Στην Τουρκία, λόγω του συγκεντρωτικού μηχανισμού διοίκησης, η πολιτιστική διπλωματία αποτελεί τμήμα της Δημόσιας Διπλωματίας και ασκείται αποκλειστικά σε επίπεδο κρατικό. Ο ιδιωτικός τομέας ελέγχεται κρατικά, ενώ η κοινωνία των πολιτών είναι αποδυναμωμένη. Για τον λόγο αυτόν, την ήπια ισχύ της Τουρκίας συνθέτουν κατά κύριο λόγο κρατικοί φορείς, όπως είναι η Τουρκική Υπηρεσία Συνεργασίας και Συντονισμού (ΤΙΚΑ), η Γενική Διεύθυνση Τύπου και Πληροφοριών (DGPI), η Προεδρία για τους Τούρκους στο Εξωτερικό και τις Σχετικές Κοινότητες (YTATB), το Τουρκικό Θρησκευτικό Ίδρυμα, το Ινστιτούτο Yunus Emre, το κανάλι TRT6 και το Ίδρυμα Maarif.[1]
Η τουρκική εξωτερική πολιτική έχει ως στόχο να αναβαθμίσει τον ρόλο της χώρας στην Αφρική και τη Μέση Ανατολή, να εμβαθύνει τους δεσμούς της με την Κίνα και τη Ρωσία και να συσφίξει τις εμπορικές της σχέσεις με την Ε.Ε προκειμένου να ενισχύσει τη θέση της τόσο σε περιφερειακό όσο και σε διεθνές επίπεδο.[2]
Πώς χρησιμοποιεί η Τουρκία την ήπια και σκληρή ισχύ
Προς τον σκοπό αυτόν χρησιμοποιούνται αμφότερες η ήπια και η σκληρή ισχύς. Στη Μέση Ανατολή ακολουθεί μια πολιτική δομημένη περισσότερο στη σκληρή ισχύ, με παρεμβάσεις στα εσωτερικά των κρατών, αύξηση των εξοπλισμών και εντατικοποίηση των στρατιωτικών επιχειρήσεων, ενώ στα Βαλκάνια, τον Καύκασο και την Αφρική η πολιτική που ακολουθείται είναι βασισμένη στην ήπια ισχύ, επικεντρώνοντας στην ανέγερση σχολείων, μνημείων και τεμένων, στην ίδρυση ειδησεογραφικών πρακτορείων, τη σύναψη εκπαιδευτικών και μορφωτικών συμφωνιών (Opening to Africa Action Plan), καθώς επίσης και στην προώθηση της τουρκικής γλώσσας και του τουρκικού πολιτισμού μέσα από τον κινηματογράφο και τις τέχνες.
Συγκεκριμένα, τα Βαλκάνια, αποτελούν μια από τις σημαντικότερες περιοχές στη σφαίρα επιρροής της τουρκικής ήπιας ισχύος, όπου η πολιτική της Άγκυρας εκφράζεται κυρίως μέσα από την ίδρυση τουρκικών εκπαιδευτικών κέντρων και πανεπιστημίων και τη σύναψη μορφωτικών συμφωνιών (Cultural Cooperation Agreements), με χώρες όπως είναι η Βοσνία, η Βόρεια Μακεδονία, η Αλβανία και το Κοσσυφοπέδιο. Απώτερος σκοπός είναι η άσκηση επιρροής στους μουσουλμανικούς πληθυσμούς.
Το διπλωματικό δίκτυο της Τουρκίας
Η Τουρκία έχει το τέταρτο πιο διευρυμένο διπλωματικό δίκτυο διεθνώς, με 246 γραφεία αντιπροσώπευσης στο εξωτερικό συμπεριλαμβανομένων 134 πρεσβειών, 81 γενικών προξενείων, 12 μόνιμων αντιπροσωπειών και ενός εμπορικού γραφείου.[3] Στο επίπεδο της πολιτιστικής διπλωματίας, το Τουρκικό Υπουργείο Εξωτερικών ασχολείται επίσης με την οργάνωση πρωτοβουλιών, όπως είναι η δημιουργία της «Εβδομάδας της Τουρκίας», του «Έτους Τουρκίας», ή της «Turkish Food Week», όπου λαμβάνουν χώρα φεστιβάλ, πολιτιστικά events, συναυλίες, συνέδρια και παρουσιάζονται ντοκιμαντέρ και άλλες δημοσιεύσεις.
