«Όλα τα γεννά η γη και όλα τα παίρνει πίσω». Η φράση που αποδίδεται στον Ευριπίδη «αιωρείται» πάνω από τις πρόβες της Άλκηστης του Δημήτρη Καραντζά στα παλιά Σφαγεία του Ταύρου, εκεί όπου ολοκληρώνεται η προετοιμασία της παράστασης του Εθνικού Θεάτρου πριν ανέβει στο Αρχαίο Θέατρο της Επιδαύρου (17 και 18 Ιουλίου).
Καθισμένοι σε ένα σκιερό μέρος, προστατευμένοι από τη ζεστή του απομεσήμερου, η Ηρώ Μπέζου και ο Γιάννης Νιάρρος μιλούν στο ΒΗΜΑ για ένα από τα πιο αινιγματικά έργα του Ευριπίδη: ένα έργο που ισορροπεί ανάμεσα στην τραγωδία και τη σκοτεινή ειρωνεία, φέρνει επί σκηνής τον Θάνατο αλλά και την Ανάσταση και θέτει ερωτήματα για την ευθύνη, την εξουσία, την αγάπη και το τίμημα της επιβίωσης.
Η Άλκηστη προσφέρεται να πεθάνει για να σωθεί ο σύζυγός της, ο βασιλιάς Άδμητος. Είναι μια πράξη αυτοθυσίας ή μια κοινωνικά νομιμοποιημένη δολοφονία; Μπορεί μια σχέση να επιβιώσει όταν ο ένας καλείται να πεθάνει για τον άλλον; Και τι σημαίνει να επιστρέφεις στη ζωή, όταν η θυσία έχει ήδη συντελεστεί; Αυτά τα ερωτήματα διατρέχουν τη συζήτησή μας με το ζευγάρι της ευριπίδειας τραγωδίας, που μιλά για την πολυπλοκότητα των ηρώων του ερμηνεύει, τη σύγχρονη πολιτική ανάγνωση της «Άλκηστης».
Για να μπούμε στα βαθιά της αρχαίας τραγωδίας του Ευριπίδη, με μια σύντομη περιγραφή του έργου, ο Απόλλωνας που υπηρετεί ως θνητός στον βασιλιά των Φερών, Άδμητο, καταφέρνει να τον σώσει από τον θάνατο στον οποίο τον καταδικάζουν οι Μοίρες με τον όρο κάποιος άλλος να προσφερθεί να πεθάνει στη θέση του. Οι ηλικιωμένοι γονείς του Άδμητου αρνούνται αλλά η πιστή σύζυγός του, η Άλκηστις, αποφασίζει να θυσιαστεί και να πεθάνει για να ζήσει ο βασιλιάς. Η σύζυγος προσφέρει τον εαυτό της ως «αντάλλαγμα». Η θυσία της εκτυλίσσεται δημόσια, μπροστά στα μάτια των πολιτών, ως μια προδιαγεγραμμένη δολοφονία – μια πράξη που σήμερα διαβάζεται αναπόφευκτα ως γυναικοκτονία, νομιμοποιημένη από την κοινωνική και πολιτική τάξη, όπως διαβάζουμε στην παρουσίαση του έργου.
Η Άλκηστις σήμερα
Πώς συνομιλεί ο Ευριπίδης με το σήμερα;
Πώς στέκεται κανείς απέναντι σε μια τόσο σύγχρονη ανάγνωση του έργου; Η θυσία της ηρωίδας δεν αντιμετωπίζεται μόνο ως ύψιστη πράξη αγάπης, αλλά και ως μια κοινωνικά νομιμοποιημένη βία απέναντι σε μια γυναίκα.
