Η απόφαση ελήφθη ομόφωνα κατά την 48η Σύνοδο της Επιτροπής Παγκόσμιας Κληρονομιάς, η οποία πραγματοποιείται στο Μπουσάν της Νότιας Κορέας από τις 19 μέχρι τις 29 Ιουλίου, επισφραγίζοντας μια διαδικασία που είχε αρχίσει το 2014 και οδήγησε στην κατάθεση του πλήρους φακέλου υποψηφιότητας το 2023.
Η εγγραφή δεν αφορά μόνο την κορυφή του Μύτικα ή τον πυρήνα του Εθνικού Δρυμού, αλλά την «ευρύτερη περιοχή του Ολύμπου» και αναγνωρίζει την Εξέχουσα Οικουμενική Αξία του Ολύμπου, τοποθετώντας τον ανάμεσα στα πλέον εμβληματικά μνημεία παγκοσμίως, τα οποία χρήζουν «ειδικής προστασίας και μέριμνας, προς όφελος της Ανθρωπότητας».
Μία κρίσιμη κατηγορία της UNESCO
Ο Όλυμπος εγγράφηκε στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO ως Μικτό Αγαθό, καθώς αναγνωρίστηκε ταυτόχρονα η πολιτιστική και η φυσική του αξία. Οι μικτές εγγραφές αποτελούν ένα μικρό μέρος του συνολικού Καταλόγου και προϋποθέτουν την τεκμηρίωση διαφορετικών, αλλά αλληλένδετων χαρακτηριστικών του ίδιου τόπου. Με την απόφαση, η Ελλάδα διαθέτει πλέον 21 εγγραφές στον Κατάλογο της UNESCO εκ των οποίων οι τρεις – ο Όλυμπος, τα Μετέωρα και το Άγιον Όρος – έχουν χαρακτηριστεί ως «Μικτά Αγαθά».
Στην περίπτωση του Ολύμπου, η UNESCO ενέκρινε το πολιτιστικό κριτήριο (vi), που αφορά την άμεση σύνδεση ενός τόπου με γεγονότα, ιδέες, παραδόσεις και έργα οικουμενικής σημασίας και το φυσικό κριτήριο (x), που αφορά περιοχές ιδιαίτερα σημαντικές για τη διατήρηση της βιοποικιλότητας και των απειλούμενων ειδών.
Κορυφή Στεφάνι
Σύμφωνα με την επίσημη περιγραφή της UNESCO: «Ο Όλυμπος βρίσκεται στη βόρεια Ελλάδα και είναι το ψηλότερο βουνό της χώρας. Το μικροκλίμα του, που οφείλεται στην εγγύτητά του στη θάλασσα και στην απότομη ανύψωσή του, δημιουργεί μια αξιοσημείωτη ποικιλομορφία στο ανάγλυφο, το κλίμα και τη βλάστηση. Σε αυτό το τοπίο, οι αρχαίοι Έλληνες τοποθέτησαν την κατοικία των Δώδεκα Ολύμπιων Θεών τους, με τον Δία ως κυρίαρχό τους, καθώς και των Μουσών και των Χάριτων. Μέσα από τα έργα του Ησίοδου και του Ομήρου, ο Όλυμπος κατέστη κεντρικό σημείο αναφοράς για την ελληνική μυθολογία σε ολόκληρο τον ελληνικό και ρωμαϊκό κόσμο, καθιστώντας το βουνό με την ονομασία Όλυμπος διαχρονικό έμβλημα του ελληνικού πολιτισμού. Η περιοχή διαθέτει εντυπωσιακά γεωμορφώματα, όπως παγετώδεις κοιλάδες, ασβεστολιθικούς γκρεμούς, καρστικές καταβόθρες και πεδία ολισθολίθων, ενώ απότομες κορυφογραμμές όπως το σύμπλεγμα Μυτικάς-Στεφάνι και βαθιά φαράγγια όπως αυτό του Ενιπέα καταδεικνύουν τη συνεχιζόμενη νεοτεκτονική δραστηριότητα. Ο Όλυμπος έχει λειτουργήσει ως παγετώδες καταφύγιο για δασικά είδη και αποτελεί επίσης σημείο υψηλής βιοποικιλότητας και ενδημισμού της μεσογειακής χλωρίδας.»
Ορειβάτες στη Σκάλα.
Ο πολιτιστικός χαρακτήρας του Ολύμπου δεν βασίζεται μόνο στη διεθνή διάδοση της ελληνικής μυθολογίας. Στην κορυφή του Αγίου Αντωνίου έχουν εντοπιστεί κατάλοιπα υπαίθριου ιερού και ευρήματα που τεκμηριώνουν τη λατρεία του Δία. Στους πρόποδες, το Δίον αποτελεί την πληρέστερη υλική έκφραση της θρησκευτικής παράδοσης που αναπτύχθηκε γύρω από το βουνό, με ιερά, ναούς, βωμούς, επιγραφές και χώρους τελετουργιών.
