Και αιφνιδίως ο Υπουργός Μετανάστευσης και Ασύλου κ. Πλεύρης , μετά από ερώτηση ενός Βουλευτή στη Βουλή, ανακοίνωσε δημοσίως ότι υπάρχει η σκέψη για να προχωρήσει η κυβέρνηση στην απαγόρευση της μπούρκας, δηλαδή του ενδύματος το οποίο φοράνε οι μουσουλμάνες γυναίκες, ως «συμβόλου» της θρησκευτικής τους ταυτότητας.
Και γενικότερα ετέθη το ζήτημα, εάν θα είναι στο μέλλον επιτρεπτό σε δημόσιους χώρους (όπως λ.χ. στα δημόσια σχολεία) να φορούνε τα νεαρά κορίτσια τον μανδύα με τον οποίο καλύπτουν ολόκληρο το σώμα (στο πλαίσιο της ελευθερίας της θρησκευτικής συνείδηση , ένα μέγεθος το οποίο κατοχυρώνεται και στο Σύνταγμα μας και στο άρθρο 9 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης για την προστασία των δικαιωμάτων του ανθρώπου ).
Και θα επιθυμούσα πολύ σύντομα να διατυπώσω τις ακόλουθες σκέψεις για αυτό το πολύ σύνθετο ζήτημα (το οποίο δεν θα πρέπει να αντιμετωπιστεί γρήγορα και χωρίς περίσκεψη).
Μέσα στο πλαίσιο τούτο θα αναφερθώ, καταρχήν, σε δύο σημαντικές αποφάσεις του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου, αφού σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες το προκείμενο ζήτημα έχει εμφανιστεί με πολύ μεγαλύτερη ένταση και οξύτητα.
1. Οι αποφάσεις του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου
2017
Στην πρώτη απόφαση του 2017 το ανωτέρω Δικαστήριο είχε απορρίψει το αίτημα των προσφευγουσών γυναικών που αμφισβητούσαν – στο όνομα του δικαιώματος της «ιδιωτικής ζωής»- το βελγικό νόμο για την απαγόρευση στους δημόσιους χώρους των ενδυμάτων τα οποία καλύπτουν εντελώς (ή σχεδόν εντελώς) το πρόσωπο.
Ένα τέτοιο μέτρο είχε αποφανθεί το Δικαστήριο , αποσκοπεί στη διασφάλιση «της συνύπαρξης» ( των ανθρώπων με διαφορετικές θρησκείες).
Ωστόσο , είχε διευκρινίσει (και αυτό είναι πολύ σημαντικό) , ότι σε τέτοιου είδους ζητήματα «για τα οποία μπορεί εύλογα να υπάρχουν βαθιές διαφωνίες σε ένα δημοκρατικό κράτος, οι εθνικές αρχές -χάρη στις άμεσες και συνεχείς επαφές τους με τις δυνάμεις της χώρας- βρίσκονται σε καλύτερη θέση από το διεθνή Δικαστή για να αξιολογήσουν τα μέτρα τα οποία θα έπρεπε να ληφθούν» ( Lacroix-Pranchére, 2022).
2. 2024 Η υπόθεση Mikyas (Mikyas case)
Τι είχε συμβεί στην υπόθεση αυτή;
Τρεις νεαρές μουσουλμάνες που παρακολουθούσαν μαθήματα σε Δημόσιο Γυμνάσιο στο Maasland της Φλαμανδικής κοινότητας, προσέρχονταν στο σχολείο φορώντας το ισλαμικό πέπλο στο κεφάλι ( Islamic veil ) .
Ωστόσο, το Συμβούλιο της Εκπαιδευτικής πολιτικής της Φλαμανδικής κοινότητας είχε απαγορεύσει σε προγενέστερο χρόνο την προσέλευση των μαθητών στα σχολεία με τη χρήση ( στο σώμα τους) «εμφανών θρησκευτικών συμβόλων (visible religious symbols).
Είχε επικαλεστεί για μια τέτοια απαγόρευση την ανάγκη της κρατικής ουδετερότητας έναντι των διαφόρων θρησκειών ( neutrality) και την αποτροπή των κοινωνικών διαχωρισμών .
Mέσα στο πλαίσιο τούτο οι γονείς των τριών νεαρών μαθητριών είχαν προσφύγει στα Βελγικά Δικαστήρια , υποστηρίζοντας ότι η απαγόρευση της χρήσης του μουσουλμανικού πέπλου ερχόταν σε πρόσκρουση και με το Βελγικό Σύνταγμα και με το άρθρο 9 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης για την προστασία των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου ( το οποίο προστατεύει την ελευθερία της θρησκευτικής συνείδησης).