«Δεν είναι απαραίτητα εγκληματική η πρόθεση, μπορεί να είναι εγκληματική η απραξία. Πώς στεκόμαστε απέναντι σε ένα έγκλημα; Από ποιο σημείο και έπειτα γίνομαι κι εγώ εγκληματίας επειδή δεν έπραξα;» Γιάννης Νιάρρος
Η Ηρώ Μπέζου σχολιάζει αμέσως: «Έχει ενδιαφέρον ότι τον προβληματισμό τον θέτει και ο ίδιος ο Ευριπίδης, έστω κι αν δεν χρησιμοποιεί αυτή τη λέξη. Ο Φέρης χλευάζει τον γιο του Άδμητο για την υποκρισία του, προτείνοντάς του ειρωνικά να παντρευτεί όσες περισσότερες γυναίκες μπορεί, μήπως καταφέρει να ζήσει παραπάνω στέλνοντας κι άλλες διαδοχικά στον θάνατο. Τού λέει ουσιαστικά: «Σκότωσες τη γυναίκα σου, είσαι φονιάς. Παντρέψου κι άλλες, να τις πεθαίνεις κι αυτές». Δηλαδή η γυναικοκτονία δεν έρχεται ως μία εκ των υστέρων, σύγχρονη τοποθέτηση, αλλά έχει καταγραφεί μέσα στο έργο καθώς ο Φέρης κατηγορεί τον Άδμητο ως φονιά της συντρόφου του.
Αυτό συμβαίνει μάλιστα λίγο πριν αρχίσει και ο ίδιος να αποκτά μια πιο έντονη διαύγεια σε σχέση με αυτό που του έχει συμβεί. Ο προβληματισμός λοιπόν υπάρχει ήδη μέσα στο έργο: δεν είναι μόνο μια αυτοθυσία· είναι και μια δολοφονία. Είναι σημαντικό ότι πλέον – στην εποχή μας – συζητιέται ο όρος γυναικοκτονία ακόμη κι αν προκαλεί αντιδράσεις. Στην Κύπρο, για παράδειγμα, η γυναικοκτονία έχει ήδη ενταχθεί στο νομικό πλαίσιο και θεσπιστεί ως ξεχωριστό αδίκημα. Στην Ελλάδα ακόμη συζητάμε αν πρέπει να χρησιμοποιούμε τη λέξη. Παρατηρείται μια πολύ μεγάλη αντίσταση απέναντι στη χρήση του όρου».
Η Ηρώ Μπέζου είναι η Άλκηστη στο ομώνυμο έργο του Ευριπίδη σε σκηνοθεσία Δημήτρη Καραντζά. Φωτογραφία: Γιώργος Βελλής
Σε σχέση με τη γυναικοκτονία, ο Γιάννης Νιάρρος μοιράζεται το δικό του σκεπτικό. «Καταλαβαίνω γιατί τίθεται ως όρος σε αυτό το έργο», παρατηρεί. «Ίσως το ζήτημα να βρίσκεται πρώτα απ’ όλα στη σχέση της γυναίκας και του άντρα. Καταλαβαίνω ότι αυτό αντανακλά μια πραγματικότητα. Όχι μόνο ως προς το συγκεκριμένο θέμα —ένας άντρας σκοτώνει μια γυναίκα— γιατί αυτό δεν περιορίζεται μόνο στα όρια των φύλων, αλλά γενικότερα στη βία. Παρ’ όλα αυτά, μέσα στο πλαίσιο μιας σχέσης, νομίζω πως συχνά η γυναίκα είναι εκείνη που “θυσιάζεται”, γιατί σηκώνει και το μεγαλύτερο βάρος.
Κοινωνικά, ή ακόμη και μέσα από τη δική μας γενιά, αυτό το βλέπουμε πολύ έντονα – γυναίκες να ταλαιπωρούνται μέσα σε μια σχέση ή σε μια οικογένεια περισσότερο από ότι ένας άντρας. Δεν λέω ότι αυτό είναι η κανονικότητα, αλλά συμβαίνει συχνά.
Σκέψου, για παράδειγμα, γυναίκες που φεύγουν από τη χώρα τους, έρχονται εδώ, δουλεύουν στην καθαριότητα και στέλνουν χρήματα πίσω στην οικογένειά τους. Ή γυναίκες που μπορεί να μην έχουν δουλέψει ποτέ με τον ίδιο τρόπο, αλλά στα γεράματα ζουν με μια πενιχρή σύνταξη. Υπάρχουν πολλές τέτοιες περιπτώσεις. Κι εκεί φαίνεται και το οικονομικό σκέλος της αυτοθυσίας».
