Χρόνος οι αρχές του 15ου αιώνα. Τόπος η Κωνσταντινούπολη. Ο αυτοκράτορας Ιωάννης Η΄ Παλαιολόγος, πιεζόμενος εξ Ανατολών, αναζητεί συμμάχους στη Δύση και επιδιώκει τη σύγκληση συμβουλίου για την ένωση της Ανατολικής με τη Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία. Το συμβούλιο, στο οποίο παρευρέθηκε και έμεινε στην Ιστορία ως η Σύνοδος Φεράρας – Φλωρεντίας (1438-1439), μπορεί να μην απέφερε τελικά όσα ο ίδιος ήθελε, δεν μπορούμε όμως να τον κατηγορήσουμε ότι δεν προσπάθησε. Με το μυτερό του γενάκι, με μακρείς βοστρύχους, με ελληνικού τύπου καπέλο, μπορούμε να τον φανταστούμε έφιππο σε ορεινό βραχώδες τοπίο, συνοδευόμενο από τον έφιππο υπηρέτη του.
Στο αριστερό του χέρι κρατά τα ηνία και τόξο, ενώ το δεξί χέρι είναι υψωμένο καθώς ο αυτοκράτορας προσκυνά σταυρό που στηρίζεται σε πεσσό. Τη σκηνή απεικονίζει εύγλωττα σε αναμνηστικό μετάλλιο επ’ αφορμή της Συνόδου ο περίφημος Πιζανέλο. Ο ίδιος, ζωγράφος λαμπρός αλλά και σχεδιαστής αναμνηστικών μεταλλίων της πρώιμης ιταλικής Αναγέννησης, θεωρείται ο «εφευρέτης» της τέχνης του μεταλλίου στην Αναγέννηση και με την παραπάνω αφορμή επανεισάγει το αναμνηστικό μετάλλιο αντλώντας έμπνευση από την ελληνορωμαϊκή αρχαιότητα.
Αν αναρωτιέται ο αναγνώστης αν ένα μικρό μετάλλιο, που χωρά μόλις σε μια παλάμη, μπορεί να αφηγηθεί μια μεγάλη ιστορία, η περίπτωση του Ιωάννη Η΄ Παλαιολόγου αποτελεί έξοχο παράδειγμα. Εκατοντάδες αφηγήσεων ξετυλίγονται για τον αναγνώστη της πολυτελούς εικονογραφημένης δίτομης έκδοσης Θησαυρίσματα Ελληνορθόδοξης Μνήμης. Αναμνηστικά μετάλλια και παράσημα από τη Συλλογή της Τράπεζας της Ελλάδος (εκδ. Κέντρο Πολιτισμού, Ερευνας και Τεκμηρίωσης της Τράπεζας της Ελλάδος, 2026) που επιμελήθηκε η αρχαιολόγος-νομισματολόγος Κλεοπάτρα Παπαευαγγέλου-Γκενάκου, επιστημονική υπεύθυνη της Νομισματικής Συλλογής της Τράπεζας της Ελλάδος (ΤτΕ).
Από αναμνηστικά μετάλλια έως προσκυνηματικά τεκμήρια
Το έργο, κάνοντας μια θεματική τομή στη συλλογή μεταλλίων της ΤτΕ, αντλεί και καταλογογραφεί τα εκκλησιαστικά και θρησκευτικά τεκμήρια της συλλογής, το μεγαλύτερο μέρος των οποίων προέρχεται από τη Συλλογή Ταζεδάκη, του κρητικής καταγωγής δικηγόρου Πάνου Ταζεδάκη, του μεγαλύτερου συλλέκτη παρασήμων και μεταλλίων στην Ελλάδα, η οποία δωρήθηκε το 2005 στην ΤτΕ. Ο αναγνώστης που θα ξεφυλλίσει τον αναλυτικό κατάλογο του δεύτερου τόμου θα θαυμάσει επετειακά μετάλλια και πλακέτες, παράσημα ηθικής αμοιβής ελληνορθόδοξων εκκλησιαστικών ταγμάτων, ένα «εικονοστάσι» μεταλλίων που τιμούν τοπικούς αγίους αλλά επίσης φυλακτά, βαπτιστικά και προσκυνηματικά τεκμήρια.
