Ο Κας Σάνστιν, Καθηγητής στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου του Χάρβαρντ, είναι γνωστός για το έργο του στο συνταγματικό, διοικητικό και περιβαλλοντικό δίκαιο, αλλά και για τα βιβλία του σχετικά με τη συμπεριφοριστική οικονομία. Είχε υπηρετήσει ως επικεφαλής στο Γραφείο Πληροφοριών και Ρυθμιστικών Υποθέσεων του Λευκού Οίκου κατά την πρώτη διοίκηση του Προέδρου Μπάρακ Ομπάμα (2009-2012).
Στο έργο Το Σκούντημα: Βελτιώνοντας τις αποφάσεις για την υγεία, τον πλούτο και την ευτυχία [Nudge: Improving decisions about health, wealth, and happiness, New Haven, Connecticut, Yale University Press, 2008], που έγραψε μαζί με τον νομπελίστα οικονομολόγο Ρίτσαρντ Θέιλερ, ο καθηγητής Σάνστιν εκφράζει τη θεωρία του «ελευθεριακού πατερναλισμού», σύμφωνα με την οποία σύμβουλοι, όπως ακαδημαϊκοί, πολιτικοί και στοχαστές, έχουν χρέος παρότρυνσης, ώστε οι πολίτες να ασκούν την ελευθερία επιλογής τους προς αποφάσεις και προσανατολισμούς που θα βελτιώσουν τη ζωή τους.
Στον καθηγητή Σάνστιν ανήκει η έκφραση «αρχιτεκτονική επιλογών», που καταδεικνύει την ευθύνη των πνευματικών ελίτ όχι μόνο για ένα εναρκτήριο «σκούντημα» (nudge), που θα κινητοποιήσει τη βούληση των πολιτών, αλλά και για την παροχή μιας «αρχιτεκτονικής», που θα δομήσει την εκδίπλωση της επιθυμίας, σύμφωνα με τις αρχές του οικονομικού μπιχεβιορισμού, τον οποίο αναπτύσσει στα έργα του. Ο καθηγητής Σάνστιν μίλησε στο «Βήμα» για τα αφηγήματα που ενώνουν και τις αντιφάσεις που διχάζουν τις ΗΠΑ σε μια κρίσιμη στιγμή μερικούς μήνες πριν τις ενδιάμεσες εκλογές.
«Οι διαδικτυακοί θάλαμοι ηχούς τρέφουν την πολιτική πόλωση»
Ο απόηχος του εορτασμού των 250 ετών από την Αμερικανική Επανάσταση βρίσκει τις ΗΠΑ σε πολιτική πόλωση. Υπάρχουν αφηγήσεις που να μπορούν να ενώσουν ξανά τους Αμερικανούς και ποιοι είναι οι μεγαλύτεροι κίνδυνοι; «Πιστεύω ότι η πόλωση θα μπορούσε να υπερβαθεί μέσα από την ανάμνηση της Αμερικανικής Ιστορίας», λέει στο «Βήμα» ο Κας Σάνστιν.