Κατά περίεργο τρόπο το πρωτόδικο Δικαστήριο είχε δικαιώσει τους προσφεύγοντες γονείς, ενώ το Εφετείο της Αμβέρσας είχε ταχθεί υπέρ της συνταγματικότητας της απαγόρευσης της χρήσης των θρησκευτικών συμβόλων στους δημόσιους χώρους επικαλούμενο, μάλιστα, και την ανάγκη διασφάλισης ενός «ουδέτερου εκπαιδευτικού περιβάλλοντος» ( neutral educational environment).
Μετά τις εξελίξεις αυτές οι γονείς των τριών μαθητριών είχαν προσφύγει στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο ( αποφεύγοντας την αναιρετική διαδικασία στο Βέλγιο, μέγεθος το οποίο δημιουργούσε νομικά προβλήματα για την προσφυγή των ανωτέρω γονέων).
Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο με την απόφαση της 9ης Απριλίου του 2024 είχε ταχθεί υπέρ της άποψης, ότι η απαγόρευση (ban) της χρήσης εμφανών θρησκευτικών συμβόλων στα σχολεία της Φλαμανδικής κοινότητας δεν παραβίαζε το άρθρο 9 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης.
Επιπρόσθετα, είχε επικαλεστεί στην επιχειρηματολογία του , ότι η επίμαχη απαγόρευση της χρήσης όλων των θρησκευτικών συμβόλων (και όχι μόνο του μουσουλμανικού πέπλου) είχε ως σκοπό τη διασφάλιση της κοινωνικής ειρήνης και των ελευθεριών -ή των δικαιωμάτων- όλων των άλλων μαθητών .
Επίσης , είχε υποστηρίξει ότι οι τρείς μουσουλμάνες μαθήτριες είχαν επιλέξει ελεύθερα να παρακολουθούν τα μαθήματα αυτού του σχολείου, παρότι γνώριζαν εκ των προτέρων ότι δεν θα μπορούσαν να φορούνε το ισλαμικό πέπλο όταν θα πήγαιναν κάθε ημέρα στο σχολείο.
Περαιτέρω, έδινε έμφαση στην αναγκαιότητα διασφάλισης της ουδετερότητας στη λειτουργία ενός δημόσιου εκπαιδευτικού συστήματος.
Τέλος, το Δικαστήριο τόνιζε και πάλι, ότι οι εθνικές αρχές των ευρωπαϊκών κρατών διαθέτουν ένα μεγάλο περιθώριο διακριτικής ευχέρειας για να ρυθμίζουν διαφορετικά αυτό το ζήτημα (λαμβάνοντας υπόψη το στόχο της επίτευξης της κοινωνικής ειρήνης και την ελευθερία της θρησκευτικής συνείδησης ή την προστασία της ιδιωτικής ζωής).
Μια αναφορά στα ανθρώπινα δικαιώματα
Ενόψει όλων των ανωτέρω και την αναφορά μας στα θεμελιώδη ανθρώπινα δικαιώματα , όπως είναι η ελευθερία της θρησκευτικής συνείδησης ή της ιδιωτικής ζωής , θα επιθυμούσα να διατυπώσω την ακόλουθη παρατήρηση:
Τα ανθρώπινα δικαιώματα δεν είναι θρησκεία και δεν αποτελούν δόγμα. Δεν παρέχουν ακριβείς ενδείξεις για τους επιθυμητούς τρόπους ζωής , αλλά καθορίζουν τις προϋποθέσεις που πρέπει να σέβεται ένα πολίτικό καθεστώς για να μπορούμε να το χαρακτηρίζουμε ως «δημοκρατικό» .
Δηλαδή, να αποτελεί την πολιτική μορφή μιας κοινωνίας ελευθέρων και ίσων ανθρώπων .
Όπως , μάλιστα, είχαν υποστηρίξει πρόσφατα δύο Γάλλοι κοινωνιολόγοι , τα ανθρώπινα δικαιώματα είναι μια αναγκαία , αλλά όχι επαρκής προϋπόθεση για ένα κόσμο κατοικήσιμο από τους πάντες ( Lacroix- Pranchiere, Τα ανθρώπινα δικαιώματα είναι άραγε μόνο για τους αφελείς;, 2022).
