Όταν ένας έφηβος παραιτείται από τη ζωή, τότε η κοινωνία οφείλει να κοιταχτεί στον καθρέφτη

Και αυτό είναι πράγματι ένα σοβαρό κοινωνικό ζήτημα. 

Πρέπει να τονίσω με σαφήνεια ότι η αυτοκτονικότητα δεν εξηγείται σχεδόν ποτέ από έναν μόνο παράγοντα. Το στρες των εξετάσεων μπορεί να λειτουργήσει ως πυροδοτικός μηχανισμός. Σπάνια όμως αποτελεί τη μοναδική αιτία.

Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας κατατάσσει την αυτοκτονία ανάμεσα στις κυριότερες αιτίες θανάτου στους νέους ηλικίας 15 έως 29 ετών, επισημαίνοντας ότι πρόκειται για πολυπαραγοντικό φαινόμενο, στο οποίο συνυπάρχουν ψυχολογικοί, κοινωνικοί, περιβαλλοντικοί και βιολογικοί παράγοντες. 

Η παιδική κακοποίηση, το κοινωνικό στίγμα γύρω από την ψυχική υγεία, τα εμπόδια στην αναζήτηση βοήθειας, η χρήση ουσιών, η κοινωνική απομόνωση και η έλλειψη υποστηρικτικών δομών συνθέτουν ένα σύνθετο πλέγμα κινδύνου. 

Αυτό είναι κρίσιμο να το κατανοήσουμε, γιατί διαφορετικά καταλήγουμε σε βολικές αλλά επικίνδυνα απλουστευτικές ερμηνείες.

Τα τελευταία χρόνια, τόσο μέσα από την κλινική μου εμπειρία όσο και μέσα από συζητήσεις με συναδέλφους που εργάζονται καθημερινά με παιδιά, εφήβους και οικογένειες, υπήρχε μια κοινή, βαθιά ανησυχία. Βλέπαμε παιδιά που εξωτερικά μπορεί να παρέμεναν λειτουργικά, αλλά εσωτερικά έδειχναν ολοένα πιο εύθραυστα. Έφηβοι που δυσκολεύονταν να επεξεργαστούν τη ματαίωση, το άγχος, τη ντροπή, την απόρριψη, την αίσθηση αποτυχίας και κυρίως τη βαθιά μοναξιά.

Ακριβώς αυτή η ανησυχία υπήρξε και ένας από τους ουσιαστικούς λόγους που ένιωσα την ανάγκη να δημιουργηθεί η εκπομπή Έφηβοι Χωρίς Φίλτρα στην ΕΡΤ3,  ως μια συνειδητή προσπάθεια να ανοίξει δημόσια μια συζήτηση για όσα οι έφηβοι βιώνουν, αλλά δεν μπορούν εύκολα να τα επικοινωνήσουν.

Για εκείνα τα δύσκολα θέματα που συνήθως μένουν πίσω από κλειστές πόρτες, επειδή προκαλούν αμηχανία, φόβο ή άρνηση.

Όλους μας θλίβει το γεγονός της αυτοκτονικότητας στην εφηβεία, γιατί πάνω στο άνθος της ηλικίας τους, πάνω που έχουν τη ζωή μπροστά τους γεμάτη όνειρα, έρχεται η απόγνωση και η απελπισία ως ένα μαύρο σκοτεινό πέπλο χωρίς καμία ελπίδα.

Αυτό δεν έρχεται έτσι απλά για το άγχος των εξετάσεων, αλλά αποτελεί το τέλος μιας μακράς εσωτερικής  επίπονης διαδρομής, όπου ο ψυχικός πόνος συσσωρεύεται αθόρυβα. 

Η εφηβεία από τη φύση της είναι μια περίοδος βαθιάς ψυχικής αναδιοργάνωσης. Η ταυτότητα ακόμη χτίζεται, η ανάγκη για αποδοχή γίνεται έντονη, η εικόνα του εαυτού εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από το βλέμμα του άλλου, ενώ η αποτυχία μπορεί να βιωθεί ως προσωπική κατάρρευση.

