Τοποθετημένη σε ένα ύψωμα μεταξύ πράσινου, θάλασσας και ανοικτού ορίζοντα στην Κρήτη, στέκει η Chronotopia.
Η μεγάλης κλίμακας τοπο-ειδική γλυπτική εγκατάσταση των Καναδών Caitlind r.c. Brown & Wayne Garrett που ξεχώρισε ανάμεσα σε πάνω από 450 προτάσεις από 65 χώρες, τιμήθηκε με το Βραβείο Τέχνης 2026 του Ιδρύματος Γ. & Α. Μαμιδάκη και θα παραμείνει σε μόνιμη, ανοικτή έκθεση, με ελεύθερη πρόσβαση στους ενδιαφερόμενους επισκέπτες και κατοίκους, αποτελώντας μέρος της συλλογής του Ιδρύματος, η οποία αριθμεί πάνω από 70 έργα σημαντικών Ελλήνων και ξένων καλλιτεχνών.
Οι καλλιτέχνες είχαν ταξιδέψει από τον Καναδά ήδη μερικές εβδομάδες πριν, προκειμένου να δουλέψουν για την εγκατάσταση του έργου τους που αποτελείται από μια στιβαρή μεταλλική κατασκευή που θυμίζει πλέγμα κλαδιών και 1.500 φακούς οράσεως διαφορετικών βαθμών σε τέτοια διάταξη, ώστε να σχηματίζουν δύο τοξωτά ‘πανιά’ από φως που αγκαλιάζουν τον επισκέπτη.
Όταν ο θεατής βρίσκεται στο εσωτερικό της εγκατάστασης, οι φακοί αποτυπώνουν και εστιάζουν μακρινές εικόνες σε θολωτούς μικρόκοσμους, που μεταβάλλονται ανάλογα με τις συνθήκες. Μετατοπίζονται με τον άνεμο, αλλάζουν με το φως και ανασυντίθενται διαρκώς, χωρίς ποτέ να σταθεροποιούνται σε μία ενιαία εικόνα. Έξω από την εγκατάσταση, το σώμα κάθε θεατή εμφανίζεται σαν ψηφιδωτό, ένα αφηρημένο φάντασμα που γίνεται μέρος ενός διαφορετικού τρόπου θέασης.
Οι Caitlind r.c. Brown & Wayne Garrett μιλούν στο ΒΗΜΑ για την πρόκληση του συγκεκριμένου έργου και την ιδιαίτερη διάδρασή του με τον τόπο και τον χρόνο (από όπου αντλεί και την ελληνικής ρίζας ονομασία του) αλλά και τους ανθρώπους.
«Chronotopia» Art Prize 2026 – Caitlind r.c. Brown & Wayne Garrett. Credits: Λουκιανός Αρναουτάκης.
«Για εμάς, οι διορθωτικοί φακοί συμβολίζουν την επιθυμία μας να μοιραζόμαστε έναν κοινό κόσμο, αλλά και την πραγματικότητα ότι αυτός ο κόσμος αποτελείται στην ουσία από άπειρους κόσμους, μοναδικούς και αλληλοεπικαλυπτόμενους».
Το έργο δημιουργήθηκε για ένα πολύ συγκεκριμένο σημείο της Κρήτης, με θέα τη θάλασσα και τον ορίζοντα του κόλπου του Μιραμπέλου. Ποιο ήταν το πρώτο στοιχείο που σας «μίλησε» όταν αντικρίσατε τον τόπο και πώς επηρέασε τη μορφή της εγκατάστασης;
Αρχικά γνωρίσαμε τον τόπο μέσα από φωτογραφίες. Η Κρήτη κατείχε ήδη μια ξεχωριστή θέση στη φαντασία μας και οι εικόνες του σημείου όχι μόνο δεν μείωσαν την περιέργειά μας, αλλά την ενίσχυσαν. Μας τράβηξαν το βλέμμα το βαθύ μπλε της θάλασσας, τα νησιά στον ορίζοντα και η ποιότητα του φωτός.
Καθώς σχεδιάζαμε το Chronotopia, σκεφτόμασταν πώς η θάλασσα, η γη και το φως θα μπορούσαν να λειτουργήσουν ως συνεργοί του χρόνου, ιδιαίτερα σε έναν τόπο με τόσο ισχυρούς μυθολογικούς συνειρμούς. Όλα αυτά τα στοιχεία μεταβάλλονται χίλιες φορές μέσα στη μέρα. Ουσιαστικά, το Chronotopia επιδιώκει να ανταποκριθεί σε αυτό το διαρκώς μεταβαλλόμενο περιβάλλον, αποκαλύπτοντας όσα βλέπουμε μέσα από έναν νέο φακό.