Ταυτόχρονα, αναλαμβάνει πρωτοβουλίες για την διαφύλαξη των μνημείων που συνδέονται με την Οθωμανική Αυτοκρατορία και βρίσκονται στο εξωτερικό, κυρίως στα Βαλκάνια, τη Μέση Ανατολή και τη Βόρεια Αφρική, ενώ αναλαμβάνει δράσεις κατά του παράνομου εμπορίου πολιτιστικών αγαθών και διεκδικεί την επιστροφή τους στην Τουρκία. Παράδειγμα τέτοιων είναι οι θησαυροί της Τροίας.
Το rebranding του «Turkiye»
Το Υπουργείο Πολιτισμού είναι υπεύθυνο για την επανατοποθέτηση του ονόματος «Turkey» και στην αντικατάστασή του με τη χρήση του ονόματος «Türkiye». Η αλλαγή αυτή του ονόματος αποτελεί μια προσπάθεια να συνδεθεί η εικόνα της χώρας με τις πολιτιστικές της ρίζες (rebranding). Θεωρείται ότι η γεωγραφική θέση και η προώθηση της Τουρκίας ως σταυροδρόμι πολιτισμών της Ανατολής, διαδραματίζει κεντρικό ρόλο στην άσκηση πολιτιστικής διπλωματίας.
Στο πλαίσιο αυτό συμπεριλαμβάνονται και μία σειρά από πρωτοβουλίες που σχετίζονται με διαδικτυακές πλατφόρμες, όπως είναι το «Come See Turkey» ή το «Go Turkey», που έχουν ως σκοπό την προσέλκυση διεθνούς κοινού. Ο θρησκευτικός τουρισμός αξιοποιείται ιδιαίτερα από το κράτος αφ’ ης στιγμής στην περιοχή της Ανατολής βρίσκονται θρησκευτικά μνημεία πολλών διαφορετικών πολιτισμών.
Μια βιομηχανία σινεμά και τηλεόρασης
Επιπλέον, το Υπουργείο χρηματοδοτεί ταινίες οι οποίες προωθούν την Τουρκία διεθνώς ως ειρηνική δύναμη και σύγχρονη, δημοκρατική κοινωνία. Μάλιστα, το 2017 ήταν η δεύτερη εξαγωγός χώρα σε τηλεοπτικές σειρές μετά τις ΗΠΑ και ο κύριος διανομέας πολιτιστικών αγαθών στην περιοχή της Ανατολικής Ευρώπης και της Μέσης Ανατολής.[4] Οι εν λόγω τουρκικές τηλεοπτικές σειρές μεταδίδονται σε περισσότερες από 100 χώρες ανά τον κόσμο[5] και συμβάλλουν σημαντικά στη ψηφιακή της πολιτική.
Ο ίδιος ο λογαριασμός που διατηρεί ο Πρόεδρος της Τουρκίας, Ταγίπ Ερντογάν στο Χ είναι τρίτος σε επισκεψιμότητα στον κόσμο (20.9 εκατομμύρια followers), μετά τους Πρωθυπουργούς των ΗΠΑ και της Ινδίας. Η Τουρκία καταλαμβάνει τη 12η θέση ανάμεσα στις χώρες του G20 στην ορατότητα που διατηρεί στο Twitter.
