Έχοντας ανοίξει επισήμως τις πόρτες της μόλις τον περασμένο Σεπτέμβριο, η Βιβλιοθήκη του Εθνικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης (ΕΜΣΤ) θα ονομαστεί Βιβλιοθήκη «Άννα Καφέτση» στη μνήμη της πρώτης διευθύντριας του ΕΜΣΤ, η οποία έφυγε από τη ζωή πρόσφατα, έχοντας διαδραματίσει καθοριστικό ρόλο στην οργάνωση και ανάπτυξη του Μουσείου από μηδενική βάση.
Το φθινόπωρο μάλιστα προγραμματίζεται μεγάλη τιμητική εκδήλωση στη μνήμη της Άννας Καφέτση ενώ έχουμε πλέον την ευκαιρία ως κοινό να δούμε την έκθεση South be Southeast Προς-Ανατολίζοντας τη Συλλογή σε επιμέλεια της καλλιτεχνικής διευθύντριας του ΕΜΣΤ, Kατερίνας Γρέγου. Το λέμε αυτό γιατί η έκθεση, δομημένη σε τέσσερις ενότητες, σε συνδυασμό με τις ατομικές εκθέσεις Γιώργος Λάππας – Η τέχνη ξεκινάει πάντα με τη λέξη έστω σε επιμέλεια της Δάφνης Βιτάλη και Μαργαρίτα Αθανασίου – VOICES, 2025 σε συντονισμό του Σταμάτη Σχιζάκη, αποτελεί ορόσημο στη διαδρομή του Μουσείου παρουσιάζοντας έναν κομβικό πυρήνα έργων που είχε αποκτήσει η Άννα Καφέτση κατά την αρχική διαδικασία οργάνωσης του Μουσείου. Αποτελεί επίσης ορόσημο καθώς σηματοδοτεί τον αναπροσανατολισμό του ΕΜΣΤ από τη Δύση στην ευρύτερη «γειτονιά μας» με έμφαση στη Μεσόγειο, τη Νοτιοανατολική Ευρώπη, τα Βαλκάνια, τη Βόρεια Αφρική και την Εγγύς Ανατολή.
Άποψη εγκατάστασης (αριστερά προς δεξιά): Έργα του Γιάννη Κουνέλλη και του Κώστα Τσόκλη, Συλλογή ΕΜΣΤ. Φωτογραφία: Πάρις Ταβιτιάν
Στον πυρήνα της νέας παρουσίασης βρίσκεται ένας πιο σαφής επιμελητικός και γεωπολιτικός προσανατολισμός. Όπως επισημάνθηκε, η συλλογή δεν επιχειρεί πλέον να λειτουργήσει ως ένα ετερογενές σύνολο που «περιέχει τα πάντα», αλλά ως ένα συνεκτικό σώμα έργων που μπορεί να αφηγηθεί ιστορίες με συνοχή. Καθώς η νέα αυτή κατεύθυνση εστιάζει σε μια ευρεία γεωγραφική ζώνη και ένα πλαίσιο περίπου 50 χωρών, το ΕΜΣΤ επιχειρεί να αναδείξει τη θέση της Ελλάδας σε σχέση με την Ανατολή. Με έμπνευση μάλιστα από το βιβλίο The New Byzantines: The Rise of Greece and Return of the Near East [Οι νέοι Βυζαντινοί: Η άνοδος της Ελλάδας και η επιστροφή της Εγγύς Ανατολής] (2025) του Σον Μάθιους, που επηρέασε την Κατερίνα Γρέγου στην επιμελητική της προσέγγιση.