Art Prize 2026 – Caitlind r.c. Brown & Wayne Garret Credits: Λουκιανός Αρναουτάκης.
Το Chronotopia καλεί τους θεατές να βιώσουν το ίδιο τοπίο μέσα από χιλιάδες διαφορετικούς φακούς. Σας ενδιαφέρει περισσότερο η ιδέα ότι ο καθένας μας βλέπει τον κόσμο διαφορετικά ή η δυνατότητα μιας κοινής εμπειρίας παρά αυτές τις διαφορές;
Πολύ εύστοχη παρατήρηση – και τα δύο, στην πραγματικότητα. Οι διορθωτικοί φακοί επινοήθηκαν για να διορθώνουν την όρασή μας, υπονοώντας ότι υπάρχει ένας «φυσιολογικός» τρόπος να βλέπει κανείς τον κόσμο. Σε ορισμένες περιπτώσεις αυτό ισχύει, ιδιαίτερα όταν πρόκειται για λεπτές κινητικές δεξιότητες ή δραστηριότητες υψηλού κινδύνου, όπως η οδήγηση. Σε άλλες όμως, ακόμη και με διορθωμένη όραση, ο τρόπος με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο είναι εντελώς διαφορετικός από άνθρωπο σε άνθρωπο.
Έχετε δοκιμάσει ποτέ τα γυαλιά κάποιου άλλου; Η εμπειρία είναι πάντα απρόσμενη. Αυτό λειτουργεί ως αναλογία για τις εγγενείς διαφορές που κουβαλάμε όλοι αόρατα μέσα μας. Για εμάς, οι διορθωτικοί φακοί συμβολίζουν την επιθυμία μας να μοιραζόμαστε έναν κοινό κόσμο, αλλά και την πραγματικότητα ότι αυτός ο κόσμος αποτελείται στην ουσία από άπειρους κόσμους, μοναδικούς και αλληλοεπικαλυπτόμενους.
(Η ιδέα αυτών των πολλαπλών, επικαλυπτόμενων κόσμων αντλείται από τις Αόρατες Πόλεις του Ίταλο Καλβίνο.)
Στην εγκατάσταση ο μεσογειακός ορίζοντας μοιάζει να διασπάται, να πολλαπλασιάζεται και να ανασυντίθεται διαρκώς. Πώς συνδέεται αυτή η εικόνα με την έννοια του χρόνου που υποδηλώνει ο τίτλος Chronotopia;
Χρησιμοποιούμε τη γραμμή του ορίζοντα ως σύμβολο του χρονολογικού χρόνου. Διασπώντας και κατακερματίζοντας αυτή τη γραμμή, διασπούμε και τη γραμμική αντίληψη της χρονολογίας. Κυριολεκτικά, η ίδια η θάλασσα ενσαρκώνει έναν χρόνο που βρίσκεται ήδη έξω από τις καθημερινές, ρυθμισμένες αντιλήψεις μας, καθώς καθορίζεται από τη σελήνη και τις παλίρροιες και όχι από την ανατολή και τη δύση του ήλιου.
Υπό αυτή την έννοια, η θάλασσα είναι ένα διαφορετικό είδος ρολογιού, ένα ρολόι που υπόκειται στην ευελιξία της αλλαγής. Οι φακοί μετατοπίζουν τον χρόνο μεταβάλλοντας τον τρόπο με τον οποίο βλέπουμε τη θάλασσα και, κατ’ επέκταση, οτιδήποτε περιβάλλει το Chronotopia.
«Chronotopia» Art Prize 2026 – Caitlind r.c. Brown & Wayne Garrett. Credits: Λουκιανός Αρναουτάκης.
Εδώ και χρόνια η δουλειά σας εξερευνά το φως και την αντίληψη. Τι είναι αυτό που εξακολουθεί να σας συναρπάζει στην πράξη της όρασης; Πιστεύετε ότι βλέπουμε πραγματικά τον κόσμο όπως είναι ή κυρίως μέσα από το φίλτρο των αναμνήσεων, των προσδοκιών και των προσωπικών μας εμπειριών;
Για τους περισσότερους ανθρώπους η όραση είναι η κυρίαρχη αίσθηση. Έχοντας παρακολουθήσει από κοντά τη γιαγιά μου να χάνει σταδιακά την όρασή της, μπορώ να πω ότι η όραση είναι ένα δώρο, αλλά δεν είναι ο μοναδικός τρόπος να «βλέπεις».
