«Πώς φθάσαμε εδώ;» αναρωτιούνται πολύ συχνά μαμάδες και μπαμπάδες, κηδεμόνες ατόμων της εφηβικής ή ακόμα και της προεφηβικής ηλικίας. Είναι μια ερώτηση συνεχής, επίμονη, μα συνάμα απαραίτητη για την κατανόηση της γενιάς νέων που κατατάσσονται στους όρους «Gen Z» και «Alpha». Κάτι που ξεκίνησε ως μια προσπάθεια άγαρμπης «εισβολής» στο μυαλό των νέων, έφτασε στο σημείο να αποτελεί κάτι περισσότερο: το σημερινό μας παράδοξο. Γιατί σκέφτονται τόσο διαφορετικά; Γιατί τα κινητά τηλέφωνα έχουν για αυτούς «ουσία», ενώ οι βόλτες με την οικογένεια και οι εκδρομές καταλήγουν βαρετές και αδιάφορες;
Ειδικοί έσπευσαν να απαντήσουν ότι… οι απαντήσεις δεν είναι ακόμη ξεκάθαρες, την ίδια στιγμή που οι γονείς αρκετών νέων αγνοούσαν τα σημάδια αυτής της νέας ψηφιακής οδού που φαίνεται ότι έχουν πάρει σήμερα οι νέοι. Ωστόσο, ο κόσμος αλλάζει, η κοινωνία κινείται με άλλους ρυθμούς, γρήγορους, απρόβλεπτους, ίσως και πιο ασυνήθιστους, και κάπου εκεί ίσως όλοι αυτοί να έχουν κάνει λάθος.
– Οι έφηβοι της δεκαετίας του ’70 και του ’80: Νεότητα βουτηγμένη στην ανεμελιά, την εξωστρέφεια. Νέοι που θέλουν να διαχωρίσουν τις τροχιές τους από τις προηγούμενες γενιές όπου τα στερεότυπα περιόριζαν τη διάχυση ιδεών και την ίδια την κοινωνική εξέλιξη. Μακριά μαλλιά, λουλουδάτα μπλουζάκια και φορέματα, στενά παντελόνια καμπάνα και αλλόκοτα γυαλιά δίνουν την εικόνα ενός νέου κύματος. Πέρα από εμφάνιση όμως άλλαζαν οι αξίες, οι αρετές που μάθαιναν έμμεσα δίχως να εξεταστούν ποτέ στο σχολείο. Κινήματα των χίπις με στόχο την παγκόσμια ειρήνη και την ευημερία αποτελούσαν πλέον καθημερινότητα. Διαμαρτυρίες για τα δικαιώματα των γυναικών και των έγχρωμων, καθώς και άλλων κοινωνικών ομάδων που είχαν θυματοποιηθεί λόγω ανισοτήτων. Σθένος, πάθος και επιμονή. Οι περισσότεροι από εκείνους που συγκροτούσαν τα κινήματα της εποχής ήταν έφηβοι, ειρηνιστές, φιλόδοξοι και εξωστρεφείς. Οι προσπάθειές τους έθεσαν θεμέλια για την πολυπολιτισμικότητα που έφτασε στις μέρες μας.
– Οι έφηβοι της δεκαετίας του ’90 και του 2000: Αλλες εποχές. Η αναζήτηση ενός σύγχρονου, εξιδανικευμένου οράματος. Ταχύτητα. Από τα ακούσματα στο ραδιόφωνο, στον «δικό μας» υπολογιστή. Μια πράξη απλή, που επέδρασε σε βάθος στην ψυχολογία που κυριάρχησε μετέπειτα. Ψηφιακά δίκτυα όπως το Facebook και το MySpace να αποκτούν το μονοπώλιο, ανοίγει ένας νέος δρόμος, μια μετάβαση από τον αναλογικό κόσμο στην ψηφιακή εποχή. Η αναζήτηση ταυτότητας γίνεται πιο έντονη και ταυτόχρονα πιο προσιτή. Πλέον όμως επικρατούν άλλοι στοχασμοί και συνειρμοί. Η μόδα διαχωρίζεται σε κουλτούρες και υποκουλτούρες, περιοδικά θεοποιούν τα αδύνατα μοντέλα με τα τέλεια χαρακτηριστικά (και τις αθέατες διατροφικές διαταραχές), μακροχρόνιες μάχες ξεκινούν για το ποιες είναι οι διαφορές μεταξύ των goth και των emo. Η πλειοψηφία δεν εντάσσεται σε κατηγορίες που στόχο και όραμα έχουν να υπερασπιστούν ή να βελτιώσουν τις κοινωνίες. Πλέον σε έναν κόσμο γεμάτο ταμπέλες και σχόλια το να μην πάρεις θέση φαντάζει επαρκώς αδύνατο. Οι έφηβοι, παρόλο που έρχονται επιτέλους σε επαφή με άτομα από «την άλλη άκρη της Γης» μέσω του Διαδικτύου, επιλέγουν να ανταγωνιστούν ο ένας τον άλλον, στοχεύοντας σε υλικά αγαθά όπως το εύκολο χρήμα και όλων των ειδών τις ανέσεις και σπάνια αναζητώντας πνευματικά επιτεύγματα.
