Το όχι και τόσο μακρινό 2020 τα Κράτη Μέλη (ΚΜ) της ΕΕ και οι διπλωματικές τους αντιπροσωπείες ξεκινούσαν δειλά-δειλά τη μαραθώνια διαπραγμάτευση με σκοπό να καταλήξουν σε ένα σχέδιο κοινής αποδοχής για το Μεταναστευτικό. Ήταν ολοφάνερο ότι η τότε επικρατούσα κατάσταση δεν εξυπηρετούσε σχεδόν κανένα. Ούτε τις χώρες του ευρωπαϊκού νότου που καλούνταν να διαχειριστούν τις δυσανάλογες αφίξεις αλλά ούτε και τους βορειοευρωπαίους, οι οποίοι μέσω των αθρόων δευτερογενών ροών κατέληγαν να υποδέχονται έναν ασύμμετρο αριθμό μεταναστών που δεν τους αναλογούσε με βάση τα προβλεπόμενα στον εν ισχύι Κανονισμό Δουβλίνο ΙΙΙ.
Συνεπώς, η συμφωνία για το νέο Σύμφωνο υπήρξε εξαρχής ένα δύσκολο εγχείρημα, έναν πραγματικό bras de fer, στο οποίο τα ΚΜ αφενός στήριξαν τις προσδοκίες τους για μια πιο αποτελεσματική και ορθολογιστική ενιαία διαχείριση της παράνομης μετανάστευσης και αφετέρου το αντιμετώπισαν ως μια από τις τελευταίες «σανίδες σωτηρίας» για να ανακτήσουν τη χαμένη εμπιστοσύνη μεγάλης μερίδας της κοινής γνώμης που συνεχίζει μέχρι σήμερα να είναι δυσαρεστημένη από τα σουρεαλιστικά δρώμενα της τελευταίας δεκαετίας. Η εμφανής έλλειψη συντονισμού μεταξύ των εταίρων, η διαφορετική και κατά το δοκούν ερμηνεία του υφιστάμενου πλαισίου και συνακόλουθα η εφαρμογή αποκλινουσών πολιτικών, οδήγησαν στην παγιωμένη εικόνα μιας κατακερματισμένης Ευρώπης, βορά στα χέρια των δικτύων λαθροδιακίνησης, αλλά και πεδίον δόξης λαμπρόν για όσους διέβλεψαν στις παρούσες παθογένειες του συστήματος ευκαιρίες πλουτισμού, κομματικής ανάδειξης ή προώθησης μίας συγκεκριμένης πολιτικής ατζέντας ανοιχτών συνόρων και μαζικής ανεξέλεγκτης μετανάστευσης.
Η διπλωματική συμφωνία τελικώς επετεύχθη και από τον Μάιο του 2024 το νέο Σύμφωνο είναι πλέον πραγματικότητα με ημερομηνία πλήρους εφαρμογής τη 12η Ιουνίου 2026. Ομοφωνία δεν υπήρξε, οι διαφωνούντες ήταν αρκετοί. Είτε γιατί η αλληλεγγύη προς το νότο δεν είναι τόσο έμπρακτη όσο έπρεπε να είναι είτε γιατί θεσμοθετούνται μετεγκαταστάσεις από τα μεσογειακά ΚΜ προς την κεντρική και βόρεια Ευρώπη έστω υπό μορφή πρόβλεψης, γεγονός που προκαλεί ρίγη δυσανεξίας σε συγκεκριμένες ευρωπαϊκές κυβερνήσεις.
