Η «Πίπη Φακιδομύτη» γεννήθηκε ως αντίδοτο στον Χίτλερ: Η σκοτεινή ιστορία πίσω από το πιο ελεύθερο παιδί της λογοτεχνίας

Υπήρχαν γράμματα που έλεγαν την αλήθεια για τη ναζιστική Ευρώπη.

Τον Μάιο του 1941 –χρόνια πριν οι περισσότεροι πολίτες μάθουν για τα στρατόπεδα θανάτου– η Λίντγκρεν κατέγραψε στο ημερολόγιό της όσα διάβασε σε μία από αυτές τις επιστολές:

«Χίλιοι Εβραίοι την ημέρα μεταφέρονται με τη βία στην Πολωνία, υπό τις πιο φρικτές συνθήκες… φαίνεται πως πρόθεση του Χίτλερ είναι να μετατρέψει την Πολωνία σε ένα τεράστιο γκέτο, όπου οι φτωχοί Εβραίοι θα πεθαίνουν από την πείνα και την εξαθλίωση».

View this post on Instagram

A post shared by Pippi Longstocking (@pippiandfriends)

Κατάλαβε αμέσως τι σήμαινε αυτό. Και κατάλαβε και κάτι ακόμη, βαθιά ανθρώπινο και αμείλικτο: «Όσο το διαβάζεις μόνο στην εφημερίδα, μπορείς κάπως να αποφύγεις να το πιστέψεις. Όταν όμως το διαβάζεις σε ένα γράμμα… τότε σου έρχεται κατά πρόσωπο, τρομακτικά». Διάβαζε προσωπικές μαρτυρίες μιας γενοκτονίας που βρισκόταν σε εξέλιξη. Μέρα με τη μέρα. Γράμμα το γράμμα. Γέμισε 17 τόμους με ημερολόγια και αποκόμματα εφημερίδων για τον πόλεμο. Δεν μπορούσε να σταματήσει τη ναζιστική μηχανή. Δεν μπορούσε να σώσει τους ανθρώπους που δολοφονούνταν. Δεν είχε καμία ψευδαίσθηση γι’ αυτό.

Μπορούσε όμως να κάνει κάτι άλλο.

Στο σπίτι, η επτάχρονη κόρη της, η Κάριν, αρρώσταινε συχνά. Οι στερήσεις του πολέμου σήμαιναν κακή διατροφή, οι παιδικές ασθένειες ήταν καθημερινότητα. Για να την αποσπάσει τις ατελείωτες ώρες στο κρεβάτι, η Λίντγκρεν άρχισε να της λέει ιστορίες. Ιστορίες για ένα παιδί που δεν έμοιαζε με κανένα άλλο.

Ένα κορίτσι που ζούσε μόνο του, χωρίς γονείς να του λένε τι να κάνει. Ένα κορίτσι πιο δυνατό από κάθε άντρα, που μπορούσε να σηκώσει το άλογό του με το ένα χέρι. Ένα κορίτσι με μια βαλίτσα γεμάτη χρυσά νομίσματα, που δεν χρειαζόταν να δουλεύει για κανέναν. Ένα κορίτσι που δεν υπάκουε στους κανόνες απλώς επειδή τους επέβαλαν οι μεγάλοι, αλλά που ήταν βαθιά, ουσιαστικά καλό. Ένα κορίτσι που τα έβαζε με τους νταήδες, που προστάτευε τους πιο αδύναμους, που δεν υποκλινόταν στην εξουσία αν η εξουσία δεν άξιζε τον σεβασμό της.

Η Κάριν αγάπησε τόσο πολύ αυτές τις ιστορίες, που βάφτισε η ίδια την ηρωίδα «Πίπη Φακιδομύτη». Μάλιστα, η Πίπη και η Καρίν μοιράζονται και την ίδια μέρα γενεθλίων: 21 Μαϊου. Ήταν μια απόδραση. Μια φωτεινή ρωγμή φαντασίας σε έναν κόσμο που βυθιζόταν στο σκοτάδι. Το 1944, η Λίντγκρεν έπεσε και τραυματίστηκε σοβαρά. Έμεινε καθηλωμένη στο κρεβάτι για τρεις εβδομάδες – στην ίδια ακριβώς θέση που βρισκόταν η κόρη της όταν γεννήθηκε η Πίπη. Ανίκανη να κινηθεί, ακόμη βυθισμένη στις φρίκες που διάβαζε καθημερινά στις κατασχεμένες επιστολές, άρχισε να γράφει τις ιστορίες συστηματικά. Χωρίς να το διακηρύσσει, δημιουργούσε το ακριβώς αντίθετο από όσα αντιπροσώπευαν οι Ναζί.

Ο Χίτλερ απαιτούσε υπακοή· η Πίπη αμφισβητούσε την εξουσία. Ο ναζισμός λάτρευε τη δύναμη ως μέσο κυριαρχίας· η Πίπη ήταν η πιο δυνατή στον κόσμο της και χρησιμοποιούσε τη δύναμή της για να προστατεύει τους αδύναμους. Ο φασισμός απαιτούσε ομοιομορφία· η Πίπη ήταν εκκεντρική, ανυπάκουη και πανηγυρικά ο εαυτός της. Το Τρίτο Ράιχ χτίστηκε πάνω στη σκληρότητα· η Πίπη ήταν καλή με όλους, εκτός από τους νταήδες, τους οποίους γελοιοποιούσε με χιούμορ κι όχι με βία.