«Αν αναλογιστούμε ότι οι αξίες, με τις οποίες άρχισε την Ιστορία της η χώρα μας, δηλαδή η ελευθερία, η αυτοκυβέρνηση, η ενότητα, αξίζουν τον κόπο, τότε θα μπορέσουμε να ενωθούμε ξανά. Οι μεγαλύτεροι κίνδυνοι προέρχονται από τους θαλάμους ηχούς του διαδικτύου. Στον πολιτισμό των αλγορίθμων, οι άνθρωποι ταξινομούνται σε κατηγορίες ατόμων με παρόμοια νοοτροπία. Αυτό είναι που τρέφει τον εξτρεμισμό, την οργή και την πόλωση. Αναπτύσσω το θέμα αυτό στο βιβλίο μου για τη σύγχρονη δημοκρατία. Από όταν έγραψα το βιβλίο αυτό το 2017, η κατάσταση μόνο χειροτερεύει, δεν βελτιώνεται. Αυτό αποτελεί πραγματικό κίνδυνο για τη δημοκρατία. Δεν πρέπει, όμως, να παραβλέπουμε τις ευκαιρίες που έρχονται από το διαδίκτυο. Οι κυριότερες είναι από τη μάθηση. Έχουμε πλέον εντελώς πρωτόγνωρες και συναρπαστικές ευκαιρίες για μάθηση, σε θέματα όπως η υγεία, η ασφάλεια, αλλά και καθετί άλλο. Χρειαζόμαστε, όμως, ακριβέστερες πληροφορίες. Οι ορθολογικές αποφάσεις εντός της δημοκρατικής διαβούλευσης εξαρτώνται από αυτό. Και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης αποτελούν εν προκειμένω σοβαρό κίνδυνο. Για αυτό η δημοκρατία μάς καλεί να βγούμε από τους θαλάμους ηχούς του διαδικτύου».
Η δημοκρατία θεμελιώνεται στις πληροφορίες που ματαιώνουν τις πεποιθήσεις μας
Στο βιβλίο του #Republic: Η διαιρεμένη δημοκρατία στον καιρό των μέσων κοινωνικής δικτύωσης [#Republic:Divided democracy in the age of social media, Princeton, Princeton University Press, 2017], ο καθηγητής Σάνστιν είχε περιγράψει το πώς η ανάπτυξη του διαδικτύου προκαλεί κινδύνους για τη δημοκρατία και είχε προωθήσει με πρωτοποριακό τρόπο για την εποχή εκείνη, στις αρχές της πρώτης θητείας Τραμπ, τον όρο «θάλαμοι ηχούς» (echo chambers).
Το ίδιο βιβλίο είχε καθιερώσει τις εκφράσεις: «κυβερνοκαταρράκτης» (cyber-cascade), που περιγράφει τις αλυσιδωτές αντιδράσεις της διαδικτυακής πόλωσης, η οποία αυξάνει επιτελεστικά (ή, σε άλλα συμφραζόμενα, τις αλυσιδωτές επιπτώσεις αστοχιών ή κινδύνων ασφαλείας στον κυβερνοχώρο)· «πληροφοριακά κουκούλια» (information cocoons), δηλαδή τα κουκούλια πληροφοριών που συμφωνούν με τις αντιλήψεις του χρήστη και τον «προστατεύουν» από «εχθρικές» πληροφορίες, οι οποίες θα του προκαλούσαν άγχος και ματαίωση· «επιχειρηματίες της πόλωσης» (polarization entrepreneurs), δηλαδή τους «entrepreneurs», που οικοδομούν την επιτυχία των διαδικτυακών προϊόντων επί του κατακερματισμού του πολιτικού σώματος.
Κατά τη δεύτερη θητεία Τραμπ, ο οποίος πλέον υποστηρίζεται από τους «Tech-Bros» της Σίλικον Βάλεϊ, η ανάλυση αυτή αποδείχθηκε προφητική. Το πρόβλημα κατά τον Κας Σάνστιν, είναι ότι στους θαλάμους ηχούς που δημιουργούν οι αλγόριθμοι σε μέσα κοινωνικής δικτύωσης, όπως το Facebook, διαλέγονται μεταξύ τους κυρίως οι ομοϊδεάτες, ενώ ακόμη και οι ενημερωτικές ειδήσεις είναι εξατομικευμένες, ώστε να απευθύνονται στις έξεις που έχει ήδη διαμορφώσει το άτομο και τις οποίες αναγνωρίζουν οι αλγόριθμοι.