Κάποιοι, μεταξύ των οποίων και ο γράφων, χαρακτήρισαν το Σύμφωνο έναν «χρυσό συμβιβασμό» με προοπτική εξέλιξης και πιθανού μετασχηματισμού, κάποιοι, λιγότερο αισιόδοξοι, βιάστηκαν να μιλήσουν για ένα ακόμη θνησιγενές αμάλγαμα άκαμπτης γραφειοκρατίας των Βρυξελλών διαποτισμένο από αμφίβολης εφαρμοσιμότητας διατάξεις. Η αλήθεια είναι ότι πρόκειται για κάτι το νέο, σχεδόν αχαρτογράφητο που εύλογα προκαλεί ανησυχίες και αναπάντητα ερωτήματα, όχι τόσο ως προς την υλοποίηση του από επιχειρησιακής άποψης, όσο ως προς τη συνέπεια και την τήρηση των δεσμεύσεων εκείνων που το συνυπέγραψαν. Οι Υπηρεσίες στο πεδίο, τουλάχιστον οι ελληνικές, εφόσον κληθούν να μετουσιώσουν στην πράξη το Σύμφωνο θα το πράξουν παρά τα διαχρονικά εμπόδια που κάποιοι εν είδει άμβλυνσης του φαινομένου συνεχίζουν να αποκαλούν “παιδικές ασθένειες” του επιτελικού κράτους της ελληνικής μεταναστευτικής πολιτικής. Το ζήτημα είναι κατά πόσο οι κυβερνήσεις των ΚΜ, με τις όποιες διαφοροποιήσεις σε επίπεδο διακυβέρνησης και τις αντίστοιχες εναλλαγές κομματικών σχηματισμών, θα επιδείξουν ανάλογη προσήλωση και αποφασιστικότητα. Ιδίως όταν προκύψει η πρώτη μεταναστευτική κρίση και τα κύματα εκτοπισμένων θα προσεγγίσουν τα ελληνικά και ταυτόχρονα ευρωπαϊκά σύνορα. Κάτι που με μαθηματική ακρίβεια και ιστορική συνέπεια αναμένεται να συμβεί είτε στην περίπτωση του Ιράν, είτε σε κάποια μελλοντική διεθνή ανάφλεξη.
Το Σύμφωνο, εφόσον ιδωθεί αποσπασματικά, ως συνέχεια της λογικής που διέπνεε το Δουβλίνο, ήτοι την ανάληψη ευθύνης εξέτασης του αιτήματος ασύλου και άρα της παραμονής στο ΚΜ στο οποίο ο πολίτης τρίτης χώρας εισέρχεται παράνομα ή υποβάλλει για πρώτη φορά αίτημα διεθνούς προστασίας, δεν υπόσχεται ιδιαίτερα αποτελέσματα. Η αρχή αυτή από μόνη της δεν στάθηκε αρκετή στο παρελθόν να ανασχέσει τις δευτερογενείς ροές καθότι εφαρμόστηκε μερικώς και σε περιορισμένη κλίμακα, θυσία στο βωμό πολιτικών ισορροπιών και κυβερνητικών κλυδωνισμών ανά την Ευρωπαϊκή ήπειρο. Ο βορράς πίεζε για επιστροφές ενώ ο νότος αντιστεκόταν και το θέατρο του παραλόγου καλά κρατούσε. Παρομοίως, τα κράτη πρώτης γραμμής ζητούσαν επιτακτικά την ανακατανομή των ροών, την ώρα που οι υπόλοιποι ποιούσαν τη νήσσα.
Από τις 12 Ιουνίου, όμως, και εφεξής, ο ευρωπαϊκός νότος θα στερηθεί της διακριτικής του ευχέρειας να απορρίπτει τα αιτήματα επιστροφών από άλλα ΚΜ, ενώ η αντίσταση του βορρά στην παροχή αλληλεγγύης και στην ανάληψη μεριδίου ευθύνης από την «πίτα των ροών» θα καμφθεί στο πλαίσιο του προβλεπόμενου μηχανισμού αλληλεγγύης. Συνεπώς, καλούνται άπαντες να ρίξουν «νερό στο κρασί τους» και να συνεργαστούν για ένα κοινό σκοπό που δεν είναι άλλος από την ομοιογενή και συντονισμένη διαχείριση των παράνομων αφίξεων σε όλες τις εκφάνσεις του φαινομένου, από την υποδοχή και τις συνθήκες φιλοξενίας των μεταναστών έως τις διαδικασίες εξέτασης του ασύλου, και από την κοινωνική ένταξη όσων χρήζουν διεθνούς προστασίας έως την απέλαση όλων των υπολοίπων είτε στις χώρες καταγωγής τους είτε σε ασφαλείς τρίτες χώρες ή χώρες διέλευσης.
