Πέμπτη αιματηρή επέτειος: Θα ζήσουμε να δούμε την πτώση του καθεστώτος των Ταλιμπάν;

Την άνοιξη του 2022 επιβλήθηκε ο πρώτος μεγάλος αποκλεισμός, με την απαγόρευση της πρόσβασης των κοριτσιών στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση. Η απόφαση αυτή στερέωσε τη βάση για τον πλήρη κοινωνικό ακρωτηριασμό των επόμενων γενεών. Μέχρι το τέλος του ίδιου έτους, οι περιορισμοί επεκτάθηκαν με γεωμετρική πρόοδο. Στις γυναίκες απαγορεύτηκε η είσοδος σε δημόσια πάρκα, γυμναστήρια και χώρους αναψυχής, ενώ ακολούθησε ο οριστικός αποκλεισμός τους από την τριτοβάθμια εκπαίδευση και η απαγόρευση εργασίας σε μη κυβερνητικές οργανώσεις, αλλά και στα ίδια τα όργανα του ΟΗΕ.

Η καταστολή έφτασε στο αποκορύφωμά της με τη θεσμοθέτηση των νόμων «περί αρετής». Με βάση αυτές τις διατάξεις, η γυναικεία φωνή θεωρείται πλέον «περιττή» ή «προκλητική» και απαγορεύεται να ακούγεται σε δημόσιους χώρους, είτε πρόκειται για τραγούδι είτε για απλή ομιλία, ενώ επιβλήθηκε η πλήρης κάλυψη του προσώπου και του σώματος. Η οικονομική εξόντωση ολοκληρώθηκε στις αρχές του τρέχοντος έτους με την οριστική διακοπή της καταβολής μισθών στις γυναίκες δημόσιους υπαλλήλους, οι οποίες είχαν τεθεί σε αναγκαστική άδεια, οδηγώντας τες de facto στην απόλυτη ένδεια.

View this post on Instagram

A post shared by My Voice, My Choice (@my_voice_my_choice_org)

Η σημερινή πραγματικότητα και τα αποκαρδιωτικά στατιστικά

Σήμερα, η καθημερινότητα στο Αφγανιστάν αποτυπώνεται ανάγλυφα στους διεθνείς δείκτες, οι οποίοι κατατάσσουν τη χώρα στην τελευταία θέση παγκοσμίως όσον αφορά την ασφάλεια και τα δικαιώματα των γυναικών. Σύμφωνα με τα τελευταία στοιχεία των υπηρεσιών του ΟΗΕ, περίπου το 80% των νεαρών γυναικών και κοριτσιών βρίσκεται αυτή τη στιγμή εκτός εκπαιδευτικού συστήματος και αγοράς εργασίας, στερούμενο κάθε προοπτικής εξέλιξης.

Η κρίση αυτή δεν περιορίζεται στα κοινωνικά δικαιώματα, αλλά λαμβάνει διαστάσεις ανθρωπιστικής τραγωδίας στον τομέα της υγείας. Λόγω των περιορισμών στη μετακίνηση των γυναικών χωρίς ανδρική συνοδεία και της έλλειψης γυναικείου ιατρικού προσωπικού (ένας χώρος παραδοσιακά γυναικοκρατούμενος σε όλη την ιστορία του Αφγανιστάν), η μητρική θνησιμότητα έχει καταγράψει κατακόρυφη άνοδο, η οποία αγγίζει το 50%. Παράλληλα, η κατάρρευση των βασικών δομών έχει οδηγήσει το 93% των παιδιών που ολοκληρώνουν την πρωτοβάθμια εκπαίδευση να παρουσιάζουν σοβαρές ελλείψεις στις βασικές δεξιότητες ανάγνωσης και γραφής. Σε γενικότερο πλαίσιο, πάνω από τον μισό πληθυσμό της χώρας, δηλαδή περισσότερα από 23 εκατομμύρια άνθρωποι, επιβιώνει υπό καθεστώς έντονης επισιτιστικής ανασφάλειας.

View this post on Instagram

A post shared by Middle East Matters (MEM) (@middleeastmatters)

Παρ' όλα αυτά, η φωνή της γυναικείας αντίστασης δεν σβήνει

Παρά το καθεστώς τρόμου και τις συνεχείς απειλές για τη ζωή τους, οι Αφγανές γυναίκες δεν έχουν σταματήσει να αντιδρούν. Η αντίσταση έχει μεταφερθεί σε μεγάλο βαθμό στην παρανομία, με τη δημιουργία ενός εκτεταμένου δικτύου μυστικών σχολείων κατ' οίκον. Εκπαιδευτικοί και μαθήτριες ρισκάρουν καθημερινά τη σύλληψη και τα βασανιστήρια, χρησιμοποιώντας ψηφιακές πλατφόρμες και κρυπτογραφημένες εφαρμογές για να κρατήσουν ζωντανή την πρόσβαση στη γνώση.