Ο ίδιος προσεγγίζει την ευριπίδεια Άλκηστη κυρίως ως μια εξύψωση της γυναίκας. «Μπορεί να ακούγεται απλοϊκό, αλλά εγώ θεωρώ πως είμαστε πιο μικροί, πιο φοβισμένοι, πιο δειλοί οι άνδρες σε όλα τα επίπεδα, ακόμη κι αν εξωτερικά το αφήγημα για το τι είναι ο άντρας φαίνεται διαφορετικό», μας λέει.
«Νομίζω πως ο Ευριπίδης μέσα από αυτό το έργο, επαναφέρει τα πράγματα σε μια τάξη», σημειώνει ο Νιάρρος. «Τουλάχιστον έτσι το βλέπω εγώ μέσα από τη δική μας ανάγνωση. Επί σκηνής νιώθω ότι, όταν αναφερόμαστε σε ανθρώπινα ιδανικά και αξίες — την ευθύνη, την κατανόηση, τη συμμετοχικότητα, την αντοχή, τη δύναμη, τη γέννα— όλα αυτά ξεπερνούν το αντρικό φύλο. Δεν θα ήθελα, λοιπόν, να δω το έργο μόνο μέσα από την αρνητική έννοια της γυναικοκτονίας, σαν να διαπράττεται απλώς ένα έγκλημα λόγω της αδυναμίας της φύσης του άντρα. Παρότι βέβαια αυτό μπορεί να έχει και πολύ ισχυρές αναλογίες με το σήμερα. Διότι δεν είναι απαραίτητα εγκληματική η πρόθεση, μπορεί να είναι εγκληματική η απραξία. Πώς στεκόμαστε απέναντι σε ένα έγκλημα; Από ποιο σημείο και έπειτα γίνομαι κι εγώ εγκληματίας επειδή δεν έπραξα;», καταλήγει.
Αγάπη και θυσία
Αν η κοινωνική διάσταση του έργου αφορά την ευθύνη απέναντι στον θάνατο, στον πυρήνα της «Άλκηστης» βρίσκεται μια σχέση που δοκιμάζεται στα άκρα. Η αυτοθυσία της ηρωίδας είναι πράξη αγάπης ή το τέλος της αγάπης; Και μπορεί ένας δεσμός να επιβιώσει όταν ο ένας καλείται να πεθάνει για να σωθεί ο άλλος;
«Αγαπιέται τελικά αυτό το ζευγάρι;», ρωτάμε το επί σκηνής δίδυμο της Άλκηστης και του Αδμήτου.
Ηρώ Μπέζου: «Υπάρχει αγάπη. Αλλά δεν ξέρω αν αρκεί μόνο αυτή η λέξη. Η Άλκηστη δεν θυσιάζεται επειδή ζει ένα παθιασμένο love story, αλλά γιατί νιώθει ευθύνη. Όμως από τη στιγμή που τίθεται το ερώτημα αν θα πεθάνει κάποιος για να σωθεί ο Άδμητος, η σχέση έχει ήδη διαρραγεί. Έχει ήδη σπάσει κάτι που δύσκολα ξαναχτίζεται.»
Ο Γιάννης Νιάρρος συμπληρώνει: «Αγάπη, ναι, υπάρχει και αυτό φαίνεται ακόμη περισσότερο όταν η Άλκηστη επιστρέφει από τον Θάνατο. Ο Άδμητος έρχεται αντιμέτωπος όχι μόνο με το θαύμα της επιστροφής της, αλλά και με την παρουσία της γυναίκας που έχει προδώσει. Για μένα αυτό είναι από τα πιο συγκλονιστικά στοιχεία του έργου. Η αγάπη δεν είναι μόνο το φωτεινό, το “για πάντα”. Όλα αυτά συντρίβονται αργά ή γρήγορα, είτε από τον θάνατο είτε από κάποιο άλλο μεγάλο γεγονός. Η αγάπη υπάρχει και μέσα στις πιο σκοτεινές αντιφάσεις.»