Για εμάς, το φως είναι μια στοιχειακή δύναμη που διέπει κάθε μορφή ζωής στη Γη. Στην πιο θεμελιώδη του διάσταση, χωρίς τις ακτίνες του ήλιου δεν θα υπήρχαμε. Ταυτόχρονα όμως το φως είναι και κάτι απολύτως καθημερινό και συνηθισμένο.
Αγαπάμε τη φυσική υπόσταση του φωτός: τους λαμπτήρες, τις φωτεινές επιγραφές νέον, τους φακούς, τους καθρέφτες, τους ανακλαστήρες. Η δική μου αγάπη για το οπτικό φως γεννήθηκε μέσα από τη φωτογραφία. Η ιδέα ότι μπορείς κυριολεκτικά να «ζωγραφίζεις με το φως» ήταν μια αποκάλυψη.
Όταν ξεκινήσαμε να συνεργαζόμαστε με τον Wayne, δουλεύαμε στον χώρο του διευρυμένου κινηματογράφου, κατασκευάζοντας μηχανές προβολής, και αυτή η πορεία εξελίχθηκε σταδιακά σε γλυπτά φωτός. Το φως βρισκόταν πάντοτε στον πυρήνα της πρακτικής μας, αλλά η φωτογραφία και ο κινηματογράφος μάς έμαθαν πώς να το σμιλεύουμε.
Οι φακοί που χρησιμοποιούνται στην εγκατάσταση έχουν ταξιδέψει από τον Καναδά στην Ιαπωνία και τώρα στην Κρήτη. Θα λέγατε ότι το Chronotopia είναι επίσης ένα έργο για τα ταξίδια των αντικειμένων, των ιδεών και των ανθρώπων μέσα στον χρόνο;
Συχνά ο κόσμος πιστεύει ότι δουλεύουμε με ευρεθέντα υλικά επειδή είναι πιο βιώσιμα ή ανακυκλωμένα. Αυτό όμως είναι απλώς μια παράπλευρη συνέπεια της γοητείας που μας ασκεί η ιστορία των αντικειμένων και οι αφηγήσεις που κουβαλούν μαζί τους.
«Chronotopia» Art Prize 2026 – Caitlind r.c. Brown & Wayne Garrett Credits: Λουκιανός Αρναουτάκης.
Η εγκατάσταση μεταμορφώνεται διαρκώς από το φως της ημέρας, τον άνεμο και τη θέση κάθε επισκέπτη. Νιώθετε ότι το έργο ανήκει τελικά στους δημιουργούς του ή στο φυσικό περιβάλλον που το ενεργοποιεί και το αναδιαμορφώνει συνεχώς;
Ως καλλιτέχνες έχουμε ευθύνη απέναντι στο περιβάλλον όταν δημιουργούμε και παρουσιάζουμε ένα έργο. Η τέχνη – ειδικά όταν κατασκευάζεται από ατσάλι και πολυκαρβονικά υλικά – είναι ένα «ξένο σώμα» που εισάγεται σε ένα τοπίο το οποίο δεν χρειάζεται την τέχνη για να επιβιώσει. Υπό αυτή την έννοια, η τέχνη αποτελεί έναν στοχασμό με επίκεντρο τον άνθρωπο.
Από την άλλη πλευρά, το Chronotopia θα διαμορφωθεί αναπόφευκτα από το περιβάλλον του. Οι χειμωνιάτικες καταιγίδες θα δοκιμάσουν τη στατική του αντοχή. Ο καυτός ήλιος θα το καταπονεί. Οι επισκέπτες θα αγγίζουν τους φακούς με χέρια γεμάτα αντηλιακό. Οι αράχνες θα υφαίνουν τους ιστούς τους. Τα πουλιά θα αφήνουν τα ίχνη τους. Η αλμύρα θα μας υπενθυμίζει ότι η θάλασσα είναι μια δύναμη που πρέπει να υπολογίζουμε.
Οι αλλαγές θα συμβαίνουν, παρά τις ανθρώπινες προσπάθειες καθαρισμού και συντήρησης. Τελικά, θα συνεχίσουμε να έχουμε την ευθύνη για το Chronotopia, ακόμη κι όταν το περιβάλλον αφήνει πάνω του το δικό του αποτύπωμα.