Το πορτρέτο του Ιωάννη Η΄ Παλαιολόγου από τον Πιζανέλο είναι, οπωσδήποτε, το σπανιότερο και πολυτιμότερο αντικείμενο της συλλογής, αλλά ο σχεδιασμός μεταλλίων ήταν μια πρόκληση για πολλούς καλλιτέχνες στη συνέχεια. Στην Ανατολική Ορθόδοξη Εκκλησία, τα πρεσβυγενή πατριαρχεία αρχίζουν να αποτυπώνουν ιστορικά γεγονότα σε μετάλλια και πλακέτες μετά τα μέσα του 19ου αιώνα, με παλαιότερο τεκμήριο της συλλογής της ΤτΕ το μετάλλιο που εκδόθηκε το 1889 για την επέτειο της πεντηκονταετούς αρχιεροσύνης του Πατριάρχη Αλεξανδρείας Σωφρονίου Δ΄.
Σταυροί διακοσμημένοι με εσώγλυφα φυτικά κοσμήματα και σταυροφόρα στέμματα, επιφάνειες καλυμμένες με σμάλτο και πολύτιμες πέτρες, συμβολικές απεικονίσεις με κλειδούχους αγίους και βιβλικές σκηνές, τετράκτινοι και οκτάκτινοι αστέρες, απεικονίσεις ναών, αυτοκράτορες με φωτοστέφανα σε επίχρυσα, επάργυρα και χάλκινα μετάλλια στέκουν μάρτυρες της συνεργασίας μιας ειδικής κοινότητας καλλιτεχνών και κατασκευαστών στη διάρκεια των αιώνων.
Ελληνες σχεδιαστές και μεταλλιοπλάστες
Στην αρχή, τα πατριαρχεία αναθέτουν την κατασκευή τους σε έμπειρους οίκους στην Ευρώπη. Στην Εκκλησία της Ελλάδος η έκδοση αναμνηστικών μεταλλίων αρχίζει κοντά στα μέσα του 20ού αιώνα, οπότε αρχίζει να καλλιεργείται και στην Ελλάδα μια σχετική καλλιτεχνική και κατασκευαστική παράδοση που συμβαδίζει με την ευρύτερη και συστηματικότερη χρήση των μεταλλίων για εορταστικούς, στρατιωτικούς, αθλητικούς και άλλους σκοπούς.
Από τα σημαντικότερα ονόματα που συναντούμε στον κατάλογο της ΤτΕ είναι αυτό του παραγωγικότατου Ελευθέριου Κελαϊδή, που θεωρείται ο κατεξοχήν σχεδιαστής-μεταλλιοπλάστης εκκλησιαστικών μεταλλίων του 20ού αιώνα, την υπογραφή του οποίου βρίσκουμε σε πολλά τεκμήρια της συλλογής της ΤτΕ, μεταξύ αυτών και στο διάσημο χρυσού σταυρού, που φιλοτεχνήθηκε με αφορμή τη χιλιετηρίδα του Αγίου Ορους το 1963.
Το εργαστήριό του στην Αθήνα αναλάμβανε την κατασκευή μεταλλίων και από άλλους καλλιτέχνες, και ο ίδιος για την προσφορά του έλαβε τιμητική σύνταξη από το υπουργείο Πολιτισμού. Την τέχνη της δημιουργίας μεταλλίων, της συγγενούς με τον σχεδιασμό κοσμημάτων, υπηρέτησαν γνωστοί γλύπτες, μεταξύ των οποίων ο Βάσος Καπάνταης, ο Γιάννης Παππάς και ο νεαρότερος Θεόδωρος Παπαγιάννης, οι χαράκτες Κωνσταντίνος Ρυσσιάνος και Ναπολέων Σούρσος, ο οποίος εργάστηκε και στο Νομισματοκοπείο της ΤτΕ, και ο Βάσος Φαληρέας, καθώς και γνωστοί χρυσοχόοι, και εξειδικευμένοι κατασκευαστές μεταλλίων με εμβληματικότερη μορφή του τελευταίου αιώνα τον Δημήτριο Οικονομίδη.
