«Η Wikipedia κινδυνεύει». Με αυτή τη φράση ξεκινούν οι New York Times πρόσφατο δημοσίευμά τους.
Από το 2001 μέχρι και σήμερα, η Wikipedia έχει εξελιχθεί από ένα φιλόδοξο διαδικτυακό συλλογικό εγκυκλοπαιδικό εγχείρημα σε έναν από τους δέκα δημοφιλέστερους ιστοτόπους παγκοσμίως. Σήμερα διαθέτει περισσότερα από 65 εκατομμύρια λήμματα σε 345 γλώσσες, προσελκύοντας σχεδόν 15 δισεκατομμύρια επισκέψεις κάθε μήνα.
Ωστόσο, όπως επισημαίνει η αμερικανική εφημερίδα, η ελεύθερη διαδικτυακή εγκυκλοπαίδεια βρίσκεται ίσως στη δυσκολότερη καμπή της ιστορίας της.
Πολιτικές πιέσεις, αυταρχικά καθεστώτα, η εκρηκτική ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης, αλλά και οι αλλαγές στον τρόπο με τον οποίο οι χρήστες αναζητούν πληροφορίες συνθέτουν ένα περιβάλλον που, σύμφωνα με τη διευθύνουσα σύμβουλο του Ιδρύματος Wikimedia Μπερναντέτ Μίχαν θέτει πλέον ακόμη και ζητήματα επιβίωσης του εγχειρήματος.
«Πώς διατηρούμε αυτό το έργο ζωντανό;», διερωτάται μιλώντας στους NYTimes.
MAGA vs Wikipedia
Ένα από τα μεγαλύτερα μέτωπα για τη Wikipedia προέρχεται από το πολιτικό πεδίο, και συγκεκριμένα από τις ΗΠΑ.
Ο Ίλον Μασκ έχει χαρακτηρίσει επανειλημμένα την εγκυκλοπαίδεια «Wokepedia» και «προέκταση της παλιάς προπαγάνδας των μέσων ενημέρωσης», καλώντας μάλιστα τους υποστηρικτές του να διακόψουν τις δωρεές προς το Ίδρυμα Wikimedia. Αντίστοιχες κατηγορίες περί ιδεολογικής προκατάληψης έχουν διατυπωθεί από συντηρητικούς – MAGA πολιτικούς και σχολιαστές, όπως ο αμερικανός γερουσιαστής Τεντ Κρουζ και ο Τάκερ Κάρλσον, ενώ κυβερνητικοί φορείς και επιτροπές του αμερικανικού Κογκρέσου έχουν εξετάσει ακόμη και το φορολογικό καθεστώς του οργανισμού, ζητώντας στοιχεία για συγκεκριμένους συντάκτες και πιθανές ξένες επιρροές.
Η Wikimedia απορρίπτει τους ισχυρισμούς, υπογραμμίζοντας ότι η Wikipedia δεν ελέγχεται από κάποια κεντρική ομάδα, κάποιον «σκιώδη εγκέφαλο» ή κάποια «αριστερή κλίκα», αλλά από περίπου 250.000 εθελοντές που επεξεργάζονται καθημερινά τα λήμματα μέσα από ανοιχτές διαδικασίες διαλόγου, συναίνεσης και εσωτερικής διαιτησίας.
«Δεν επιδιώκουμε να συμμετάσχουμε σε πολιτισμικούς πολέμους, σε πολιτικό διάλογο», δηλώνει η Μίχαν. Για όσους δε είναι πεπεισμένοι για την προκατάληψη στη Wikipedia, η σύστασή της είναι απλή: «Ας γίνουν συντάκτες». «Περισσότερος διάλογος είναι αυτό που χρειάζεται αυτή τη στιγμή», λέει στους NYTimes. «Οπότε η πόρτα είναι ανοιχτή».
Στο στόχαστρο των αυταρχικών κυβερνήσεων
Οι προκλήσεις βέβαια δεν περιορίζονται στη Δύση.