View this post on Instagram

A post shared by End Gender Apartheid (@endgenderapartheid.today)

Η δημόσια διαμαρτυρία, αν και εξαιρετικά επικίνδυνη, δεν έχει σβήσει εντελώς. Πρόσφατα, στην πόλη Χεράτ, σημειώθηκαν μαζικές διαδηλώσεις με αφορμή τη βίαιη σύλληψη δεκάδων γυναικών από την αστυνομία ηθών με την κατηγορία της μη συμμόρφωσης στον ενδυματολογικό κώδικα. Η αιματηρή καταστολή της διαδήλωσης από τις δυνάμεις των Ταλιμπάν απέδειξε το μέγεθος της θυσίας όσων επιλέγουν να υψώσουν ανάστημα. Ταυτόχρονα, σε διεθνές επίπεδο, Αφγανές ακτιβίστριες διεξάγουν έναν διαρκή διπλωματικό αγώνα, πιέζοντας τον ΟΗΕ να αναγνωρίσει το έμφυλο απαρτχάιντ ως έγκλημα κατά της ανθρωπότητας, ώστε να υπάρξει νομικό υπόβαθρο για τη δίωξη των μελών του καθεστώτος.

Είναι αναστρέψιμη η κατάσταση στο Αφγανιστάν;

View this post on Instagram

A post shared by End Gender Apartheid (@endgenderapartheid.today)

Η αναζήτηση φωτεινών παραδειγμάτων στην ιστορία δείχνει ότι κανένα απολυταρχικό καθεστώς δεν είναι αιώνιο κι ότι η κατάσταση στο Αφγανιστάν είναι, σε βάθος χρόνου, αναστρέψιμη. Το σημαντικότερο παράδειγμα ότι το Αφγανιστάν δεν ήταν πάντα η χώρα που βλέπουμε σήμερα, βρίσκεται στην ίδια του την ιστορία. Κατά τη διάρκεια του 20ού αιώνα, και ιδιαίτερα από τη δεκαετία του 1920 έως και τα τέλη της δεκαετίας του 1970, η χώρα έζησε περιόδους σημαντικού εκσυγχρονισμού.

Υπό τη βασιλεία του Αμανουλάχ Χαν (1919–1929) και αργότερα του Μοχάμαντ Ζαχίρ Σαχ (1933–1973), το Αφγανιστάν υιοθέτησε συντάγματα που κατοχύρωναν την ισότητα των φύλων. Τη δεκαετία του 1960, οι Αφγανές γυναίκες ψήφιζαν, εκλέγονταν στο κοινοβούλιο, σπούδαζαν στα πανεπιστήμια της Καμπούλ και της Χεράτ, με μαντίλα ή χωρίς, και εργάζονταν ως γιατροί, δικαστές και διπλωμάτες.

Αυτό το ιστορικό κεκτημένο αποδεικνύει ότι ο θρησκευτικός εξτρεμισμός δεν αποτελεί οργανικό ή αναπόσπαστο κομμάτι της αφγανικής κουλτούρας, αλλά ένα μεταγενέστερο πολιτικό κατασκεύασμα. Η συλλογική μνήμη αυτών των ελευθεριών παραμένει ζωντανή στις παλαιότερες γενιές και μεταλαμπαδεύεται στις νεότερες, αποτελώντας τη βάση της σημερινής υπόγειας αντίστασης.

Η πτώση παρόμοιων θεοκρατικών καθεστώτων: Το παράδειγμα του Σουδάν

Το Σουδάν αποτελεί ένα σύγχρονο και εξαιρετικά επίκαιρο παράδειγμα για το πώς μια ισλαμιστική στρατιωτική δικτατορία τριών δεκαετιών μπορεί να κλονιστεί συθέμελα. Υπό το καθεστώς του Ομάρ αλ-Μπασίρ, οι γυναίκες στο Σουδάν υπέκειντο σε αυστηρούς νόμους «δημόσιας τάξης» και ηθικής, αντιμετωπίζοντας μαστιγώσεις για τον τρόπο ένδυσής τους και πλήρη αποκλεισμό.