Στην προσπάθεια αυτή τα ΚΜ θα έχουν ένα επιπλέον εργαλείο: τον νέο Κανονισμό επιστροφών που είναι άρρηκτα συνδεδεμένος με τη λογική αντιμετώπισης των καταχρηστικών φαινομένων του παρελθόντος φέρνοντας προ των ευθυνών τόσο εκείνους που παρελκυστικά παρέτειναν την παραμονή τους στην Ευρώπη εκμεταλλευόμενοι τα νομικά κενά, όσο και τις τρίτες χώρες που αρνούνταν να συνεργαστούν και να δεχτούν πίσω τους πολίτες τους.
Σε κάθε περίπτωση πρέπει να διευκρινιστεί ότι το Σύμφωνο δεν είναι ούτε μαγικό ραβδί ούτε πανάκεια επίλυσης όλων των ζητημάτων της μετανάστευσης. Πολλώ δε μάλλον, δεν είναι μια συνταγή με άμεσα μετρήσιμα αποτελέσματα. Για να αποδώσει τα αναμενόμενα, απαιτεί χρόνο και υπομονή από την πλευρά των Ευρωπαίων πολιτών, οι οποίοι, ωστόσο, είναι λογικό από την πλευρά τους να είναι ιδιαιτέρως επιφυλακτικοί έχοντας υποφέρει όλα αυτά τα χρόνια τις συνέπειες της ανεξέλεγκτης και παράνομης μετανάστευσης. Το Σύμφωνο ενέχει έντονα το στοιχείο της αποτροπής και αποθάρρυνσης όσων επιδιώκουν να έρθουν στην Ευρώπη παράτυπα και να εκβιάσουν την παραμονή τους σε αυτήν σε βάρος της δημόσιας τάξης και της κοινωνικής συνοχής. Για να συμβεί, όμως, αυτή η αποθάρρυνση και να διαχυθεί ευρέως το μήνυμα ότι η κατάσταση έχει διαφοροποιηθεί σε σχέση με εκείνη του 2016 απαιτείται μια μεταβατική περίοδος με πιθανές παλινδρομήσεις, αστοχίες, επαναξιολογήσεις, διορθώσεις και βελτιώσεις του Συμφώνου.
Τέλος, κι αναφορικά με τα πιθανά σενάρια για το μέλλον του Συμφώνου, τρία ερίζουν ως τα πιο πιθανά: Σύμφωνα με το πρώτο και πλέον απαισιόδοξο, η υπάρχουσα διαίρεση των ΚΜ σε γεωγραφικά μπλοκ και οι υφιστάμενες σφαίρες επιρροής βάσει γεωπολιτικών συμφερόντων θα συνεχίσουν να υφίστανται με αποτέλεσμα το νέο Σύμφωνο να καταρρεύσει στην πράξη καθότι τα ΚΜ θα συνεχίσουν να δίνουν έμφαση στα εθνικά κελεύσματα υπό την πίεση της κοινής τους γνώμης. Σε αυτή την περίπτωση, η έλλειψη υπομονής και η απαίτηση για άμεσα αποτελέσματα θα λειτουργήσει ως τροχοπέδη που θα λυγίσει οποιαδήποτε κυβερνητική επιλογή για στήριξη του Συμφώνου. Τα βραχυπρόθεσμα εθνικά οφέλη και οι κοντόφθαλμες κινήσεις εντυπωσιασμού θα υπερισχύσουν της μακροπρόθεσμης προοπτικής και το αδιέξοδο θα επικρατήσει.