Ο Γιάννης Νιάρρος είναι ο Άδμηττος στην τραγωδία «Άλκηστις». Φωτογραφία: Γιώργος Βελλής
Η Ηρώ Μπέζου συνεχίζει τη σκέψη του: «Ναι, αγαπιέται αυτό το ζευγάρι. Όμως όταν έρχεται η μεγάλη δοκιμασία, ο Άδμητος υποχωρεί, φορτώνει τον πόνο του στην Άλκηστη. Εκείνη, λίγο πριν πεθάνει, του ζητά να γίνει ο ίδιος μητέρα και πατέρας για τα παιδιά τους. Να τα μεγαλώσει μόνος, να μη φέρει άλλη γυναίκα στο σπίτι. Είναι σαν να του ζητά να δοκιμάσει ο ίδιος το βάρος που μέχρι τότε σήκωνε εκείνη. Κι εκεί αποκαλύπτεται πόσο δύσκολο είναι για εκείνον να αναλάβει όσα μέχρι τότε θεωρούσε αυτονόητο ότι θα επωμίζεται εκείνη.»
Πώς λες επί σκηνής τη λέξη “θάνατος”;»
Πέρα από τις πολιτικές και κοινωνικές αναγνώσεις, η «Άλκηστη» φέρνει τους ηθοποιούς αντιμέτωπους με κάτι πιο προσωπικό: πώς ενσαρκώνεις επί σκηνής μια εμπειρία που δεν γνωρίζεις; Για την Ηρώ Μπέζου και τον Γιάννη Νιάρρο, το μεγαλύτερο διακύβευμα δεν είναι η σωματική δυσκολία της παράστασης, αλλά η προσπάθεια να δώσουν βάρος σε λέξεις που όλοι χρησιμοποιούμε, χωρίς όμως να μπορούμε να τις κατανοήσουμε πλήρως.
Ποιο ήταν το ερώτημα του έργου που τους δυσκόλεψε περισσότερο από την πρώτη ανάγνωση του έργου μέχρι σήμερα;
«Δεν είναι εύκολο να λες λέξεις όπως “πεθαίνω” ή “θάνατος”. Νιώθω ότι έχουν βάρος και ευθύνη όταν τις ξεστομίζεις. Τουλάχιστον για μένα, δεν είναι εύκολο, μου κοστίζει. Είναι μια διαρκής προσπάθεια να φανταστώ τι σημαίνει πραγματικά ο θάνατος. Και εύχομαι μέχρι την τελευταία παράσταση να έχω καταλάβει έστω κάτι περισσότερο», λέει η Ηρώ Μπέζου.
Ηρώ Μπέζου / Φωτογραφία: Γιώργος Βελλής
«Το δικό μου ερώτημα είναι πολύ απλό: πώς παίζεται αυτό το έργο; Πώς μπορείς να πεις αυτές τις λέξεις χωρίς να τις λες μηχανικά; Πώς γίνονται δικές σου;», ανταπαντάει ο Γιάννης Νιάρρος. «Νιώθω ότι δεν αρκεί μια τεχνική απόφαση. Υπάρχει κάτι υπερβατικό σε αυτή τη διαδικασία. Δεν ξέρω αν μπορείς ποτέ να το κατακτήσεις. Περισσότερο ελπίζεις ότι, έστω για μια στιγμή πάνω στη σκηνή, θα σου συμβεί. Ότι εκείνη τη στιγμή θα επικοινωνήσεις πραγματικά με αυτό που λες», προσθέτει ο ίδιος.
Στη συζήτηση μας αποκτάει κεντρικό ρόλο τώρα το σκηνικό. Η μεγάλη επικλινής κατασκευή του Κωνσταντίνου Σκουρλέτη πάνω στην οποία κινούνται οι ηθοποιοί είναι μέρος της δραματουργίας. «Η Άλκηστις ενορχηστρώνεται από τον Δημήτρη Καραντζά ως σκηνικό πείραμα, όπου η μουσική, ο ήχος, η κίνηση και η ακροβασία του θεατρικού ύφους συμπλέκονται οργανικά, δημιουργώντας έναν κόσμο ρευστό, οριακό, διαρκώς μεταβαλλόμενο. Ο σκηνικός χώρος μετατρέπεται σε σκοτεινό πεδίο του υποσυνειδήτου —όπου τα πάντα παραπαίουν, προσπαθώντας να αποφύγουν την πτώση—, σε λαιμητόμο για την Άλκηστη και τελικά σε μουσικό όργανο πένθους.»