Άποψη εγκατάστασης (αριστερά προς δεξιά): Έργα της Μαλβίνας Παναγιωτίδη και του Απόστολου Γεωργίου. Φωτογραφία: Πάρις Ταβιτιάν
«Αποφασίσαμε από την αρχή να εστιάσουμε μέσα από τη συλλογή σε αυτά που μας αφορούν ευρύτερα», είπε στη χθεσινή παρουσίαση των τριών νέων εκθέσεων του ΕΜΣΤ για το καλοκαίρι, η καλλιτεχνική διευθύντρια του ΕΜΣΤ, η οποία εισέρχεται πλέον στη δεύτερη πενταετία της θητείας της με την ανανέωση αυτής από το Υπουργείου Πολιτισμού από τη λήξη της στις 5 Ιουλίου και έπειτα. «Κι όταν λέω ευρύτερα, δεν μιλάω ούτε περιφερειακά ούτε εθνικά, αλλά μιλάω για το γεωπολιτικό πλαίσιο στο οποίο βρίσκεται η Ελλάδα, το οποίο είναι εξαιρετικά ενδιαφέρον και το οποίο πολλές φορές αγνοούμε. Από τη σύσταση του ελληνικού κράτους έχουμε τα μάτια στραμμένα προς τη Δύση, αγνοώντας, αν θέλετε, τους γείτονές μας εξ ανατολάς, παρότι μας συνδέουν κυρίως πολιτιστικοί, ιστορικοί και θρησκευτικοί δεσμοί και πολλά άλλα στοιχεία», πρόσθεσε.
Η δομή της έκθεσης
Η έκθεση South be Southeast Προς-Ανατολίζοντας τη Συλλογή ξεκινά από το έτος 2000 και αναπτύσσεται σε τέσσερα κεφάλαια. Περιλαμβάνει περισσότερα από 120 έργα και πάνω από 50 καλλιτέχνες ενώ δίνει έμφαση στο ελληνικό στοιχείο. Στην παρουσίαση έχουν ενσωματωθεί εμβληματικά έργα της συλλογής, νέες αγορές των τελευταίων ετών (έχετε το νου σας στο υπέροχο έργο του Μάικλ Ράκοβιτς στον οποίο επικεντρώθηκε η έκθεση του NEON «Allspice | Michael Rakowitz & Ancient Cultures» στο Μουσείο Ακρόπολης), δωρεές, καθώς και επιλεκτικοί δανεισμοί, με στόχο τη διαμόρφωση ενός συνεκτικού αφηγήματος γύρω από τη σύγχρονη ταυτότητα του ΕΜΣΤ.
Άποψη εγκατάστασης (αριστερά προς δεξιά): Έργα του Αντώνη Πίττα, του Nedko Solakov, του Διονύση Καβαλλιεράτου, του Κωνσταντίνου Κακανιά και της Ειρήνης Ευσταθίου. Φωτογραφία: Πάρις Ταβιτιάν
Ενδεικτικά αναφέρουμε ότι η εισαγωγή στην έκθεση με την ενότητα το Μουσείο των Πιθανοτήτων ουσιαστικά οργανώνεται ως μια αφήγηση για το πώς συγκροτείται μια Συλλογή Σύγχρονης Τέχνης από το μηδέν, φωτίζοντας όχι μόνο εμβληματικά έργα αλλά και τις ιδεολογικές, αισθητικές και ιστορικές επιλογές που τα συνοδεύουν. Αφετηρία της αποτελεί έργο του πρωτοπόρου Γιάννη Κουνέλλη από το 2000, χρονιά-ορόσημο για την εκκίνηση του μουσείου, ενδεικτικό της Arte Povera και των υλικών που χρησιμοποιεί ο ίδιος (σάκοι με κάρβουνο, παπούτσια καθημερινά, φτωχά υλικά με έντονους κοινωνικοπολιτικούς συνειρμούς). Το έργο λειτουργεί ως συμβολική είσοδος σε μια προβληματική γύρω από τις προκλήσεις και τις υποσχέσεις ενός εθνικού μουσείου σύγχρονης τέχνης που καλείται να χτίσει ταυτότητα, προτεραιότητες και συλλογή από την αρχή.