Επιπλέον, τα ανθρώπινα δικαιώματα δεν αποτελούν μια απόλυτη έννοια από την οποία θα μπορούσε να συναχθεί με μηχανιστικό τρόπο το δικαίωμα του καθενός να κάνει οτιδήποτε δεν βλάπτει τους άλλους .
Και σε καμία περίπτωση η επίκληση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων δεν είναι δυνατό να οδηγεί στην αποφυγή της συλλογικής συζήτησης η οποία θα λαμβάνει υπόψη τις ηθικές ή κοινωνικές επιπτώσεις τις οποίες θα έχει ένα σύνθετο και δύσκολο μέτρο (όπως είναι η απαγόρευση της χρήσης των θρησκευτικών συμβόλων στους δημόσιους χώρους των ευρωπαϊκών κοινωνιών).
Ακριβώς γιατί είναι εντελώς διαφορετικό το κοινωνικό , θεσμικό και ιστορικό περιβάλλον της κάθε ευρωπαϊκής χώρας.
Είναι αναγκαία η άμεση απαγόρευση της χρήσης του μουσουλμανικού πέπλου ή της μπούρκας στους δημόσιους χώρους στην Ελλάδα (όπως και κάθε άλλου θρησκευτικού συμβόλου);
Ενόψει όλων των ανωτέρω είναι σαφές ότι έχουμε τη δυνατότητα -ως χώρα- να ρυθμίσουμε διαφορετικά αυτό το ζήτημα σε σχέση με τα άλλα Ευρωπαϊκά κράτη (μέγεθος το οποίο έχει αναγνωρίσει και το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο, όπως ανέφερα και παραπάνω).
Έχω την εντύπωση πάντως, ότι δεν υπήρξε ποτέ μια ιδιαίτερη και ανησυχητική κοινωνική ένταση στην Ελλάδα, είτε από τη χρήση του μουσουλμανικού πέπλου ή της μπούρκας, είτε από τη χρήση άλλου θρησκευτικού συμβόλου στους δημόσιους χώρους του τόπου μας (όπως συνέβη σε άλλα ευρωπαϊκά κράτη με διαφορετική πληθυσμιακή αναλογία).
Ούτε το πρόβλημα αυτό έλαβε ποτέ μια ιδιαίτερη οξύτητα.
Μάλλον η προβολή αιφνιδίως της ανάγκης απαγόρευσης της χρήσης της μουσουλμανικής μπούρκας προέκυψε από προεκλογικές στοχεύσεις , αφού η όλη συζήτηση άρχισε μετά από την ερώτηση την οποία υπέβαλε ένας Βουλευτής του κόμματος της Ελληνικής Λύσης .
Και βεβαίως είναι απαραίτητο να διευκρινιστεί , εάν η συζήτηση που άνοιξε αφορά το ισλαμικό πέπλο ή μόνο το ισλαμικό ένδυμα το οποίο καλύπτει όλο το σώμα (μπούρκα).
Επίσης, σε κάποιες χώρες , όπως η Αυστρία, υπάρχει απαγόρευση σε εθνικό επίπεδο της χρήσης όλων των θρησκευτικών συμβόλων στους δημόσιους χώρους και όχι μόνο της μπούρκας.
Στη Γαλλία η απαγόρευση σε εθνικό επίπεδο αφορά μόνο τη μπούρκα.
Το συμπέρασμα;
Σε κάθε περίπτωση η ενδεχόμενη λήψη ενός τέτοιου μέτρου απαιτεί μια οργανωμένη δημόσια συζήτηση και προφανώς δεν θα αναφέρεται μόνο στην απαγόρευση χρήσης της μουσουλμανικής μπούρκας , αλλά και στην απαγόρευση χρήσης οποιουδήποτε άλλου (εβραϊκού ή χριστιανικού λ.χ.) θρησκευτικού συμβόλου στους δημόσιους χώρους ή στους δημόσιους εκπαιδευτικούς θεσμούς (όπως είναι τα σχολεία ή τα πανεπιστήμια).
Διαφορετικά μια ανάλογη απαγόρευση δεν θα έχει κανένα νόημα και ίσως κατηγορηθεί η χώρα μας για την κυοφορία αρνητικής προκατάληψης εναντίον μιας συγκεκριμένης θρησκευτικής κοινότητας.
Καλφέλης Γρηγόρης, Καθηγητής της Νομικής Σχολής στο ΑΠΘ