«Η σκηνική κατασκευή μας έχει βάλει μέσα σε έναν πολύ ενδιαφέροντα περιορισμό, που τελικά λειτουργεί σαν ελευθερία. Οι ήρωες βρίσκονται μέσα σε ένα περιβάλλον όπου δεσπόζει ο μαγνητισμός του θανάτου, μια αίσθηση καθόδου, μια κατιούσα. Κάποιοι παλεύουν να αντισταθούν, άλλοι έχουν ήδη χαθεί. Αυτό περιγράφει όλο το έργο», μας λέει ο Γιάννης Νιάρρος. «Και η προσπάθεια να ισορροπήσεις μέσα σε αυτό είναι πάρα πολύ δύσκολη», συμπληρώνει η Ηρώ Μπέζου.
Παράλληλα η μουσική και οι ηχητικές κατασκευές του Παναγιώτη Μανουηλίδη καθορίζουν την αφήγηση. Η μουσική είναι παντού μέσα στην παράσταση και τα στοιχεία της υπαινικτικά, κουβαλούν μια ιδιαίτερη βαρύτητα.
«Νομίζω ότι όλο το έργο είναι φτιαγμένο έτσι ώστε, από κάθε πλευρά, να γκρεμιστεί το σχήμα που έχει χτίσει ο Άδμητος για τον εαυτό του», σχολιάζει ο Γιάννης Νιάρρος.
«Ο Άδμητος γκρεμίζεται, η Άλκηστη ορίζει την πράξη»
Κανένας από τους δύο ήρωες δεν χωρά σε εύκολους χαρακτηρισμούς. Ο Άδμητος δεν είναι ούτε αποκλειστικά θύτης ούτε αποκλειστικά θύμα. Η Άλκηστη δεν είναι μόνο μια γυναίκα που θυσιάζεται από αγάπη. Και οι δύο κινούνται διαρκώς στην γκρίζα περιοχή, όπου ο έρωτας, ο φόβος, η ευθύνη και η εξουσία συγκρούονται.
«Η Άλκηστη είναι μια ηρωίδα μέσα σε ένα αντιηρωικό περιβάλλον. Είναι σχεδόν ταυτισμένη με την πράξη της. Προχωρά στη θυσία του εαυτού της λόγω της ευθύνης που νιώθει απέναντι στον σύντροφό της, στα παιδιά της, στους ανθρώπους της». Ηρώ Μπέζου
Ποια είναι τελικά τα κυρίαρχα χαρακτηριστικά των ηρώων του Ευριπίδη;
«Ο Άδμητος είναι ένας άρχοντας που φθίνει: χάνει τη γυναίκα του, αλλά ταυτόχρονα χαίρεται που δεν πεθαίνει ο ίδιος. Την αγαπάει και θα του λείψει, όμως με αυτόν τον τρόπο σώζει και το σπίτι του και το κράτος του. Είναι, δηλαδή, μια εξαιρετικά σύνθετη και πραγματική κατασκευή.
Πολλές φορές, έχω την ανάγκη να διαβάζω την αρχαία ελληνική τραγωδία πιο «καθαρά», με πιο ευδιάκριτες αξίες και συγκρούσεις. Εδώ όμως, όταν διάβασα την Άλκηστη, μου φάνηκε πολύ πιο σύνθετο και πολύ πιο ανοιχτό σε αναγνώσεις, έργο. Στη δική μας παράσταση αυτό ακριβώς προσπαθούμε να αναδείξουμε: την ουσιαστική περιπλοκότητα των χαρακτήρων», λέει ο Γιάννης Νιάρρος. «Έχει επίσης μια μόνιμη αγωνία για το πώς φαίνεται προς τα έξω, απέναντι στον λαό του. Και αυτό είναι που τον κάνει ανθρώπινο.»