– Οι έφηβοι του σήμερα. Οσοι έχουν γεννηθεί από το 2010 και έπειτα, ίσως να έχουν βιώσει μια περίοδο γρήγορης εξέλιξης, ίσως έναν ανεμοστρόβιλο γεμάτο αλλαγές. Η τεχνολογία απλοποιεί τα πράγματα, ενώ η προσπάθεια να γίνει η ζωή του πολίτη τεχνικά πιο εύκολη αποτελεί μια οδό προς την κατάχρηση. Οι κοινωνικές σχέσεις έχουν διαταραχθεί. Οι έφηβοι σήμερα σπάνια ανυπομονούν να συναντηθούν με τους φίλους τους αφού μπορούν να είναι άμεσα συνδεδεμένοι στο Discord. Σχέσεις που φαίνονταν αληθινές, τώρα δεν είναι. Κάθε μορφή επικοινωνίας φαντάζει πιο απρόσωπη σήμερα και ακόμα και πιο «εναλλακτική». Ισχύει το συμπέρασμα πως η κοινωνικοποίηση έγινε δέκα φορές ευκολότερη, οι γνωριμίες απλώθηκαν σε ευρύτερο πλαίσιο και η άμεση επικοινωνία με άτομα που κατέχουν παρόμοια ενδιαφέροντα έγινε εφικτή, παρ’ όλα αυτά το νόημα δεν παραμένει ίδιο. Πολλοί στρέφουν την προσοχή τους πλέον στην επιφάνεια και χάνουν σε βάθος. Φαίνεται να υπάρχει χαμηλό ενδιαφέρον για οτιδήποτε απαιτεί κόπο αφού τα τεχνολογικά εργαλεία έρχονται για να λύσουν κάθε τι που μας δυσκολεύει. Πολλοί εκπαιδευτικοί και γονείς παρατηρούν ότι μερίδα των νέων δείχνει μειωμένο ενδιαφέρον για δραστηριότητες που απαιτούν προσπάθεια, είτε όσον αφορά το σχολείο, ή ακόμα και το επάγγελμα που θα εξασκήσουν στο μέλλον. Συμπέρασμα κατά τα άλλα δυσνόητο εφόσον οι γνώσεις τους σε ζητήματα κοινωνικής δικτύωσης και χρήσης τεχνολογικών επιτευγμάτων είναι θαυμάσιες και μπορούν να αξιοποιηθούν.
«Ποιος είναι ο ρόλος της εκπαίδευσης και της δημοκρατίας στην απαγκίστρωση των εφήβων από την εμμονική χρήση της τεχνολογίας;» πασχίζουν να μάθουν οι οικογένειες, κυρίως όσες θεωρούν πως έχουν χάσει τον έλεγχο. Η εκπαίδευση, κυρίως η σχολική, δίνει έμφαση στην υπευθυνότητα και τη συνειδητότητα, αρετές που φαίνεται να έχουν εγκαταλείψει στις μέρες μας τους νέους. Φροντίζει, λοιπόν, να παρέχει αρκετά μέσα ώστε να βελτιώνει την καθημερινότητα του καθενός αλλά ταυτόχρονα διδάσκει τρόπους συνετής χρήσης των νέων τεχνολογιών, ώστε να αποφευχθεί η κατάχρηση. Καλλιεργώντας την κριτική σκέψη και γνωστοποιώντας τυχόν κινδύνους που διακυβεύονται με την εμμονική χρήση του Διαδικτύου, ώστε να καλλιεργηθεί μια ψηφιακή παιδεία και μια ισορροπία στη σχέση εφήβων – οθόνης.
Ο ρόλος της δημοκρατίας φαντάζει εξίσου θαυματουργός. Θέτοντας κανόνες και θεσμούς, για παράδειγμα μπλοκάροντας ακατάλληλο για ανηλίκους περιεχόμενο ή θεσπίζοντας χρονικά όρια σε κάθε συσκευή, προστατεύει τους εφήβους από τη ροπή σε επιβλαβείς συμπεριφορές εξαιτίας της τεχνολογίας. Προάγονται αρετές όπως ο διάλογος και η επαφή με τις τέχνες, υπενθυμίζοντας έτσι στη γενιά τού σήμερα πως μερικές φορές ένα διάλειμμα είναι αυτό που έχει σημασία. Με στόχο βέβαια οι έφηβοι να μαθαίνουν να αξιοποιούν την τεχνολογία όχι ως μέσο εθισμού, αλλά ως εργαλείο γνώσης, επικοινωνίας και δημιουργικής έκφρασης.
Εάν ωστόσο η πραγματικότητα είναι τόσο απλή και εύκολη, εάν η λύση βρίσκεται μακριά από τις οθόνες και αν υπάρχει ειλικρινά το «αντίδοτο» ενάντια στην κατάχρηση, γιατί η νεανική μοναξιά βρίσκεται ακόμα στο έπακρο;