Ο ενήλικας, ακόμη και μέσα στη δυσκολία, έχει συνήθως μια κάποια εμπειρία ότι τα πράγματα αλλάζουν. Ότι αυτό που σήμερα μοιάζει συντριπτικό, κάποια στιγμή μπορεί να υποχωρήσει.

Ο έφηβος, όχι πάντα.

Για έναν έφηβο που βρίσκεται σε βαθιά ψυχική δυσφορία, το συναίσθημα συχνά καταλαμβάνει ολόκληρο τον ψυχισμό του και η απόρριψη βιώνεται σαν προσωπική συντριβή. Η αποτυχία δεν είναι ένα απλό γεγονός αλλά βιώνεται ως ταυτότητα.

ΤΙ ΣΥΜΒΑΙΝΕΙ ΣΤΟΝ ΨΥΧΙΚΟ ΚΟΣΜΟ ΤΩΝ ΕΦΗΒΩΝ;

Και εδώ το ερώτημα αφορά ολόκληρη την κοινωνία.

Αφορά την οικογένεια και δεν το λέω για να κατηγορήσω την ελληνική οικογένεια, αλλά για να αναρωτηθούμε με ειλικρίνεια πώς μεταφέρονται στα παιδιά προσδοκίες, άγχη, φόβοι και ανεκπλήρωτα όνειρα. 

Επίσης αφορά το εκπαιδευτικό σύστημα, που εξακολουθεί να δίνει δυσανάλογο βάρος στην επίδοση, συχνά εις βάρος της ψυχικής ανθεκτικότητας και της συναισθηματικής ανάπτυξης. 

Αφορά ένα κοινωνικό περιβάλλον που καλλιεργεί διαρκή σύγκριση, αξιολόγηση και πίεση.

Αφορά μια εποχή όπου η εικόνα προηγείται της εμπειρίας και η επιβεβαίωση μοιάζει να μετριέται  με likes.

Το πιο δύσκολο όμως είναι ότι ο ψυχικός πόνος των εφήβων δεν εκφράζεται πάντα με τρόπο που οι ενήλικες μπορούν να αναγνωρίσουν. Δεν θα πει ένας έφηβος «δεν είμαι καλά» εύκολα, θα το εκφράσει μέσω της απόσυρσης με ευερεθιστότητα, αδιαφορία, υπερβολική προσκόλληση στις οθόνες, διαταραχές ύπνου, πτώση της λειτουργικότητας, συναισθηματική αποσύνδεση. Και πολύ συχνά, οι ενήλικες βλέπουν τη συμπεριφορά και όχι το μήνυμα που κρύβεται από πίσω. Αντιθέτως θυμώνουν και μπαίνουν σε αντιπαράθεση, χάνοντας τις πραγματικές αιτίες που κρύβονται πίσω από αυτές τις συμπεριφορές.

Όταν ένας έφηβος φτάνει να βιώνει τον θάνατο ως πιθανή διέξοδο από τον ψυχικό του πόνο, δεν πρόκειται για αποτυχία ενός μόνο ανθρώπου, ενός μόνο γονιού ή ενός μόνο θεσμού. 

Είναι μια βαθιά συλλογική αποτυχία.

Η ψυχική υγεία των εφήβων δεν είναι ιδιωτική οικογενειακή υπόθεση. Είναι ζήτημα δημόσιας υγείας, κοινωνικής ευθύνης και πολιτισμικής ωριμότητας.

Και ίσως το πιο δύσκολο ερώτημα που αφήνουν πίσω τους τέτοιες τραγωδίες δεν είναι μόνο γιατί συνέβη, αλλά πόσα σήματα είχαν προηγηθεί που δεν καταφέραμε να δούμε και να ακούσουμε.

*Για κάθε παιδί που χρειάζεται να μιλήσει, η Εθνική Γραμμή SOS 1056 λειτουργεί δωρεάν, ανώνυμα, 24 ώρες το 24ωρο, με εξειδικευμένους ψυχολόγους και κοινωνικούς λειτουργούς.