Η Wikipedia παραμένει αποκλεισμένη σε χώρες όπως η Κίνα, η Μιανμάρ και η Βόρεια Κορέα, ενώ η Τουρκία είχε απαγορεύσει την πρόσβαση στον ιστότοπο για σχεδόν τρία χρόνια. Παράλληλα, αυξάνονται τα αιτήματα κυβερνήσεων για αφαίρεση ή τροποποίηση περιεχομένου, με τη Ρωσία να πρωταγωνιστεί μετά την εισβολή στην Ουκρανία.
Από το 2020, τουλάχιστον δέκα εθελοντές συντάκτες έχουν φυλακιστεί για τη δράση τους στη Wikipedia, ενώ αρκετοί ακόμη έχουν βρεθεί αντιμέτωποι με απειλές ή διώξεις. Ως απάντηση, η Wikimedia έχει ενισχύσει σημαντικά την ομάδα ανθρωπίνων δικαιωμάτων της, παρέχοντας μεγαλύτερη ανωνυμία στους συντάκτες και υποστήριξη σε περιπτώσεις κινδύνου.
Η μεγαλύτερη πρόκληση, η τεχνητή νοημοσύνη
Παρότι οι πολιτικές επιθέσεις απασχολούν έντονα το ίδρυμα, και παρά το γεγονός πως η κυβέρνηση Τραμπ εκλαμβάνεται ως άμεση απειλή για τους ανθρώπους της Wikipedia, η τεχνητή νοημοσύνη είναι αυτή που θεωρούν ως μια ακόμα βαθύτερη, ακόμη και υπαρξιακή απειλή.
Τα μεγάλα γλωσσικά μοντέλα, όπως το ChatGPT, το Gemini και το Claude, εκπαιδεύονται σε τεράστιο βαθμό χρησιμοποιώντας το περιεχόμενο της εγκυκλοπαίδειας. Παράλληλα όμως, οι χρήστες λαμβάνουν ολοένα και συχνότερα έτοιμες απαντήσεις από συστήματα τεχνητής νοημοσύνης, συχνά ατελή, χωρίς να επισκέπτονται ποτέ την ίδια την ιστοσελίδα.
Το αποτελέσματα είναι δυο: από τη μία πλευρά, τα αυτοματοποιημένα προγράμματα συλλογής δεδομένων επιβαρύνουν σημαντικά τις υποδομές της Wikipedia. Από την άλλη, η ανθρώπινη επισκεψιμότητα παρουσιάζει κάμψη, με τις προβολές της αγγλόφωνης έκδοσης να μειώνονται κατά περίπου 8% σε σύγκριση με το προηγούμενο έτος.
Όπως επισημαίνει ρεπορτάζ του καναδικού CBC, η Wikimedia επιχειρεί πλέον να αντιμετωπίσει το πρόβλημα τόσο περιορίζοντας την ανεξέλεγκτη εξόρυξη δεδομένων όσο και χρεώνοντας εταιρείες όπως οι Amazon, Microsoft και Meta για ταχύτερη εμπορική πρόσβαση στις βάσεις δεδομένων της.
Ο ιδρυτής της Wikipedia Τζίμι Γουέιλς επισημαίνει κυρίως το οικονομικό βάρος που δημιουργεί αυτή η μαζική χρήση των δεδομένων της εγκυκλοπαίδειας, εξηγώντας πως οι δωρεές των χρηστών δεν προορίζονται για να επιδοτούν την εκπαίδευση εμπορικών συστημάτων τεχνητής νοημοσύνης. Την ίδια στιγμή, ξεκαθαρίζει ότι η ίδια η Wikipedia εξακολουθεί να βασίζεται αποκλειστικά σε ανθρώπινους συντάκτες και σε επαληθευμένες πηγές.
Στην προσπάθεια της να διατηρήσει ακριβώς αυτό το μοντέλο, η Wikipedia καλείται να αντιμετωπίσει και μια εσωτερική πρόκληση: την ανανέωση της κοινότητας των εθελοντών της.