Γιάννης Νιάρρος /Φωτογραφία: Γιώργος Βελλής
«Η Άλκηστη είναι μια ηρωίδα μέσα σε ένα αντιηρωικό περιβάλλον. Είναι σχεδόν ταυτισμένη με την πράξη της. Θα ξαναπώ ότι προχωρά στη θυσία του εαυτού της λόγω της ευθύνης που νιώθει απέναντι στον σύντροφό της, στα παιδιά της, στους υπηκόους της», σχολιάζει η Ηρώ Μπέζου.
Επιστρέφουμε στα ερωτήματα του έργου «για την εξουσία, το φύλο, τη θυσία και την ευθύνη της κοινωνίας απέναντι στον θάνατο της ομώνυμης –και όχι μόνο– ηρωίδας».
Όπως παρατηρεί η Ηρώ Μπέζου: «Το σκηνικό της παράστασης – στη δική μου ανάγνωση – υπονοεί το γυναικείο αναπαραγωγικό σύστημα. Με οδηγεί να σκέφτομαι το ένστικτο του καθήκοντος της ηρωίδας να προστατεύσει. Ένα καθήκον που δεν είναι μόνο κοινωνικά επιβεβλημένο. Γιατί, αν πεθάνει ο βασιλιάς, ποιος ξέρει τι θα απογίνουν όλοι. Ταυτόχρονα, όμως, η δική της αίσθηση καθήκοντος σχετίζεται με το πώς αντιλαμβάνεται η ίδια το φύλο της, τη φύση της, τη συζυγική της ιδιότητα, αλλά και τη βασιλική της θέση: ως μια ευθύνη προστασίας».
Φυσικά, όλα αυτά περιπλέκονται από τη στιγμή που η Άλκηστις έρχεται αντιμέτωπη με το ενδεχόμενο να αφήσει τα παιδιά της πίσω, λιγότερο φροντισμένα. Επανέρχεται διαρκώς σε αυτό και προσπαθεί με κάθε τρόπο να τα προστατεύσει ακόμη και μετά θάνατον. Ίσως υπάρχει και μια υπόνοια από τον Ευριπίδη ότι δεν τα λογάριασε όλα τόσο καλά εκ των προτέρων. Ότι ίσως το μετανιώνει, όπως μπορεί να το μετανιώνει κανείς τη στιγμή που έρχεται αντιμέτωπος με τον θάνατο. Γιατί αυτό είναι κάτι τερατώδες, άγνωστο σε όλους μας».
*Κεντρική φωτογραφία: Ο Γιάννης Νιάρρος και η Ηρώ Μπέζου στα παλιά Σφαγεία Ταύρου όπου γίνονται οι πρόβες της παράστασης «Άλκηστις». © Γιώργος Βελλής
INFO «Άλκηστις» του Ευριπίδη σε σκηνοθεσία Δημήτρη Καραντζά. Αρχαίο Θέατρο Επιδαύρου, 17 & 18 Ιουλίου. Περιοδεία σε επιλεγμένους σταθμούς στην Ελλάδα και την Κύπρο. Ώρα έναρξης:21.00
Παίζουν (αλφαβητικά): Κωνσταντίνος Αβαρικιώτης, Δήμητρα Βλαγκοπούλου, Γιώργος Ζυγούρης, Ηρώ Μπέζου, Γιάννης Νιάρρος, Κώστας Νικούλι, Αινείας Τσαμάτης, Θεοδώρα Τζήμου. Σκηνικά: Κωνσταντίνος Σκουρλέτης • Κοστούμια: Ιωάννα Τσάμη • Μουσική – Ηχητικές κατασκευές: Παναγιώτης Μανουηλίδης • Κίνηση: Τάσος Καραχάλιος • Φωτισμοί: Ελίζα Αλεξανδροπούλου • Ηχητικός σχεδιασμός: Άγγελος Κονταξής • Δραματολόγος: Έρι Κύργια
Αγορά εισιτηρίων για την παράσταση Άλκηστις στην Επίδαυρο από το intickets.