«Η τέχνη δεν αποτελεί πανάκεια για την ασθένεια της πολωμένης κοινωνίας μας. Ωστόσο, το να επιτρέπουμε στον εαυτό μας να έρχεται σε επαφή με την αφαίρεση δίπλα σε αγνώστους αποτελεί ένα πραγματικό βήμα προς μια κοινή κατανόηση της ανθρώπινης υπόστασής μας».
Το επιμελητικό κείμενο περιγράφει το Chronotopia ως ένα έργο που παρουσιάζεται σε μια εποχή όπου «επικρατούν ο ατομικισμός και ο φόβος της διαφορετικότητας». Πιστεύετε ότι ένα έργο τέχνης μπορεί ακόμη να δημιουργήσει συνθήκες συνάντησης και κοινής εμπειρίας ανάμεσα σε ανθρώπους με διαφορετικές αντιλήψεις και καταβολές;
Ίσως να ακούγεται ουτοπικό, αλλά πιστεύουμε ότι η τέχνη μπορεί να λειτουργήσει ως σημείο σύνδεσης ανάμεσα σε ανθρώπους που διαφορετικά δεν θα είχαν πολλά κοινά. Φυσικά, η τέχνη δεν αποτελεί πανάκεια για την ασθένεια της πολωμένης κοινωνίας μας. Ωστόσο, το να επιτρέπουμε στον εαυτό μας να έρχεται σε επαφή με την αφαίρεση δίπλα σε αγνώστους αποτελεί ένα πραγματικό βήμα προς μια κοινή κατανόηση της ανθρώπινης υπόστασής μας.
Έχουμε δει τέτοιες στιγμές να συμβαίνουν ξανά και ξανά μέσα από έργα τέχνης στον δημόσιο χώρο. Θυμόμαστε, για παράδειγμα, όταν παρουσιάσαμε το έργο CLOUD στην Ιερουσαλήμ πριν από περίπου δεκαπέντε χρόνια. Παρακολουθούσαμε έναν Χασιδικό Εβραίο επιχειρηματία, μια αραβική οικογένεια και έναν χριστιανό ιερέα να στέκονται μαζί μέσα σε ένα πλήθος ανθρώπων κάτω από το CLOUD, τραβώντας τις ίδιες αλυσίδες.
Ίσως γνωρίζονταν ήδη μεταξύ τους, ίσως και όχι. Μπορεί κανείς πάντως να υποθέσει ότι αυτές οι τρεις ομάδες κουβαλούσαν διαφορετικές ιδεολογικές αφετηρίες. Εκείνη τη στιγμή όμως οι διαφορές αυτές δεν είχαν σημασία. Υπήρχε μόνο η κοινή παρουσία και ένα αίσθημα θαυμασμού.
Μπορεί αυτό να λύσει τις συγκρούσεις του κόσμου; Φυσικά και όχι. Μπορεί όμως η εγγύτητα να βοηθήσει δύο ανθρώπους να συναντηθούν ενώ διαφορετικά δεν θα συνέβαινε ποτέ; Ίσως. Και μόνο αυτή η πιθανότητα αξίζει τον κόπο, γιατί μέσα από την ευκαιρία να αναγνωρίσουμε ο ένας την ανθρωπιά του άλλου βρίσκεται η μεγαλύτερη ελπίδα για ένα καλύτερο μέλλον.
Παρακολουθώντας το έργο την ώρα του ηλιοβασιλέματος, έχει κανείς την αίσθηση ότι δεν πλαισιώνει απλώς το τοπίο, αλλά σκηνοθετεί μια στιγμή περισυλλογής. Σας ενδιαφέρει να δημιουργείτε τέτοιου είδους συλλογικές τελετουργίες θέασης σε μια εποχή όπου βιώνουμε τον κόσμο κυρίως μέσα από οθόνες;
Ναι, απολύτως. Και ίσως να μην το μαντεύατε ποτέ, αλλά οι φωτογραφίες και τα βίντεο που είδατε τραβήχτηκαν στην πραγματικότητα την ώρα της ανατολής, στις έξι το πρωί – μια μάλλον επώδυνη ώρα! Το έργο είναι στραμμένο προς τον ανατέλλοντα ήλιο.
Δυστυχώς, οι περισσότερες από αυτές τις εικόνες βιώνονται τελικά μέσα από μια οθόνη. Ακόμη και τώρα, εγώ βρίσκομαι μπροστά σε μια οθόνη και εσείς επίσης. Σε μια εποχή που ορίζεται από τη διαρκή ψηφιακή διαμεσολάβηση, οτιδήποτε μπορεί να μας αποσπάσει έστω και προσωρινά από τα παραμορφωτικά αγκίστρια της τεχνολογίας αξίζει τον κόπο – ακόμη κι αν πρόκειται απλώς για μια παύση ώστε να παρακολουθήσουμε το ηλιοβασίλεμα ή την ανατολή.