Τα σόσιαλ μίντια δημιουργούν την «προκατάληψη της επιβεβαίωσης» (confirmation bias), δηλαδή την παραπλανητική εντύπωση ότι οι πεποιθήσεις μας επιβεβαιώνονται, επειδή οι αλγόριθμοι μας στέλνουν ειδήσεις, πορίσματα ή και άρθρα γνώμης που είναι σύμφωνα με την ήδη διαμορφωμένη ιδεολογία μας και όχι αυτά που τη θέτουν υπό διερώτηση. Για τον λόγο αυτό, ο Κας Σάνστιν προτείνει στους πολίτες την έξοδο από το «πλατωνικό σπήλαιο» των θαλάμων ηχούς και φτάνει ακόμη και να προτείνει ρυθμίσεις ώστε οι αλγόριθμοι των μέσων κοινωνικής δικτύωσης να προωθούν και ειδήσεις-άρθρα διαφορετικά από ό,τι αντιλαμβάνονται ως αντιλήψεις του χρήστη μέσω των «λάικ» του, ώστε η δημοκρατία να προωθείται και μέσα από τον εσωτερικό πλουραλισμό του κάθε ατόμου.
Η τρέχουσα πολιτική βασίζεται στην «ευρετική της διαθεσιμότητας»
Ρωτήσαμε τον καθηγητή Σάνστιν αν η συμπεριφοριστική ψυχολογία μας βοηθά να καταλάβουμε την πολιτική κατάσταση στις ΗΠΑ κατά τη δεύτερη διοίκηση Τραμπ. «Το κρίσιμο είναι η “ευρετική της διαθεσιμότητας”», απαντά ο καθηγητής Σάνστιν.
«Η ευρετική της διαθεσιμότητας αναφέρεται στις νοητικές συντομεύσεις που χρησιμοποιεί ο εγκέφαλος, για να εκτιμήσει την πιθανότητα ή τη συχνότητα ενός γεγονότος. Βασίζεται στο πόσο εύκολα έρχονται στο μυαλό μας παραδείγματα ή πληροφορίες, οδηγώντας στην πλάνη να θεωρούμε πως ό,τι θυμόμαστε πιο εύκολα είναι και το πιο σύνηθες. Οι άνθρωποι συνήθως αξιολογούν τους κινδύνους και τα ρίσκα ανάλογα με τα συγκεκριμένα παραδείγματα που έρχονται στο μυαλό τους. Αντί να καταφεύγουμε σε επιστημονικές στατιστικές μελέτες, συνήθως τείνουμε να σκεφτόμαστε με βάση συγκεκριμένα γεγονότα που δεσπόζουν στο μυαλό μας. Στην τάση αυτή βασίζεται η πολιτική, όταν λ.χ. γίνεται δημόσιος λόγος για θέματα μετανάστευσης, παιδείας, δασμών κ.ά. Κατά κανόνα η ευρετική της διαθεσιμότητας οδηγεί τους ανθρώπους να σκέφτονται ότι ένα πρόβλημα είναι πολύ πιο διαδεδομένο από ό,τι πραγματικά είναι».
«Οι ενδιάμεσες εκλογές θα φέρουν λιγότερες αλλαγές από ό,τι νομίζουμε»
Έχουν οι ΗΠΑ ήδη εισχωρήσει στη δίνη των ενδιάμεσων εκλογών; «Οι ενδιάμεσες εκλογές πιθανότατα θα αλλάξουν την πολιτική των ΗΠΑ λιγότερο από όσο νομίζουν οι πολίτες», λέει στο «Βήμα» ο Κας Σάνστιν.
«Το μεγαλύτερο μέρος της πολιτικής των ΗΠΑ καθορίζεται από τον Πρόεδρο, ο οποίος δεν πρόκειται να αλλάξει με τις ενδιάμεσες εκλογές. Ακόμη κι αν το Κογκρέσο θεσπίσει νέους νόμους και δοθεί η εντύπωση ότι θα μπορούσαν να υπάρξουν μείζονες αλλαγές, ο Πρόεδρος μπορεί να ασκήσει βέτο σε νέους νόμους. Και, καθώς είναι δύσκολο να ξεπεραστεί το προεδρικό βέτο, είναι απίθανο να δούμε μείζονες μετατοπίσεις στην αμερικανική πολιτική».