Εξίσου πιθανολογούμενο είναι το δεύτερο σενάριο βάσει του οποίου τα ΚΜ θα επιχειρήσουν να προσαρμόσουν το Σύμφωνο στις δικές τους ιδιαιτερότητες κάνοντας έναν συγκερασμό μεταξύ των όσων προβλέπει από τη μια το PACT αλλά και εθνικών τους επιλογών από την άλλη. Πρόκειται στην ουσία για μια άσκηση ισορροπίας, που αν και περίπλοκη, έχει ήδη ξεκινήσει να γίνεται. Τέτοιο παράδειγμα συνιστούν οι εξαιρετικές διμερείς συμφωνίες που προσφάτως υπέγραψε το Ελληνικό Υπουργείο Μετανάστευσης και Ασύλου με Γερμανία, Ολλανδία, Γαλλία και Βέλγιο, οδηγώντας στη διαγραφή χιλιάδων υποθέσεων αιτούντων άσυλο, οι οποίες αναλογούσαν στην Ελληνική Πολιτεία, με αντάλλαγμα την πεπερασμένη ετήσια αλληλεγγύη που θα έδιναν τα παραπάνω ΚΜ στη χώρα μας. Στην κατεύθυνση αυτή, ο Θάνος Πλεύρης, ο οποίος από ελληνικής πλευράς κλήθηκε να διαχειριστεί την εφαρμογή του Συμφώνου, είναι σίγουρο ότι θα εξαντλήσει τα περιθώρια ευελιξίας, «βγάζοντας λαγούς από το καπέλο του», προκειμένου να ισορροπήσει μεταξύ των αντικρουόμενων απαιτήσεων. Το σενάριο αυτό επιχειρεί να κρατήσει τους πάντες ευχαριστημένους και, όσο αυτό επιτυγχάνεται, το Σύμφωνο θα επιβιώνει. Αλλά επειδή, όπως σε όλες τις πτυχές της πολιτικής και κοινωνικής σφαίρας, οι win-win συμφωνίες είναι σπάνιες και βραχύβιες, άλλο τόσο πιθανό είναι το Σύμφωνο να μακροημερεύσει εάν βασιστεί στη λογική του συγκερασμού.
Το τρίτο και τελευταίο υποθετικό σενάριο είναι και το λιγότερο πιθανό να συμβεί, διότι απαιτεί απόλυτο συντονισμό και οριζόντια συνεργασία των ΚΜ, αδιαπραγμάτευτη εφαρμογή των όσων προβλέπει το Σύμφωνο, μηδενική ανοχή σε εκπτώσεις και υπαναχωρήσεις από τα συμφωνηθέντα και επιχειρησιακή ανοσία απέναντι σε κάθε μορφή λαϊκισμού και οπορτουνιστικών προσεγγίσεων. Με άλλα λόγια, Dura lex, sed lex και σεβασμός, από όλες τις πλευρές, των όσων έχουν κυρωθεί με πίστωση χρόνου τουλάχιστον διετίας προτού γίνει οποιαδήποτε επαναξιολόγηση ή/και αναθεώρηση.
Όποιο σενάριο και εάν τελικά υπερισχύσει, η Ελλάδα θα ανταπεξέλθει, όπως έκανε άλλωστε και στο παρελθόν. Εξάλλου, το Σύμφωνο πέραν του πλαισίου, δεν υπεισέρχεται σε πρακτικά ζητήματα δημόσιας διοίκησης ούτε καθορίζει τη διαχείριση θεμάτων που ανακύπτουν στο πεδίο. Έχουμε την τύχη να διαθέτουμε από τις πλέον έμπειρες και δοκιμασμένες Υπηρεσίες πανευρωπαϊκώς και ηγούμαστε σε υψηλά επίπεδα καινοτομίας και παραγωγικότητας. Ωστόσο, το Σύμφωνο είναι μια ευκαιρία να επέλθει επιτέλους συνεννόηση και να γεφυρωθούν οι αποκλίσεις και τα χάσματα που έχουν οδηγήσει σε ετερογενείς και αντικρουόμενες προσεγγίσεις μεταξύ των ΚΜ. Είναι ώρα η ΕΕ να υπάρξει ένωση, όχι μόνο κατ’ ευφημισμό, αλλά και στη διαχείριση ενός από τα πλέον ακανθώδη σύγχρονα θέματα, αυτό της παράνομης μετανάστευσης.
Ο Μάριος Καλέας είναι Διοικητής της Ελληνικής Υπηρεσίας Ασύλου και Πρόεδρος του ΔΣ του Ευρωπαϊκού Οργανισμού για το Άσυλο (EUAA). – Με το παρόν άρθρο εκφράζονται προσωπικές απόψεις του γράφοντος και όχι η επίσημη θέση της Ελληνικής Πολιτείας, της Δημόσιας Διοίκησης και του EUAA