Πανεπιστήμια, οργανώσεις και φορείς σε Αφρική και Βαλκάνια
Στην Αφρική, η Τουρκία, εκτός από την αύξηση των υποτροφιών και την ίδρυση πολλών νέων σχολείων, έχει αυξήσει και τον αριθμό των πρεσβειών της, από 12 που ήταν το 2009 σε 43 σήμερα. Επιπροσθέτως, έχει προχωρήσει στην ίδρυση ειδησεογραφικών πρακτορείων, όπως είναι το Anadolu Agency, το Turksih Radio και το TRT. Οι δε εμπορικές σχέσεις με τις χώρες της Αφρικής αυξήθηκαν από 5.4 δις $ το 2003, σε 30 δις $ το 2021.[6]
Τη θεσμοποίηση και την ενίσχυση των αφρικανο-τουρκικών σχέσεων έχει αναλάβει το πολιτικοοικονομικό συνέδριο «Turkey-Africa Partnership Summit» το οποίο αποτελείται από αξιωματούχους των κυβερνήσεων και πολιτικούς από 40 χώρες της Αφρικής και την Τουρκία. Οργανώσεις όπως είναι η Ερυθρά Ημισέληνος και το Ίδρυμα Ανθρωπιστικής Αρωγής (IHH) ασκούν ήπια επιρροή μέσα από την παροχή ανθρωπιστικής βοήθειας.
Στα Βαλκάνια, η Τουρκία διατηρεί εξαιρετικές σχέσεις με όλες σχεδόν τις χώρες της περιοχές τις οποίες προσπαθεί να στηρίζει στην ειρηνική τους συνύπαρξη κατά την περίοδο της Οθωμανικής αυτοκρατορίας. Η δήλωση του Ερντογάν ότι η Βοσνία αποτελεί Οθωμανική κληρονομιά, αποτελεί μια έμπρακτη απόδειξη αυτής της στρατηγικής οπτικής.[7] Όμως και οι υπόλοιπες χώρες αποτελούν στόχοι της τουρκικής ήπιας ισχύος, όπως συμβαίνει επί παρδείγματι με τη Σερβία, η οποία αποτελεί τον μεγαλύτερο εμπορικό εταίρο της Τουρκίας, ή τη Βόρεια Μακεδονία της οποίας ο στρατός εκπαιδεύεται από Τούρκους αξιωματικούς, τη Βοσνία στην οποία έχουν ιδρυθεί με τουρκικά κεφάλαια 2 πανεπιστήμια με 1.500 φοιτητές και στο Σαράγεβο βρίσκεται η έδρα του ειδησεογραφικού πρακτορείου ειδήσεων Anadolou ή στην Αλβανία όπου χτίζεται το μεγαλύτερο τζαμί των Βαλκανίων.
Η Τουρκία εντείνει τις προσπάθειές της και σε άλλους περισσότερο «ήπιους» τομείς, όπως είναι αυτός της μουσειακής διπλωματίας, διοργανώνοντας εκθέσεις ανά τον κόσμο με σκοπό τη διεθνή προβολή του τουρκικού πολιτισμού. Τέτοια παραδείγματα είναι: η έκθεση «İstanbul: City and the Sultan» η οποία έλαβε χώρα στο Άμστερνταμ, η έκθεση 43 τουρκικών εκθεμάτων που διοργανώθηκε στη Ρώμη με τίτλο «Türkiye: 7000 Years of History» και κατόπιν μεταφέρθηκε στη Νάπολη με την προσθήκη 52 νέων εκθεμάτων, η έκθεση «12.000 Years Ago in Anatolia» στο Karlsruhe Badisches Landesmuseum της Γερμανίας, η έκθεση «Crossroads of Ceramics –Türkiye, where the East and the West Meet» που έλαβε χώρα στην Κορέα ή η έκθεση «Treasures of the Topkapı Palace – Magnificent Ottoman Dynasty» στο Τόκυο.