Όπως εξηγεί ο Βίλφριντ Χάουκε, σκηνοθέτης του ντοκιμαντέρ «Ένας κόσμος που τρελάθηκε: Τα πολεμικά ημερολόγια της Άστριντ Λίντγκρεν», η συγγραφέας πίστευε βαθιά ότι ο τρόπος που μεγαλώνουν τα παιδιά διαμορφώνει τους ενήλικες – και τους ηγέτες – που θα γίνουν. Ήθελε παιδιά που να μη μεγαλώσουν «για να γίνουν ψυχοπαθείς σαν τον Χίτλερ ή αυταρχικοί δικτάτορες».

View this post on Instagram

A post shared by Astrid Lindgrens Näs (@astridlindgrensnas)

Η Πίπη Φακιδομύτη ήταν η απάντησή της.

Το 1945, την ίδια χρονιά που τελείωσε ο πόλεμος και αποκαλύφθηκε το πλήρες μέγεθος του Ολοκαυτώματος, εκδόθηκε το πρώτο βιβλίο με τις ιστορίες της Πίπης. Ο δισέγγονός της, Γιόχαν Πάλμπεργκ, έχει παρατηρήσει ότι ο χαρακτήρας εμφανίστηκε ακριβώς τη σωστή στιγμή: «Ο κόσμος είχε περάσει χρόνια μέσα σε αυτή την τρομερή κατάσταση και ξαφνικά έρχεται εκείνη σαν μια ανάσα φρέσκου αέρα. Είναι το αντίδοτο στα αυταρχικά καθεστώτα της Γερμανίας και της Σοβιετικής Ένωσης. Ενσαρκώνει την ανεξαρτησία, την ελεύθερη σκέψη και την καλοσύνη – όλα όσα βρίσκονται στον αντίποδα της ναζιστικής ιδεολογίας».

Τα παιδιά μιας τραυματισμένης Ευρώπης αγκάλιασαν την Πίπη. Εδώ ήταν ένα παιδί που δεν φοβόταν τίποτα, που δεν μπορούσε να ελεγχθεί, που έφτιαχνε τους δικούς του κανόνες χωρίς να γίνεται ποτέ σκληρό. Ισχυρό αλλά τρυφερό. Ανυπότακτο αλλά δίκαιο. Τα βιβλία ταξίδεψαν σε όλο τον κόσμο. Μεταφράστηκαν σε 80 γλώσσες. Έγιναν ταινίες, τηλεοπτικές σειρές και πέρασαν στην ποπ μυθολογία. Γενιές παιδιών αγάπησαν αυτή τη μικρή επαναστάτρια χωρίς να γνωρίζουν ότι γεννήθηκε μέσα από τις πιο σκοτεινές σελίδες του πολέμου.

View this post on Instagram

A post shared by Astrid Lindgrens Näs (@astridlindgrensnas)

Λίγοι ήξεραν ότι την ώρα που η Λίντγκρεν έγραφε για ένα κορίτσι που δεν φοβόταν κανέναν, διάβαζε γράμματα για ανθρώπους που δολοφονούνταν από ένα καθεστώς που απαιτούσε απόλυτο φόβο. Ότι η άρνηση της Πίπης να υποταχθεί στους νταήδες ήταν ένα συνειδητό μήνυμα ενάντια στη φασιστική υπακοή. Ότι η καλοσύνη της ήταν απάντηση στη βαρβαρότητα που κατέγραφε καθημερινά.

Τα παιδιά απλώς ήξεραν πως την αγαπούσαν.

Ογδόντα χρόνια μετά, η Πίπη Φακιδομύτη είναι ακόμη εδώ. Και όπως είπε ο Πάλμπεργκ στην επέτειο των 80 χρόνων της: «Η ανεξαρτησία, η καλοσύνη και η γενναιοδωρία της είναι πιο αναγκαίες από ποτέ».

Γιατί η Άστριντ Λίντγκρεν είχε καταλάβει κάτι ουσιώδες: ο αυταρχισμός δεν πολεμάται μόνο με πολιτική και στρατούς. Πολεμάται και με τις ιστορίες που λέμε στα παιδιά. Με τις αξίες που εμφυτεύουμε στη φαντασία τους. Με τους ήρωες που τους δίνουμε για να αγαπήσουν. Έδωσε στον κόσμο μια ηρωίδα δυναμική και καλή, ανεξάρτητη και γενναιόδωρη. Ανυπάκουη αλλά ηθική. Ατρόμητη αλλά ποτέ σκληρή. Ένα κορίτσι που δεν μπορούσε να εκφοβιστεί, να ελεγχθεί ή να σπάσει, γιατί ήξερε ποια είναι και αρνήθηκε να γίνει οτιδήποτε άλλο.

Την ώρα που περνούσε τις μέρες της διαβάζοντας για το χειρότερο πρόσωπο της ανθρωπότητας, περνούσε τις νύχτες της δημιουργώντας το καλύτερο. Κι εκατομμύρια παιδιά μεγάλωσαν πιστεύοντας ότι μπορούν να γίνουν σαν την Πίπη: γενναία, καλοσυνάτα, ελεύθερα, ασταμάτητα. Μια γλυκιά δόση αντίστασης, χαραγμένη στη φαντασία της επόμενης γενιάς.