Ταξινόμηση του υλικού με γεωγραφική λογική
Στον πρώτο τόμο, στην εισαγωγή της που εξελίσσεται σε αυτόνομη μελέτη, η επιμελήτρια ταξινομεί το υλικό των τεκμηρίων της ελληνορθόδοξης παράδοσης σε μια γεωγραφική λογική ακολουθώντας την Κανονική Τάξη της Ορθόδοξης Εκκλησίας. Σε μια περιήγηση από τα Πρεσβυγενή Πατριαρχεία (Κωνσταντινουπόλεως, Αλεξανδρείας, Αντιοχείας και Ιεροσολύμων) στις λοιπές Αυτοκέφαλες Εκκλησίες (Κύπρου, Ελλάδος κ.ά.) και εν συνεχεία στις Αρχιεπισκοπές και Μητροπόλεις, συναντούμε μάρτυρες ιστορικών στιγμών του ελληνικού βίου. Η έκδοση παρουσιάζει «την εκκλησιαστική ανθρωπογεωγραφία του ελληνορθόδοξου κόσμου» παρατηρεί στον πρόλογό του ο ακαδημαϊκός Πασχάλης Κιτρομηλίδης. Μετάλλια και παράσημα που έχουν εκδοθεί από τις αρχές του 19ου αιώνα ως σήμερα σε κέντρα της Ορθοδοξίας στις πέντε ηπείρους αφηγούνται ιστορικές διαδρομές της.
Το διάσημο χρυσού σταυρού του Ελευθέριου Κελαϊδή, που απονεμόταν σε λαϊκούς με ταινία και σε κληρικούς με αλυσίδα, τιμούσε τη χιλιετηρίδα της μοναστικής πολιτείας, από την ίδρυση της πρώτης Ιεράς Μονής Μεγίστης Λαύρας το 963. Ο σταυρός της Αγίας Αικατερίνης, που απονεμήθηκε το 1966 εις ανάμνηση των 14 αιώνων της Ιεράς Μονής Σινά σε υψηλούς προσκεκλημένους και μετεξελίχθηκε σε «παράσημο», αποκτώντας τάξεις, είναι σύμβολο παρουσίας του αρχαιότερου χριστιανικού μοναστηριού στον κόσμο με συνεχή λειτουργία – που αντιμετώπισε διπλωματικά προβλήματα το τελευταίο έτος. Η αναμνηστική πλακέτα του 1994 για τα 150 χρόνια από την ίδρυση της Θεολογικής Σχολής Χάλκης, η οποία απεικονίζει το πετρόκτιστο κτίριο της Σχολής και μέσα σε κυκλικό διάχωρο τη μορφή του ιδρυτή της, Πατριάρχη Γερμανού Δ΄, λειτουργεί ως υπενθύμιση για τη σημασία της Σχολής και το πάντοτε ενεργό αίτημα της επαναλειτουργίας της.
Ιδιαίτερο ιστορικό και καλλιτεχνικό ενδιαφέρον έχουν τα διάσημα του Τάγματος των Ορθοδόξων Σταυροφόρων του Παναγίου Τάφου, ενός από τα αρχαιότερα και πιο πλέον σημαντικά εκκλησιαστικά Tάγματα Τιμής, που ανάγεται στην εποχή του Αγίου Κωνσταντίνου του Μεγάλου, και έχει αποστολή τη διατήρηση των ιστορικών δικαιωμάτων του Πατριαρχείου στα ιερά προσκυνήματα των Αγίων Τόπων. Αλλού, ένα διάσημο, πιθανόν Ανώτερου Ταξιάρχη, του Τάγματος των Αγίων και Κορυφαίων Αποστόλων Πέτρου και Παύλου του αραβόφωνου Ελληνορθόδοξου Πατριαρχείου Αντιοχείας, με τις μορφές των δύο αποστόλων, δηλώνει ότι η Εκκλησία της Αντιοχείας αποτελεί συνέχεια της κοινότητας που ιδρύθηκε εκεί από τους δύο Αποστόλους.
Στα καθ’ ημάς, η συμπλήρωση 1900 ετών από την άφιξη του Αποστόλου Παύλου στον ελλαδικό χώρο τιμήθηκε με αναμνηστικές πλακέτες φιλοτεχνημένες από τον Γιάννη Παππά που εκδόθηκαν το 1951 από την Εκκλησία της Ελλάδος, ενώ ένα άλλο τεκμήριο της συλλογής, ο χρυσός σταυρός του Πανελληνίου Ιερού Ιδρύματος Ευαγγελιστρίας Τήνου του 1974, έχει επίσης επετειακό χαρακτήρα, καθώς το 1973 είχαν συμπληρωθεί 150 χρόνια από την ίδρυσή του ναού, ενός από τα σπουδαιότερα ορθόδοξα προσκυνήματα παγκοσμίως.