Οι αναφορές στον Όλυμπο μέσα από τα ομηρικά έπη και τη «Θεογονία» του Ησιόδου διέδωσαν την εικόνα του ως κατοικίας των δώδεκα θεών αρχικά στον ελληνικό και τον ρωμαϊκό κόσμο και αργότερα σε ολόκληρο τον πλανήτη. Το βουνό μετατράπηκε έτσι σε σημείο αναφοράς για τη λογοτεχνία, τις εικαστικές τέχνες, τη φιλοσοφία, την επιστήμη και τη σύγχρονη λαϊκή κουλτούρα. Η εγγραφή αναγνωρίζει, με άλλα λόγια, ότι η μυθολογική ταυτότητα του Ολύμπου εξακολουθεί να επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο γίνεται αντιληπτό το ίδιο το φυσικό τοπίο.
Αρχαιολογικός χώρος Δίου.
Μια «κιβωτός» βιοποικιλότητας
Η δεύτερη όψη της εγγραφής αφορά τη μοναδική φυσική αξία του Ολύμπου, ως τόπου εξαιρετικής σημασίας για τη βιοποικιλότητα.
«Με υψόμετρο 2.918 μ. διαθέτει, λόγω της εγγύτητάς του με τις ακτές του Αιγαίου Πελάγους, μεγάλη υψομετρική διακύμανση και έντονο το ανάγλυφό του, τοπογραφική απομόνωση και ιστορικό ρόλο ως παγετώδες καταφύγιο, φιλοξενώντας 1.983 taxa, δηλαδή πάνω από το 25% της Ελληνικής χλωρίδας. Αυτός ο χλωριδικός πλούτος και η εξαιρετικά πυκνή συγκέντρωση στενοενδημικών ειδών (είδη που απαντώνται μόνον στον Όλυμπο, σ’ ολόκληρο τον κόσμο), του προσδίδουν παγκόσμια αξία, καθιστώντας τον «κιβωτό» της βιοποικιλότητας. Παράλληλα, φιλοξενεί πλούσια πανίδα, που περιλαμβάνει πολυάριθμα είδη πτηνών, θηλαστικών, όπως και την καφέ αρκούδα και τον μεγαλύτερο ελληνικό υποπληθυσμό αγριόγιδου, ερπετά, αμφίβια και ασπόνδυλα», αναφέρεται στο κοινό δελτίο τύπου των υπουργείων Περιβάλλοντος και Ενέργειας και Πολιτισμού.
Μικρός καταρράκτης.
Τι αλλάζει στην πράξη
Η ένταξη στην UNESCO δεν μεταβιβάζει την ιδιοκτησία ή τη διοίκηση της περιοχής σε έναν διεθνή οργανισμό. Η ευθύνη για την προστασία του μνημείου παραμένει στο ελληνικό κράτος, το οποίο όμως αναλαμβάνει απέναντι στη διεθνή κοινότητα την υποχρέωση να διατηρήσει τα χαρακτηριστικά στα οποία βασίστηκε η αναγνώριση της παγκόσμιας αξίας του.
Αρχαιολογικός χώρος Δίου. Βίλα Διονύσου
Η ευρύτερη περιοχή του Ολύμπου προστατεύεται ήδη από ένα ολοκληρωμένο νομικό πλαίσιο που διασφαλίζει τη φυσική και πολιτιστική του αξία μέσω συμπληρωματικών εθνικών νομοθετικών διατάξεων: το Προεδρικό Διάταγμα του 2021 για το Εθνικό Πάρκο Ολύμπου, τη δασική και αρχαιολογική νομοθεσία, τις περιοχές Natura 2000 και τα καταφύγια άγριας ζωής, την ανακήρυξή του ως εθνικού δρυμού ήδη από το 1938 και την ένταξή του στο Παγκόσμιο Δίκτυο Αποθεμάτων Βιόσφαιρας της UNESCO (WNBR) το 1981. Η εγγραφή του Ολύμπου στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της Unesco, ωστόσο, επιβάλλει την ενιαία παρακολούθηση και προστασία τόσο των φυσικών όσο και των πολιτιστικών χαρακτηριστικών του.
Οι εκκρεμότητες που καταγράφει η UNESCO
Το τροποποιημένο σχέδιο απόφασης (Amended Draft Decision), το οποίο υιοθετήθηκε από την Επιτροπή Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO για την εγγραφή της ευρύτερης περιοχής του Ολύμπου στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO ως Μικτού Αγαθού, καθορίζει ότι ένα ολοκληρωμένο Σχέδιο Διαχείρισης για τις φυσικές και πολιτιστικές αξίες του μνημείου καθορίζει τους στρατηγικούς στόχους, τις προτεραιότητες, τα μέτρα, τα χρονοδιαγράμματα υλοποίησης, ενώ περιλαμβάνει «πρόγραμμα παρακολούθησης» (monitoring programme), προβλέπει περιοδική αναθεώρηση και υποστηρίζεται από εθνικούς πόρους της Ελλάδας και της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Θέα του Ολύμπου από τον αρχαιολογικό χώρο Δίου.