Το τελευταίο μας πρωινό στην Κρήτη ξυπνήσαμε πολύ νωρίς για να δούμε τον ήλιο να ανατέλλει μέσα από το Chronotopia και η εμπειρία έμοιαζε πραγματικά μαγική. Χαιρόμαστε βαθιά που μπορέσαμε να τη ζήσουμε από κοντά. Οι ήχοι, οι μυρωδιές, η ζεστασιά του αέρα… Είναι κάτι εντελώς διαφορετικό από το να το βλέπεις σε μια οθόνη.
«Chronotopia» Art Prize 2026 – Caitlind r.c. Brown & Wayne Garrett Credits: Λουκιανός Αρναουτάκης.
Εργάζεστε μαζί εδώ και 15 χρόνια, προερχόμενοι από διαφορετικά πεδία, όπως οι εικαστικές τέχνες, η τεχνολογία και η μουσική. Πώς έχει εξελιχθεί ο δημιουργικός σας διάλογος; Υπάρχει ακόμη χώρος για διαφωνίες ή πλέον ολοκληρώνετε ενστικτωδώς ο ένας τη σκέψη του άλλου;
Θα θέλαμε να κάνουμε μια μικρή διόρθωση: ο Wayne δεν είναι μηχανικός. Πρόκειται για το μοναδικό μικρό λάθος που εντοπίσαμε στο έντυπο του προγράμματος! Σπούδασε για λίγο μηχανική, αλλά τελικά ακολούθησε τη μηχανουργική και αργότερα τη μουσική ως βασικά αντικείμενα των σπουδών του.
Οι καταβολές μας είναι πράγματι διαφορετικές, όμως οι δεξιότητές μας λειτουργούν συμπληρωματικά. Ο Wayne διαθέτει εξαιρετική τεχνική κατάρτιση και μιλά τη γλώσσα των υλικών. Οι δικές μου δεξιότητες βρίσκονται περισσότερο στις λέξεις και στις λεπτομέρειες. Και οι δύο, ωστόσο, σκεφτόμαστε με έναν σχεδόν μαγικό τρόπο.
Συχνά λέμε ότι, παρά τις διαφορές μας, όταν δουλεύουμε μαζί γινόμαστε κάτι περισσότερο από το άθροισμα των μερών μας.
Το μεγαλύτερο μέρος της δουλειάς μας γεννιέται μέσα σε αρμονία, αλλά εξακολουθούμε φυσικά να διαφωνούμε και να ολοκληρώνουμε ο ένας τις σκέψεις του άλλου. Η μεγαλύτερη ένταση εμφανίζεται συνήθως στην αρχή της δημιουργικής διαδικασίας, όταν προσπαθούμε να περιορίσουμε και να εστιάσουμε τις ιδέες μας σε μια πιο καθαρή σύλληψη.
Βλέπουμε τον κόσμο πολύ διαφορετικά, τόσο κυριολεκτικά – ο Wayne έχει αχρωματοψία – όσο και μεταφορικά. Αυτές οι διαφορές θα μπορούσαν να είχαν διαλύσει τη συνεργασία μας στα πρώτα της βήματα. Αντί γι’ αυτό, έγιναν η δύναμή της.
Πιστεύουμε στην πολλαπλότητα και στην εγγενή αξία της διαφορετικότητας. Αυτό δεν είναι πάντα εύκολο να το θυμάσαι όταν συζητάς ποια είναι η «σωστή» προσέγγιση. Στο τέλος όμως η συνεργασία μας βασίζεται στην απόλυτη εμπιστοσύνη. Δεν υπάρχει κανείς άλλος με τον οποίο θα θέλαμε περισσότερο να μοιραστούμε αυτή την τρελή καλλιτεχνική περιπέτεια.
Αν επιστρέφατε στον Άγιο Νικόλαο σε δέκα χρόνια και βλέπατε ανθρώπους να συναντιούνται, να φωτογραφίζονται ή απλώς να στέκονται σιωπηλά μέσα στο Chronotopia, τι θα θεωρούσατε τη μεγαλύτερη επιτυχία του έργου;
Θα πρέπει να περιμένουμε για να το ανακαλύψουμε…!