Η ΤτΕ είναι και η ίδια, μέσω του Εθνικού Νομισματοκοπείου, κατασκευάστρια μεταλλίων επετειακού χαρακτήρα, με πρόσφατα παραδείγματα το μετάλλιο «Προπομπός» (σχεδ. Γ. Σταματόπουλος), το πρώτο μετάλλιο του Νομισματικού Προγράμματος της Επιτροπής «Ελλάδα 2021» με αφορμή τη διακοσιετηρίδα της Ελληνικής Επανάστασης, και εκείνο για την επέτειο των 90 χρόνων του Ελληνικού Οδηγισμού (σχεδ. Μ. Αντωνάτου) το 2022. Ως συλλέκτρια διαθέτει μια Νομισματική Συλλογή η οποία αποτελεί «έναν από τους πλέον πολύτιμους πολιτιστικούς πόρους της ΤτΕ […] που διασώζει την οικονομική, κοινωνική και καλλιτεχνική ιστορία του τόπου» υπογραμμίζει κατά τον χαιρετισμό του στην έκδοση που συζητούμε ο διοικητής της ΤτΕ Γιάννης Στουρνάρας.
Η μεθοδική επιμελήτρια και το αναλυτικό παράρτημα
Αυτή τη συλλογή, την όχι ευρέως γνωστή, η οποία καταγράφεται σταδιακά, καθιστά προσιτή η μεθοδική Κλεοπάτρα Παπαευαγγέλου-Γκενάκου, η οποία έχει βραβευθεί από την Ακαδημία Αθηνών το 2006 για τη μελέτη της σχετικά με τη νομισματοκοπία της Νεαπόλεως (Καβάλα) και το 2021 για τον τόμο Εκ θεμελίων (εκδ. ΤτΕ, 2020).
Ο κατάλογος συνοδεύεται από παράρτημα με αναλυτικά σχεδιαγράμματα και επεξηγήσεις για κατασκευαστικές λεπτομέρειες των τεκμηρίων, τα συστήματα ανάρτησης με κρίκους, ελάσματα και καρφίτσες αλλά και το εθιμοτυπικό που υπαγορεύει τη θέση κάθε παρασήμου πάνω στο ένδυμα, από βιογραφικά σημειώματα των ανθρώπων που συγκροτούν την κοινότητα των καλλιτεχνών και κατασκευαστών μεταλλίων και από εξαιρετικά χρήσιμο γλωσσάρι που αποκαλύπτει τη σημασία εξωτικών όρων, λ.χ. αλουργίδα (πολυτελής ηγεμονικός μανδύας, σύμβολο εξουσίας και μεγαλοπρέπειας, απεικονίζεται συχνά σε θυρεούς).
Το δίτομο έργο είναι σημαντικό όχι μόνον ως καταλογογράφηση μιας σημαντικής ενότητας της συλλογής μεταλλίων της ΤτΕ αλλά και ως ερέθισμα ανανέωσης του ενδιαφέροντος για τη μελέτη των μεταλλίων γενικότερα. Εμπλουτίζει την περιορισμένη σχετική βιβλιογραφία στα ελληνικά, κοντά στη δυσεύρετη Εθιμοτυπία των ελληνικών παρασήμων, αριστείων και μεταλλίων (1922) του Ιωάννη Κ. Λαγγοβάρδου, τις εργασίες και τους καταλόγους του ίδιου του Πάνου Ταζεδάκη και τη δίτομη έκδοση του Medals Relating to the History of Greece 1650-1947 (εκδ. Karamitsos, 2024) του Πίτερ A. Τσέιζ, εκδόσεις που κυκλοφορούν κυρίως στο στενό περιβάλλον συλλεκτών και μυημένων στη γοητεία της κωδικοποιητικής δύναμης των μεταλλίων, διευρύνοντας το αναγνωστικό κοινό και προς περιοχές που ενδιαφέρονται για την εξέταση μεταλλίων και παρασήμων ως φορέων ιστορικής μνήμης και αισθητικής πληροφορίας.