Γιάννης Κουνέλλης, Χωρίς τίτλο, 2000. Πλάκες σιδήρου, σιδερένια ράφια, σακιά από μουσαμά, κάρβουνο, παλτό, παπούτσια, ατσάλι, σχοινιά, 200 × 362 × 50 εκ. Συλλογή ΕΜΣΤ – Μέρος της Δωρεάς της Συλλογής Δ.Δασκαλόπουλου
Στον πυρήνα της ενότητας αναπτύσσεται ένας διάλογος ανάμεσα σε κομβικές μορφές της ελληνικής πρωτοπορίας, με ιδιαίτερη έμφαση στην επανατοποθέτηση των γυναικών καλλιτεχνών. Δίπλα σε ισχυρές ανδρικές παρουσίες, όπως ο Κουνέλλης και ο Τσόκλης, προβάλλονται δημιουργοί όπως η Χρύσα Βαρδέα και η Ρένα Παπασπύρου, των οποίων η συμβολή παρουσιάζεται ως κρίσιμη για μια πιο ισόρροπη και σύγχρονη ανάγνωση της ιστορίας της τέχνης.
Άποψη εγκατάστασης: Έργα της ΧΡΥΣΑΣ, Συλλογή ΕΜΣΤ Κληρονομιά Χρύσας 2015. Φωτογραφία: Πάρις Ταβιτιάν
Η περιήγηση αναδεικνύει επίσης τον τρόπο με τον οποίο τα υλικά, οι φόρμες και οι θεματικές μετατοπίζονται: από τη μνημειακότητα και τα βιομηχανικά στοιχεία της Arte Povera έως την καταγραφή των ταπεινών ιχνών της αστικής καθημερινότητας. Έτσι, η έκθεση χαρτογραφεί μια δυναμική διαδικασία συγκρότησης μνήμης, θεσμού και καλλιτεχνικού βλέμματος.
Spotlight στον Γιώργο Λάππα
Παράλληλα, το μουσείο συνεχίζει το πρόγραμμα Spotlight, μέσα από το οποίο αναδεικνύει σε μεγαλύτερο βάθος έναν καλλιτέχνη της συλλογής. Με αφορμή τα δέκα χρόνια από τον πρόωρο θάνατο του Γιώργου Λάππα, παρουσιάζεται έκθεση αφιερωμένη σε μια ιδιαίτερη πτυχή της πρακτικής του (1996-2004), Κατά την οποία ο καλλιτέχνης δημιούργησε μια σειρά από εμβληματικά έργα με τη χρήση ηλεκτρικού φωτός και φωτογραφικής μεμβράνης. Η επιμέλεια της έκθεσης ανήκει στη Δάφνη Βιτάλη.
Άποψη εγκατάστασης από την έκθεση Spotlight. Γιώργος Λάππας. Η τέχνη ξεκινάει πάντα με τη λέξη έστω, 2026. Φωτογραφία: Πάρις Ταβιτιάν.
Η παρουσίαση της Μαργαρίτας Αθανασίου
Το ΕΜΣΤ παρουσιάζει για πρώτη φορά στην Ελλάδα την τριπλή βίντεο-εγκατάσταση VOICES (Φωνές) της Μαργαρίτας Αθανασίου, ένα πολυμεσικό δοκίμιο που διερευνά την πρακτική της διαμεσότητας [αγγλ. channeling: της επικοινωνίας με μη-φυσικές οντότητες όπως πνεύματα νεκρών, αγγέλων κ.α., συνήθως μέσα από έναν ενδιάμεσο(medium)] και φανερώνει τις απρόσμενες συνδέσεις της με την εξέλιξη των τεχνολογιών επικοινωνίας και πληροφοριών, καθώς και την ιστορία των γυναικείων διεκδικήσεων.
Μαργαρίτα Αθανασίου, VOICES, 2025 (στιγμιότυπα) Βίντεο δοκίμιο Ευγενική παραχώρηση της καλλιτέχνιδας.
Στοιχεία 4ετίας και επισκεψιμότητα
Πάνος Κοκκινιάς Αρκαδία , 2011 Αρχειακή ψηφιακή εκτύπωση μελάνης, 120 x 165 εκ. Συλλογή ΕΜΣΤ Κωνσταντίνος Κακανιάς Καραούλι, 1997. Φωτογραφία, 98 x 98 εκ. Συλλογή ΕΜΣΤ Μέρος της Δωρεάς της Συλλογής Δ.Δασκαλόπουλου
Όπως αναφέρθηκε στη χθεσινή παρουσίαση, το ΕΜΣΤ έχει δεχθεί πάνω από 250.000 επισκέπτες μέσα στην τελευταία τετραετία, με σταδιακή αύξηση της επισκεψιμότητας από το 2022 που άνοιξε επισήμως τις πύλες του στο κοινό.