Το 2019, μετά από τριάντα χρόνια απόλυτου ελέγχου, το καθεστώς κατέρρευσε κάτω από την πίεση μαζικών ειρηνικών διαδηλώσεων, στις οποίες οι γυναίκες αποτέλεσαν την εμπροσθοφυλακή (γνωστά είναι τα εμβληματικά βίντεο με τις γυναίκες στα λευκά που καθοδηγούσαν τα πλήθη). Η μεταβατική κυβέρνηση που ακολούθησε, κατήργησε άμεσα τους νόμους της αστυνομίας ηθών, ποινικοποίησε την κλειτοριδεκτομή και αναγνώρισε την ελευθερία κίνησης των γυναικών. Αν και η χώρα βυθίστηκε αργότερα σε νέο εμφύλιο λόγω των στρατιωτικών ελίτ, το σουδανικό παράδειγμα απέδειξε ότι η κοινωνική βάση μπορεί να αποτινάξει τη θεοκρατική καταπίεση δεκαετιών όταν φτάσει σε οριακό σημείο.

View this post on Instagram

A post shared by Women for Afghan Women (WAW) (@womenforafghanwomen)

Η εμπειρία του Ιράν: Η πολιτισμική αποτυχία του ολοκληρωτισμού

Αν και το θεοκρατικό καθεστώς στην Τεχεράνη παραμένει στην εξουσία, η κοινωνική πραγματικότητα στο Ιράν δείχνει ότι η κρατική επιβολή του συντηρητισμού μακροπρόθεσμα αποτυγχάνει παταγωδώς να ελέγξει τις συνειδήσεις. Μετά την Ισλαμική Επανάσταση του 1979, το καθεστώς προσπάθησε να οικοδομήσει μια απόλυτα ισλαμοποιημένη κοινωνία.

Σαράντα πέντε χρόνια μετά, το κίνημα «Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία» (Woman, Life, Freedom) απέδειξε ότι η νέα γενιά Ιρανών, που γεννήθηκε και μεγάλωσε αποκλειστικά μέσα στο καθεστώς, είναι η πιο φιλελεύθερη, κοσμική και προοδευτική γενιά στην ιστορία της χώρας. Η περίπτωση του Ιράν αποτελεί φωτεινό φάρο για το Αφγανιστάν, καθώς δείχνει ότι η ολοκληρωτική κατήχηση των Ταλιμπάν στα σχολεία και τα τζαμιά δεν εγγυάται τη συμμόρφωση των μελλοντικών γενεών. Η επιβολή με τη βία γεννά τελικά το ακριβώς αντίθετο αποτέλεσμα: μια βαθιά ριζοσπαστικοποιημένη κοινωνία που αναζητά την ελευθερία.

Η δύναμη της εγχώριας εκπαίδευσης - Ένα όπλο στα χέρια των γυναικών

View this post on Instagram

A post shared by Women for Afghan Women (WAW) (@womenforafghanwomen)

Το πιο απτό στοιχείο που εγγυάται ότι η κατάσταση στο Αφγανιστάν είναι αναστρέψιμη είναι η συμπεριφορά των ίδιων των πολιτών σήμερα, η οποία διαφέρει ριζικά από τη δεκαετία του 1990. Κατά την πρώτη περίοδο διακυβέρνησης των Ταλιμπάν (1996–2001), η απομόνωση της χώρας και ο αναλφαβητισμός διευκόλυναν τον έλεγχο.

Σήμερα, μετά από μια εικοσαετία ανοιχτών συνόρων, διαδικτύου και εκπαίδευσης, η αφγανική κοινωνία έχει αλλάξει δομικά. Το γεγονός ότι χιλιάδες οικογένειες ρισκάρουν τη ζωή τους για να στείλουν τις κόρες τους σε μυστικά σχολεία, και ότι οι πατέρες στην επαρχία ζητούν την επαναλειτουργία των σχολείων θηλέων, δείχνει ότι η απαίτηση για μόρφωση και δικαιώματα έχει ριζώσει βαθιά. Αυτή η κοινωνική δυναμική δεν μπορεί να ξεριζωθεί με διατάγματα. Οι Ταλιμπάν κάθονται πάνω σε ένα «ηφαίστειο» κοινωνικής δυσαρέσκειας, το οποίο στερείται πολιτικής έκφρασης αυτή τη στιγμή λόγω της ωμής βίας, αλλά αποτελεί την πρώτη ύλη για τη μελλοντική ανατροπή.