής ΑΟΖ, η Ελλάδα θα πρέπει να απευθύνει πρόσκληση στις χώρες με τις οποίες δεν έχει κάνει οριοθέτηση – συμπεριλαμβανομένης και της Τουρκίας – να προσέλθουν σε διαπραγματεύσεις για τον καθορισμό των μεταξύ τους θαλασσίων συνόρων. Ομως, αυτές οι διαπραγματεύσεις θα γίνουν με σημείο εκκίνησης τη μέση γραμμή, και όχι με αυθαίρετες συντεταγμένες που ήθελε προτάξει κάθε κράτος.
(δ) Η ανακήρυξη ΑΟΖ από την κυβέρνηση τη δεδομένη στιγμή, σε όλο το μήκος και το πλάτος των ελληνικών θαλασσών, θα εκτιμηθεί δεόντως από τους μεγάλους ενεργειακούς εταίρους της χώρας, οι οποίοι με σοβαρές επενδύσεις έχουν αναλάβει να εξερευνήσουν τα υποθαλάσσια κοιτάσματα. Με την κίνηση αυτή, η κυβέρνηση θα διασφαλίσει όχι μόνο τα εθνικά συμφέροντα αλλά και αυτά των ξένων επενδυτών, ενώ ανοίγει ο δρόμος για να προσελκυστούν πολλές άλλες οικονομικές δραστηριότητες που σήμερα δεν μπορούν να αναπτυχθούν, όπως λ.χ. τα θαλάσσια αιολικά πάρκα, αλιεία, κ.ά.
(ε) Η διαδικασία για την ανακήρυξη ΑΟΖ απαιτεί μια σειρά από γραφειοκρατικά βήματα που εκτυλίσσονται σε διάστημα μηνών, από τη λήψη της πολιτικής απόφασης μέχρι την έκδοση του ΠΔ και την κοινή ανακοίνωση από τα ΥΠΕΞ/ΥΠΕΝ. Ασφαλώς και θα υπάρξει ισχυρότατη αντίδραση της Τουρκίας μόλις ανακοινωθεί η μονομερής ενέργεια της Αθήνας, με την Αγκυρα να μας κατηγορεί ότι δεν τη λάβαμε υπόψη και, άρα, υποσκάπτουμε το πνεύμα της Συμφωνίας των Αθηνών. Μόνο που η Τουρκία πρώτη αυτή το υπονόμευσε με τη συνεχή προβολή της «Γαλάζιας Πατρίδας» και την επισημοποίηση του τουρκολιβυκού μνημονίου μέσω του ΟΗΕ.
Εξυπακούεται ότι, μετά την ανακήρυξη ΑΟΖ από την Ελλάδα, η Τουρκία θα σκληρύνει τη στάση της σε διάφορα μέτωπα (λ.χ. Μεταναστευτικό, παράνομη αλιεία, παραβιάσεις εναέριου χώρου κ.λπ.). Ομως, δεν πρόκειται να υπάρξει επί τούτου προσβολή των εξωτερικών ορίων της από το τουρκικό Ναυτικό, για τον απλούστατο λόγο ότι αυτά ευρίσκονται στα διεθνή ύδατα, όπου και τα τουρκικά σκάφη έχουν ανεμπόδιστη πρόσβαση. Παρ’ όλα αυτά, η Αγκυρα θα συνεχίσει να αμφισβητεί την ελληνική κυριαρχία προσπαθώντας με κάθε δυνατό τρόπο να προβάλλει τις αξιώσεις της, τις οποίες η Αθήνα θα αντικρούει.
Η Ελλάδα εκ των πραγμάτων είναι υποχρεωμένη να προχωρήσει το συντομότερο σε ανακήρυξη συνολικής ΑΟΖ, καθώς το τελευταίο διάστημα έρχεται αντιμέτωπη όλο και πιο συχνά με σοβαρές προκλήσεις (ουκρανικά drones, τουρκικές αμφισβητήσεις), ενώ παράλληλα προσπαθεί να προσελκύσει διεθνείς επενδύσεις στις έρευνες υδρογονανθράκων και να προχωρήσει στη δημιουργία νέων θαλάσσιων ενεργειακών διαδρόμων. Χωρίς την ύπαρξη ΑΟΖ, το όλο εγχείρημα γίνεται δύσκολο – εάν όχι ανέφικτο – λόγω των πρακτικών δυσκολιών που, με μαθητική ακρίβεια, αργά ή γρήγορα θα προκύψουν.
Με την ανακήρυξή της, η Ελληνική ΑΟΖ θα αποτελέσει αυτόματα μέρος της Ευρωπαϊκής ΑΟΖ, και μάλιστα πατώντας επάνω στη χωροθέτηση του ΘΧΣ, και άρα η ενέργεια αυτή της Αθήνας θα πρέπει να τύχει πλήρους πολιτικής κάλυψης από τις Βρυξέλλες. Αυτή τη χρονική περίοδο προσφέρεται ένα μοναδικό παράθυρο ευκαιρίας στην κυβέρνηση καθώς η διοίκηση Τραμπ στρέφει όλο και περισσότερο το ενδιαφέρον της στην περιοχή, με την Ελλάδα να έχει πρωτεύοντα ρόλο στους αμυντικούς και ενεργειακούς σχεδιασμούς της Ουάσιγκτον στη ΝΑ Ευρώπη και την Ανατολική Μεσόγειο.
Με την ανακήρυξη ΑΟΖ η Αθήνα θα στείλει επιτέλους ένα ξεκάθαρο μήνυμα «urbi et orbi» για το πώς ορίζει τον εθνικό θαλάσσιο χώρο της. Θα εναπόκειται στους άλλους, δηλαδή σε όσους θεωρούν ότι θίγονται τα συμφέροντά τους (Αλβανία, Λιβύη, Τουρκία) να προσφύγουν στη διεθνή διαιτησία ή να επιδιώξουν διμερείς διαπραγματεύσεις με την Αθήνα για λεπτομερή οριοθέτηση. Με άλλα λόγια, θα αλλάξουν ακαριαία οι ρόλοι και οι συσχετισμοί και οι άλλοι θα καταστούν πλέον οι επισπεύδοντες.
* Ο κ. Κωστής Σταμπολής είναι πρόεδρος του ΙΕΝΕ.
