Στις 21 Μαρτίου 1935, η Περσία, όπως ήταν γνωστή επί αιώνες στη Δύση, μετονομάστηκε επισήμως σε Ιράν. Ο Ρεζά Σαχ Παχλαβί ζήτησε από τις ξένες κυβερνήσεις να χρησιμοποιούν το όνομα «Ιράν» αντί για «Περσία» σε διεθνές επίπεδο.
Από τα τέλη του 1934 είχε ξεκινήσει μια οργανωμένη διπλωματική διαδικασία με την αποστολή επίσημης εγκυκλίου από το Υπουργείο Εξωτερικών του Ιράν, προς όλες τις ξένες πρεσβείες. Ο Σάχης όρισε ως ημερομηνία έναρξης της αλλαγής την 21η Μαρτίου 1935, η οποία συμπίπτει με το Νορούζ, την περσική πρωτοχρονιά, θέλοντας να σηματοδοτήσει μια νέα αρχή για το έθνος.
Η απόφαση και το ιστορικό πλαίσιο
Όπως σημείωνε χαρακτηριστικά ο «ΤΑΧΥΔΡΟΜΟΣ» της 29ης Ιουλίου 1992, σε ένα βιογραφικό σημείωμα για τον ιρανό μονάρχη: «Ο Ρεζά Σαχ Παχλαβί το 1935 άλλαξε το όνομα της Περσίας σε Ιράν», εντάσσοντας την κίνηση αυτή στο πλαίσιο ενός ευρύτερου προγράμματος εκσυγχρονισμού.
Μέχρι τότε, οι περισσότερες δυτικές χώρες χρησιμοποιούσαν το όνομα «Περσία», που προερχόταν από την αρχαία περιοχή Περσίδα, στο νότιο τμήμα της χώρας.
Η καθιέρωση του ονόματος δεν ήταν μια απλή τυπική αλλαγή. Το «Ιράν» αποτελούσε παραδοσιακή ονομασία, που χρησιμοποιούνταν ήδη στο εσωτερικό της χώρας επί πολλούς αιώνες και παρέπεμπε στην ιστορική και πολιτισμική ταυτότητα των ιρανικών λαών. Η λέξη προέρχεται από τον περσικής προέλευσης όρο, «Αριάν» που σήμαινε «χώρα των Ιρανών».
Με την καθιέρωσή του στη διεθνή σκηνή, ο Σάχης επιδίωκε να απομακρύνει τη χώρα από την αρχαιολατρική εικόνα που συνόδευε τον όρο «Περσία» και να την παρουσιάσει ως ένα σύγχρονο, εθνικά συγκροτημένο κράτος.
Η πολιτική του, ωστόσο, συνοδεύτηκε από αντιφάσεις και έντονες αντιδράσεις. Παρά τις εκσυγχρονιστικές τομές – από την ανάπτυξη των μεταφορών έως τις παρεμβάσεις στην κοινωνική ζωή – η αυταρχική διακυβέρνηση και οι συγκεντρωτικές πρακτικές περιόρισαν τη λαϊκή του απήχηση.
Ο άνθρωπος πίσω από την αλλαγή
Γεννημένος το 1878, ο Ρεζά Σαχ αναδείχθηκε μέσα από τον στρατό και έφτασε στην εξουσία σε μια περίοδο βαθιάς κρίσης για τη χώρα. Όπως αναφέρει ο «ΤΑΧΥΔΡΟΜΟΣ»:
«Αξιωματικός του στρατού που προσπάθησε να εκσυγχρονίσει την περσική μοναρχία, ο Ρεζά Σαχ ανέβηκε γρήγορα τη στρατιωτική ιεραρχία.
»Το 1921, μαζί με άλλους μεταρρυθμιστές, ανέτρεψε την παρακμάζουσα δυναστεία των Καζάρ. Δύο χρόνια αργότερα έγινε πρωθυπουργός και κυβερνήτης της χώρας. Θέλησε να μιμηθεί τον σύγχρονό του Κεμάλ Ατατούρκ, αλλά συνάντησε σθεναρή αντίσταση, ιδίως από τον ισχυρό ισλαμικό κλήρο, στην προσπάθειά του να επιβάλει μια λαϊκή δημοκρατία τουρκικού τύπου.
Ο Ρεζά Σαχ με τον πρόεδρο της Τουρκίας, Μουσταφά Κεμάλ Ατατούρκ
Από την «Περσία» στο σύγχρονο κράτος
»Το 1925 έδωσε το όνομα Παχλαβί στη δυναστεία του και το 1935 άλλαξε το όνομα της Περσίας σε Ιράν. Οι μεταρρυθμίσεις του σάχη και οι συγκεντρωτικές του μέθοδοι έμοιαζαν με αυτές του Ατατούρκ.
»Έπληξε τους ληστές που λυμαίνονταν τη χώρα, υπέταξε τις ανυπότακτες φυλές, εκσυγχρόνισε τις επικοινωνίες, κατασκεύασε τον πρώτο δι-ιρανικό σιδηρόδρομο, προώθησε την εκβιομηχάνιση. Ακόμη, ενεθάρρυνε την εκπαίδευση σε βάσεις δυτικού τύπου καθώς και τη γυναικεία απελευθέρωση καταργώντας το τσαντόρ και επιβάλλοντας το ευρωπαϊκό ένδυμα και για τα δύο φύλα.
Ο Ρεζά Σαχ εγκαινιάζει σιδηροδρομικό σταθμό
»Όμως οι απολυταρχικές μέθοδοι διακυβέρνησής του και η αρπαγή για προσωπικό όφελος μεγάλων εκτάσεων γης, περιόρισαν θεαματικά τη δημοτικότητά του.
»Η φιλογερμανική στάση του Ιράν κατά τον Β ́ Παγκόσμιο Πόλεμο προκάλεσε τον φόβο των συμμάχων ότι μπορεί να απολέσουν τα ζωτικά αποθέματα ιρανικού πετρελαίου. Βρετανικά και σοβιετικά στρατεύματα εισέβαλαν στο Ιράν και ανάγκασαν τον σάχη να παραιτηθεί υπέρ του γιου του.
Ο Ρεζά Σαχ Παχλεβί μετά την παραίτησή του στη Νότια Αφρική, το 1942
»Ο Ρεζά Σαχ πέθανε στην εξορία το 1944».
Η διπλή ονομασία
Το 1959, επί του διαδόχου και γιου του Σάχη, Μοχάμεντ Ρεζά Παχλαβί, επετράπη η παράλληλη χρήση και των δύο ονομάτων, «Περσία» και «Ιράν» σε επίσημα έγγραφα.
Αν και ο όρος «Περσία» επιβιώνει ακόμη στη διεθνή χρήση, κυρίως για να περιγράψει τον πολιτισμό και το ιστορικό παρελθόν, το «Ιράν» είναι το όνομα που καθιερώθηκε ως η σύγχρονη ταυτότητα ενός κράτους με βαθιές ρίζες στον χρόνο.
