Κατά τη διάρκεια του 20ού αιώνα, η κατάρρευση της δημοκρατίας συνδέθηκε με απότομες ρήξεις, βίαιη κατάληψη της εξουσίας, αναστολή του Συντάγματος και στρατιωτικά πραξικοπήματα.
Σήμερα, όμως, οι δημοκρατίες σπανίως πεθαίνουν με αυτόν τον τρόπο. Μετά το τρίτο κύμα εκδημοκρατισμού που περιέγραψε ο Samuel Huntington, η επικράτηση της δημοκρατίας θεωρήθηκε σχεδόν δεδομένη. Ωστόσο, τα τελευταία χρόνια παρατηρείται μια αντίστροφη τάση. Οι ερευνητές χρησιμοποιούν όρους όπως «δημοκρατική οπισθοχώρηση» (democratic backsliding) και «αυταρχοποίηση» (autocratization) για να περιγράψουν σταδιακές μορφές αποδυνάμωσης των δημοκρατικών θεσμών.
Οι Steven Levitsky και Daniel Ziblatt το έχουν δείξει στο συχνά αναφερόμενο έργο τους ότι η δημοκρατική διάβρωση συντελείται συχνά από εκλεγμένες κυβερνήσεις, οι οποίες χρησιμοποιούν τους ίδιους τους δημοκρατικούς θεσμούς για να περιορίσουν σταδιακά τους μηχανισμούς ελέγχου της εξουσίας. Η δημοκρατική οπισθοχώρηση δεν εμφανίζεται ως κατάργηση της δημοκρατίας, αλλά ως σταδιακή αποδυνάμωσή της. Η Nancy Bermeo περιέγραψε αυτή τη διαδικασία ως «εκτελεστική διόγκωση» (executive aggrandizement): οι κυβερνήσεις δεν καταλύουν τυπικά τους θεσμούς, αλλά τους αδειάζουν από το περιεχόμενό τους. Η δημοκρατία παραμένει παρούσα, όμως λειτουργεί ολοένα και λιγότερο ως σύστημα ελέγχου και λογοδοσίας. Πρόκειται για μια μορφή οπισθοδρόμησης όπου εκλεγμένοι ηγέτες αποδυναμώνουν σταδιακά τους θεσμούς ελέγχου (όπως τα δικαστήρια, τα μέσα ενημέρωσης και τα νομοθετικά σώματα) χρησιμοποιώντας νόμιμες οδούς, όπως κοινοβουλευτικές ψηφοφορίες ή δημοψηφίσματα.
Η τελευταία έκθεση (2026) του Varieties of Democracy (V-Dem), μίας από τις πλέον έγκυρες διεθνείς βάσεις δεδομένων για τη μελέτη της δημοκρατίας, φέρει τον εύγλωττο τίτλο «Unraveling the Democratic Era?» («Αποσυντίθεται η δημοκρατική εποχή;»). Η έκθεση καταγράφει μια ευρύτερη διεθνή τάση υποχώρησης της δημοκρατικής ποιότητας, όχι μέσα από καταλύσεις των θεσμών αλλά μέσω σταδιακών περιορισμών στη λογοδοσία, στο κράτος δικαίου και στους μηχανισμούς ελέγχου της εξουσίας. Η Ελλάδα δεν βρίσκεται εκτός αυτής της διεθνούς τάσης. Σύμφωνα με την έκθεση, η Ελλάδα κατατάσσεται στην 52η θέση παγκοσμίως και στις τελευταίες θέσεις μεταξύ των κρατών-μελών της Ευρωπαϊκής Ενωσης ως προς την ποιότητα της φιλελεύθερης δημοκρατίας. Οι αξιολογήσεις του V-Dem υποστηρίζουν κάτι σημαντικό: ότι η ποιότητα της δημοκρατίας εμφανίζει σημάδια φθοράς. Η έκθεση επισημαίνει αδυναμίες και υπογραμμίζει ότι από το 2020 υποχωρεί ο «φιλελεύθερος πυρήνας» της δημοκρατίας: κράτος δικαίου, ατομικά δικαιώματα και θεσμοί λογοδοσίας.
Το κρίσιμο ζήτημα δεν είναι μόνο η θέση της χώρας σε μια διεθνή κατάταξη, αλλά το τι αποκαλύπτουν αυτές οι αξιολογήσεις για τη σχέση πολιτών και θεσμών. Η δημοκρατική οπισθοχώρηση δεν είναι μόνο θεσμικό φαινόμενο. Είναι και κοινωνικό. Οι δημοκρατίες δεν αποδυναμώνονται μόνο όταν οι θεσμοί χάνουν την ανεξαρτησία τους, αλλά και όταν, ως αποτέλεσμα αυτής της αποδυνάμωσης, οι πολίτες παύουν να πιστεύουν ότι οι θεσμοί λειτουργούν δίκαια και αποτελεσματικά. Η κρίση της δημοκρατίας είναι ταυτόχρονα κρίση εμπιστοσύνης, αντιπροσώπευσης και προσδοκίας. Το πραγματικό ερώτημα για την Ελλάδα σήμερα δεν είναι μόνο αν οι δημοκρατικοί θεσμοί λειτουργούν τυπικά, αλλά αν εξακολουθούν να παράγουν λογοδοσία, εμπιστοσύνη και την αίσθηση ότι οι πολίτες μπορούν να επηρεάσουν ουσιαστικά τις συλλογικές αποφάσεις. Γιατί οι δημοκρατίες δεν φθείρονται μόνο όταν παραβιάζονται οι κανόνες τους. Φθείρονται σταδιακά όταν οι πολίτες παύουν να πιστεύουν ότι η συμμετοχή τους έχει σημασία, ότι η φωνή τους ακούγεται και ότι οι κανόνες ισχύουν για όλους με τον ίδιο τρόπο.
Η κυρία Φανή Μ. Κουντούρη είναι αν. καθηγήτρια στο Πάντειο Πανεπιστήμιο.