Σύμφωνα με τα στοιχεία που δόθηκαν στη δημοσιότητα με σημείο εκκίνησης της λειτουργίας του Μουσείου το 2021, το ΕΜΣΤ ανέπτυξε ένα εκτεταμένο εκθεσιακό, εκπαιδευτικό και διεθνές πρόγραμμα, με ιδιαίτερη έμφαση στην εξωστρέφεια και τον εμπλουτισμό της συλλογής του.
Οι εκθέσεις που διοργανώθηκαν ανήλθαν σε 52 συνολικά: 8 το 2021-22, 13 το 2022-23, 18 το 2023-24, 8 το 2024-25 και 5 το 2025-26. Παράλληλα πραγματοποιήθηκαν 140 δράσεις δημόσιου προγράμματος, από ομιλίες και προβολές έως περφόρμανς και εκπαιδευτικές εκδηλώσεις.
Στον τομέα της συλλογής, το Mουσείο προχώρησε σε 120 αγορές έργων τέχνης (74 έργα Ελλήνων και 46 ξένων καλλιτεχνών) και δέχθηκε 118 δωρεές έργων, εκ των οποίων οι 110 αφορούσαν Έλληνες δημιουργούς. Σημειώνεται ότι η Δωρεά της Συλλογής Δ.Δασκαλόπουλου | The D.Daskalopoulos Collection Gift στο Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης (ΕΜΣΤ) περιλαμβάνει 136 έργα τέχνης 82 καλλιτεχνών ‒35 από την Ελλάδα και 47 από το εξωτερικό‒, αποτελώντας τη μεγαλύτερη μέχρι σήμερα δωρεά προς το Μουσείο.
Ιδιαίτερα σημαντική ήταν η διεθνής δικτύωση του ΕΜΣΤ την περίοδο 2025-26, με 42 διεθνείς επιμελητές, 360 Έλληνες καλλιτέχνες, 400 επαγγελματικές συναντήσεις και 260 portfolios να εντάσσονται στο πρόγραμμα επισκέψεων επιμελητών.
Στα προγράμματα φιλοξενίας συμμετείχαν 8 Έλληνες καλλιτέχνες σε residencies στο εξωτερικό, ενώ 17 διεθνείς καλλιτέχνες φιλοξενήθηκαν στην Ελλάδα. Παράλληλα λειτούργησε πρόγραμμα mentorship με 9 μέντορες και 8 καλλιτέχνες.
Τέλος, το μουσείο πραγματοποίησε 171 ξεναγήσεις για το κοινό την τελευταία τριετία: 21 το 2021-22, 74 το 2023-24 και 76 το 2025-26, χωρίς να υπολογίζονται οι ξεναγήσεις σχολείων και οι κατ’ αίτημα επισκέψεις.
Αναφορά έγινε κατά τη χθεσινή παρουσίαση και στην (προσωρινή) αλλαγή του χαρακτηριστικού κόκκινου χρώματος της εισόδου του ΕΜΣΤ επί της οδού Καλιρρόης σε μπεζ-γκρι η οποία ενσωματώνεται προσωρινά στη νέα παρουσίαση της Συλλογής ώστε να σηματοδοτήσει τη νέα πολιτική του μουσείου. Παράλληλα, τέθηκε και το ζήτημα της ονοματοδοσίας της Βιβλιοθήκης προς τιμήν της Άννας Καφέτση, με την επισήμανση ότι υπήρχε σχετική πρόθεση ήδη από την έναρξη της θητείας της σημερινής καλλιτεχνικής διευθύντριας.
INFO Εγκαίνια εκθέσεων Πέμπτη 11 Ιουνίου: South by Southeast Προς-Ανατολίζοντας τη Συλλογή (Όροφος 2), Γιώργος Λάππας – Η τέχνη ξεκινάει πάντα με τη λέξη έστω σε επιμέλεια (Όροφος 2) και Μαργαρίτα Αθανασίου – VOICES, 2025 (Αίθουσα Προβολών, -1).