Δημοκρατία εναντίον αυτοκρατορίας: Τα μαθήματα από τον Πόλεμο των Άστρων
250 χρόνια μετά την Αμερικανική Επανάσταση, οι ΗΠΑ αναζητούν ενοποιό αφήγημα. Κατά τον Κας Σάνστιν ένα παρόμοιο αφήγημα μπορεί να βρεθεί στην ποπ κουλτούρα και πιο συγκεκριμένα στην πάλη μεταξύ δημοκρατίας και αυτοκρατορίας που βλέπουμε στη σειρά ταινιών επιστημονικής φαντασίας Ο Πόλεμος των Άστρων. Τη σημασία της αμερικανικής έννοιας της ελευθερίας εκφράζει με αρχετυπικό τρόπο η κινηματογραφική σάγκα, όπως την αναλύει ο Κας Σάνστιν στο έργο του (βλ. The World according to Star Wars, Νέα Υόρκη, Dey Street Books, 2016). Πρόκειται για έναν σύγχρονο μύθο που προσφέρει διαισθήσεις για την ανθρώπινη ψυχολογία, πολιτική, ηθική, δημιουργικότητα, αλλά και νομικό πολιτισμό. Η πλοκή των ταινιών εκτυλίσσεται μέσα από πειραματισμό, ενσαρκώνοντας την τυπικά αμερικανική συμπεριφοριστική λογική της προόδου μέσα από τη δοκιμή και την πλάνη, αλλά και την προσαρμογή. Η ιστορία τους εκφράζει αρχετυπικά αμερικανικά χαρακτηριστικά, όπως την οικογένεια, τη θυσία και την απολύτρωση, την πάλη ανάμεσα στο καλό και το κακό, ενώ η πολυσημία τους επιτρέπει σε κάθε γενιά να την επανερμηνεύει με τον δικό της τρόπο.
Βασικό θέμα της σειράς ταινιών είναι η θεμελιώδης αμερικανική αξία της ελευθερίας της επιλογής, η οποία στη σειρά επικρατεί έναντι του πεπρωμένου ή της μοίρας. Η εξέλιξη του χαρακτήρα του Νταρθ Βέιντερ δείχνει το πώς η ηθική αυτενέργεια (agency) είναι πάντα παρούσα και η μετάνοια και αλλαγή πορείας είναι δυνατή μέχρι την τελευταία στιγμή. Τα πιο επίκαιρα, ωστόσο, μηνύματα της σειράς ταινιών είναι αυτά που δείχνουν την κατάρρευση της «Γαλαξιακής Δημοκρατίας», την άνοδο της Αυτοκρατορίας, αλλά και τη σημασία του αγώνα ενάντια στον αυταρχισμό, ήτοι τη δημοκρατία ως ένα συνεχές άθλημα ανάμεσα στην ελευθερία και την ασφάλεια, ιδέες που έχουν καταστεί εξαιρετικά επίκαιρες στην Αμερική του Ντόναλντ Τραμπ.
Η ανάλυση του Κας Σάνστιν επικεντρώνει πάντως περισσότερο στη συμπεριφοριστική οικονομία και ψυχολογία, αναδεικνύοντας πώς η κινηματογραφική σειρά δίνει παραδείγματα από γνωστικές προκαταλήψεις, αποφάσεις που λαμβάνονται με άξονα τα συναισθήματά μας περισσότερο παρά με τη λογική, τη δυναμική που αναπτύσσεται στις ομάδες και την επιτυχία που έχουν οι απλές και ηθικές αφηγήσεις, με τη γοητεία της σάγκα να αντλείται κυρίως από τη σημασία που έχει σε αυτήν η αμερικανική αξία της οικογένειας.