Ανάδειξη πολιτιστικού και γαστρονομικού πλούτου
Ενεργή είναι η παρουσία της Τουρκίας στον τομέα της διπλωματίας της μαγειρικής (culinary diplomacy). Κρατικές πρωτοβουλίες, όπως είναι η «εβδομάδα Τουρκικής Κουζίνας» η οποία ξεκινά με το φεστιβαλ Balıkesir Gastronomy, η οργάνωση του «Gastro Hunt» υπό την αιγίδα του «Turkish Home»[8] σκοπός του οποίου είναι να ανακαλύψει και να αναδείξει τις πιο σημαντικές γαστρονομικές τοποθεσίες στην Τουρκία[9] και το σχέδιο «A Pinch of Anatolia», σε συνεργασία με τον εξέχοντα τούρκο chef και ανθρωπολόγο του φαγητού, Omur Akkor, προβάλλουν τη διατροφική ιστορία της Ανατολής σε ένα γαστρονομικό ταξίδι 13.000 ετών.[10]
Θα πρέπει να μας προβληματίσει ιδιαιτέρως το γεγονός ότι η τουρκική πολιτιστική διπλωματία είναι ενεργή, πολυδιάστατη και συνδεδεμένη με την οικονομία και την τεχνολογία, γεγονός που αναδεικνύει μια σαφή ασυμμετρία ως προς το εύρος, τη συστηματικότητα και τη διεθνή απήχηση των δράσεων της σε σχέση με την Ελλάδα. Η Τουρκία εμφανίζεται να επενδύει στρατηγικά σε πολυδιάστατα εργαλεία ήπιας ισχύος, ενώ η Ελλάδα, παρά το σημαντικό πολιτιστικό της κεφάλαιο, φαίνεται να αντιμετωπίζει προκλήσεις ως προς την οργάνωση, τη χρηματοδότηση και τη μακροπρόθεσμη αξιοποίησή του. Αυτή η διαφοροποίηση καθιστά αναγκαία την αναθεώρηση της ελληνικής πολιτιστικής στρατηγικής, προκειμένου να ενισχυθεί η διεθνής της παρουσία και επιρροή.
[1] Donelli, F.(2019). Persuading through Culture, Values, and Ideas: The Case of Turkey’s Cultural Diplomacy. Insights, Vol. 21, n.3. DOI. 10.25253/99.2019EV.04
[2] Chiriatti, Α. & Donelli, F. (2015). “Turkish ‘zero problems’ between failure and success”. Centre for Policy and Research on Turkey – Research Turkey, 4(3), (σ. 108-131).
[3] England, A.(2020). UAE vs Turkey: the regional rivalries pitting MBZ against Erdoğan. Financial Times.
[4] Pothou, E. (2020). Why so Successful? An Audience Research on the Turkish TV Series in Greece. View Journal. Vol.9, Issue 17. Διαθέσιμο στο: https://doi.org/10.18146/view.211
[5] Eksi, M., Seyfettin, M. (2018, November 11). Akademik Bakis. Διαθέσιμο στο: https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/609174
[6] Siradag, A. (2022). The Rise of Turkey’s Soft Power in Africa: Reasons, Dynamics, and Constraints. International Journal of Political Studies, Vol. 8. (σ. 1-14). Doi: 10.25272/1icps.1117810
[7]Μητροπούλου, Ε. (2013, Νοέμβριος 2). Ο Ερντογάν ορέγεται Βαλκάνια. To ΒΗΜΑ. Διαθέσιμο στο: https://www.tovima.gr/2013/11/02/world/o-erntogan-oregetai-balkania/
[8] Αυτή είναι η επίσημη ονομασία του Υπουργείου Πολιτισμού και Τουρισμού.
[9] Turkish cuisine week. Διαθέσιμο στο: www.turkishcuisineweek.com
[10] Bulut, F. (2020, January 16). Kitchen Diplomacy From Anatolia. Impakter. Διαθέσιμο στο: https://impakter.com/kitchen-diplomacy-from-anatolia/
*O κ. Πέτρος Δ. Καψάσκης είναι Διδάκτορας Πολιτιστικής Διπλωματίας και Πρόεδρος του Ελληνικού Ινστιτούτου Πολιτιστικής Διπλωματίας.
