Ο θάνατος του αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ, μετά από τη συντονισμένη επιδρομή των ΗΠΑ και του Ισραήλ κατά της Τεχεράνης, βύθισε το Ιράν σε αδιέξοδο, με την επόμενη ημέρα να είναι τουλάχιστον αχαρτογράφητη. Υπήρξε για 37 περίπου χρόνια ο επικεφαλής του θεοκρατικού καθεστώτος του Ιράν, το οποίο εγκαθιδρύθηκε στη χώρα το 1979 αμέσως μετά την Ισλαμική Επανάσταση που ανέτρεψε τον Σάχη Μοχάμαντ Ρεζά Παχλαβί. Παράλληλα, τον Δεκέμβριο του ίδιου έτους, εγκρίθηκε το νέο Σύνταγμα, το οποίο καθιέρωσε τη θεοκρατική διακυβέρνηση («Wilayat al-Faqih» – Η κηδεμονία του Νομομαθούς), σύμφωνα με την οποία, εφόσον ο Θεός είναι ο μόνος νομοθέτης, το κράτος πρέπει να διοικείται από ειδικούς του ισλαμικού δικαίου.
Στο πλαίσιο αυτό, δεν πρέπει να αγνοείται ότι η «Ισλαμική Επανάσταση εδραίωσε το πρώτο στη σύγχρονη ιστορία “ισλαμιστικό” κράτος, με την έννοια ότι κινητοποίησε μια ιδεολογία, το πολιτικό ισλάμ, στην υπηρεσία ενός σκοπού, την ενίσχυση μέχρι παροξυσμού του θρησκευτικού νόμου (σαρία), με στόχο τον έλεγχο των κοινωνιών απέναντι στον φιλελευθερισμό» (G. Kepel, Le Figaro, 2.3.26). Μάλιστα, το Ιράν αποτελεί την αυστηρή έκφραση του σιιτικού Ισλάμ, γεγονός που το διαφοροποιεί γεωστρατηγικά από τα υπόλοιπα κράτη του Κόλπου, τα οποία ακολουθούν το σουνιτικό Ισλάμ, που είναι και το πλειοψηφικό ρεύμα στον μουσουλμανικό κόσμο – η γέννηση των δύο αυτών κλάδων του Ισλάμ σημειώθηκε μετά από τον θάνατο του Προφήτη Μωάμεθ το 632 μ.Χ. Κύρια γνωρίσματα του θεοκρατικού αυτού συστήματος είναι η εξόντωση των αντιφρονούντων, η καταστολή των ελευθεριών και η επιβολή ενός ακραίου συντηρητισμού, που εκδηλώνεται με το υποχρεωτικό τσαντόρ για τις γυναίκες, τον διαχωρισμό ανδρών και γυναικών σε δημόσιους χώρους, την απαγόρευση της μουσικής, του αλκοόλ κ.λπ. Η εξόντωση του Αλί Χαμενεΐ, ο οποίος υπήρξε εκπρόσωπος της κρατικής εξουσίας και συνάμα εκφραστής της μόνης θρησκευτικής αλήθειας – γεγονός το οποίο συνιστά μία κλασική περίπτωση εργαλειοποίησης της θρησκείας –, δημιουργεί νέα δεδομένα για την ισλαμική δημοκρατία του Ιράν και προκαλεί εύλογα ερωτήματα για την προοπτική της. Για παράδειγμα, ο θάνατος του ηγέτη του μεταεπαναστατικού Ιράν θα οδηγήσει, άνευ άλλου, στην πτώση του θεοκρατικού καθεστώτος και στη μετάβαση σε ένα νέο, φιλελεύθερο μοντέλο άσκησης της εξουσίας; Ή μήπως η θεοκρατία θα αποδειχθεί ανθεκτική και θα ενεργοποιήσει το ένστικτο αυτοσυντήρησής της, έστω και από τους επιγόνους του Χαμενεΐ;
Είναι προφανές ότι η όποια εκτίμηση είναι, με βάση τα τωρινά δεδομένα, τουλάχιστον επισφαλής. Άλλωστε, υπάρχουν τα ιστορικά παραδείγματα του Σαντάμ στο Ιράκ, του Καντάφι στη Λιβύη και του Άσαντ στη Συρία, η φυσική εξόντωση ή απομάκρυνση των οποίων από την εξουσία δεν εξασφάλισαν τελικώς για τις χώρες αυτές το ευοίωνο μέλλον που προοιωνίζονταν… Συνεπώς, δικαιούμαστε να είμαστε επιφυλακτικοί. Ένα είναι βέβαιο· το Ιράν βρίσκεται μπροστά σε ένα κρίσιμο σταυροδρόμι. Ή θα επιλέξει τον μετασχηματισμό του ή η διάδοχη κατάσταση θα επιχειρήσει να συσπειρώσει την κοινή γνώμη ενάντια σε κάθε έξωθεν επιβουλή προκειμένου να ακυρώσει, εν τη γενέσει του, κάθε τυχόν μεταρρυθμιστικό σχεδιασμό.
Ο Γεώργιος Ι. Ανδρουτσόπουλος Αναπληρωτής Καθηγητής Νομικής του Πανεπιστημίου Αθηνών