Στο Σχέδιο Απόφασης της UNESCO περιλαμβάνεται και ένας κατάλογος συστάσεων προς την αρμόδια Αρχή του ελληνικού κράτους όπου μεταξύ άλλων ζητείται η αναπροσαρμογή των ορίων γύρω από το Λιτόχωρο, ώστε να βελτιωθεί η συνοχή και η αποτελεσματικότητα της διαχείρισης, καθώς και να υποβληθεί ο σχετικός χάρτης στο Κέντρο Παγκόσμιας Κληρονομιάς. Ζητείται ακόμη η πλήρης θεσμική προστασία της ζώνης προστασίας της περιοχής του Ολύμπου.
Αναφορά γίνεται επίσης στη λειτουργία του στρατιωτικού πεδίου βολής στο βορειοανατολικό τμήμα της περιμετρικής ζώνης. Οι ελληνικές αρχές καλούνται να αξιολογούν τις πιθανές επιπτώσεις της δραστηριότητάς του στην φυσική και πολιτιστική αξία του Ολύμπου.
Η UNESCO ζητεί επίσης να εγκριθεί και να εφαρμοστεί το αναθεωρημένο σχέδιο διαχείρισης του Εθνικού Πάρκου, αλλά και να ενεργοποιηθεί η αρμόδια συντονιστική επιτροπή για την Εφαρμογή και Παρακολούθηση του Σχεδίου Διαχείρισης του Μνημείου Παγκόσμιας Φυσικής και Πολιτιστικής Κληρονομιάς του Ολύμπου. Προτείνει επίσης να τεθεί άμεσα σε λειτουργία το Ειδικό Πολεοδομικό Σχέδιο. Το τελευταίο είναι κρίσιμο, καθώς θα καθορίσει τους όρους με τους οποίους μπορούν να αναπτύσσονται εγκαταστάσεις, υποδομές και χρήσεις γης στην ευρύτερη περιοχή.
Αγριόγιδο στον Όλυμπο.
Κάθε νέο αναπτυξιακό έργο μέσα στο μνημείο, στην περιμετρική ζώνη ή στο άμεσο περιβάλλον του θα πρέπει να εξετάζεται ως προς τις πιθανές συνέπειες για την παγκόσμια αξία του. Η απαίτηση αυτή δεν συνεπάγεται γενική απαγόρευση των έργων ή των παραδοσιακών δραστηριοτήτων, αλλά αυστηρότερη τεκμηρίωση και αξιολόγηση προτού ληφθούν αποφάσεις. Όπως ανακοίνωσε ο Υπουργός Περιβάλλοντος και Ενέργειας, Σταύρος Παπασταύρου, το αμέσως επόμενο διάστημα το ελληνικό κράτος πρόκειται να υλοποιήσει στον Όλυμπο «παρεμβάσεις ύψους άνω των 10 εκατομμυρίων ευρώ, με στόχο την προστασία του φυσικού περιβάλλοντος, τη βελτίωση της προσβασιμότητας και την αειφόρο ανάπτυξη της ευρύτερης περιοχής.»
Η ελληνική αντιπροσωπεία στις εργασίες της 48ης Επιτροπής Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO
Το στοίχημα της επισκεψιμότητας
Η διεθνής αναγνώριση αναμένεται να αυξήσει το ενδιαφέρον για τον Όλυμπο και το Δίον. Αυτό μπορεί να ενισχύσει την τοπική οικονομία, να επιμηκύνει την τουριστική περίοδο και να δημιουργήσει νέες διαδρομές που θα συνδέουν την αρχαιολογία, τη μυθολογία και το φυσικό περιβάλλον.
Ταυτόχρονα, όμως, η αύξηση των επισκεπτών αποτελεί μία από τις βασικές απειλές που καλείται να αντιμετωπίσει το σχέδιο διαχείρισης. Η UNESCO ζητεί ολοκληρωμένη τουριστική στρατηγική και συστηματική καταγραφή της τουριστικής κίνησης, ώστε να αποφεύγονται η ανεξέλεγκτη πρόσβαση και η συγκέντρωση μεγάλου αριθμού ανθρώπων σε οικολογικά ευαίσθητες περιοχές.
Το ελληνικό κράτος οφείλει να υποβάλει έως την 1η Δεκεμβρίου 2027 έκθεση για την πρόοδο εφαρμογής των συστάσεων, η οποία θα εξεταστεί από την Επιτροπή Παγκόσμιας Κληρονομιάς κατά την 50ή Σύνοδό της. Το πρώτο ουσιαστικό τεστ της εγγραφής δεν θα είναι, επομένως, η διεθνής δημοσιότητα που θα λάβει ο Όλυμπος, αλλά η ικανότητα των αρμόδιων φορέων να μετατρέψουν τον τίτλο σε αποτελεσματική, ενιαία και μακροπρόθεσμη προστασία της ευρύτερης περιοχής του Ολύμπου.
