Ισχνός, ψηλός, ασθενικός, με μαύρο μανδύα και λευκό κολάρο, «κωμικοτραγική» φυσιογνωμία στην εποχή του νεοσύστατου ελληνικού κράτους, ο Ανδρέας Ρηγόπουλος είχε κάθε λόγο να αξιώσει μια υστεροφημία. Υπήρξε ένας προφήτης του μέλλοντος, ο πρώτος Ελληνας Ευρωπαϊστής, η πρώτη «πολιτική διασημότητα», ένας από τους πρώτους έλληνες πολιτικούς και λογίους που επισκέφτηκαν τις Ηνωμένες Πολιτείες για να γνωρίσουν το πολιτικό τους σύστημα ως παράδειγμα για μια μορφή ευρωπαϊκής ομοσπονδίας που θα μπορούσε να ονομαστεί «Ηνωμένες Πολιτείες της Ευρώπης», ένας υπέρμαχος του αναφαινόμενου «ευρωπαϊκού πατριωτισμού». Στην πρώτη δημόσια εμφάνισή του στη Νέα Υόρκη, στο Hope Chapel του Μπρόντγουεϊ, εμφανίστηκε με φουστανέλα.
Συνομιλητής του Βικτόρ Ουγκό
Συνομιλητές του εκείνο τον καιρό ήταν ο Βικτόρ Ουγκό, ο Εντγκάρ Κινέ, ο Τζιουζέπε Ματσίνι, ο Τζιουζέπε Γκαριμπάλντι, ενδεχομένως και ο Καρλ Μαρξ στο Λονδίνο. Θα μπορούσε να οριστεί εθνικός ήρωας, αν δεν είχε ήδη εν ζωή αναχθεί από τους μαθητές και τον βιογράφο του Βασίλειο Καλλιοντζή σε εθνικό μύθο και δεν είχε περάσει αυτή η μυθοποιημένη μορφή ακόμη και στις επιστημονικές μονογραφίες του 20ού αιώνα. Στη μόνη μεταθανάτια ευκαιρία να ανακτήσει σάρκα και οστά, ήτοι στο μυθιστόρημα της Ρέας Γαλανάκη «Θα υπογράφω Λουί» (1993), πουθενά δεν αναφέρεται το όνομά του. Η ανάγκη ανασύστασης της βιογραφίας του «ρεπουμπλικανού» – κατά τη φρασεολογία της Γαλλικής Επανάστασης – οραματιστή, ενός δικηγόρου από την Πάτρα σε τελευταία ανάλυση, δεν έχει εκπληρωθεί ως τώρα.
Την πρόκληση ανέλαβε ως εκ περισσού ένας άλλος πατρινός λόγιος, επίσης δικηγόρος χωρίς υποθέσεις, ο επίκουρος καθηγητής του Παντείου Πανεπιστημίου, αρθρογράφος και συγγραφέας Νίκος Μπακουνάκης, επίγονος τρόπον τινά του Ανδρέα Ρηγόπουλου στη σημερινή εποχή. «Η επίδραση την οποία ασκούν οι Πατρινοί λόγιοι […] φαίνεται να είναι πολύ πιο σημαντική από την φήμη τους. Δημιουργούν καταστάσεις νέες, ή συντελούν στη δημιουργία τους, χωρίς οι ίδιοι να ξαναβρίσκονται αισθητά μέσα στη νέα κατάσταση», κατά την ιστορική παρατήρηση του Κ.Θ. Δημαρά. Βέβαια ο βιογραφούμενος Πατρινός ανήκε και σε έναν άλλο κατάλογο, εκείνον των αυτοχείρων της ρομαντικής γενιάς, αφού απέθανε «ποιητικώτατα ριφθείς εν ώρα νυκτός εις την θάλασσαν, ήτις εγένετο ο τάφος του», κατά τον ποιητή Κωστή Παλαμά, αλλά τέτοιου είδους πληροφορίες απλώς ενισχύουν τον μύθο του.
Ομοίως είχε γεννηθεί στη θάλασσα, και συγκεκριμένα πάνω στο πλοίο του Κεφαλλονίτη Ανδρέα Ιγγλέση, έξω από το λιμάνι της Πάτρας, και ήταν αρχές του 1821, μάλλον την 25η Μαρτίου, όταν ήρθε στον κόσμο ως ο «οιονεί χαρμόσυνος άγγελος της μετ’ ολίγον επελθούσης εθνικής μας απελευθερώσεως», κατά τον βιογράφο του. Η ζωή του ήταν γεμάτη από δράση, ταξίδια, επαφές, υπαρκτές ανάγκες και απογοητεύσεις, πέρα από ιδέες και ρομαντικά δράματα.
«Εθνικός» κοσμοπολιτισμός
Η «στιγμή της Ευρώπης στην Ελλάδα του 19ου αιώνα», η οποία αποτέλεσε την αφετηρία γι’ αυτό το δοκίμιο, είναι η κορύφωση της δράσης του Ανδρέα Ρηγόπουλου, ο Λόγος που συνέταξε για να εκφωνήσει ο ίδιος στο Διεθνές Συνέδριο για την Ειρήνη και την Ελευθερία από τις 14 ως τις 18 Σεπτεμβρίου 1869 στη Λωζάννη. Μόνο που δεν τα κατάφερε να πάει τελικά. Παρ’ ότι ήταν ήδη κοσμογυρισμένος και βρισκόταν επί χρόνια σε διαρκή επικοινωνία από την Αθήνα και την Πάτρα με τους Ιταλούς φίλους του για να επιβεβαιώσει την κοινή μοίρα Ιταλίας και Ελλάδας στο θέμα της εθνικής ολοκλήρωσης, βρέθηκε χωρίς χρήματα την κρίσιμη στιγμή. Είχε ήδη υποφέρει μια «longue maladie», πιθανόν αρχή κατάθλιψης, τον χειμώνα του 1857-1858, ενώ στην Αθήνα αργότερα θα συνέχιζε με το ίδιο πάθος τον αγώνα του κατά του Οθωνα ως ανεξάρτητος βουλευτής προς την κατεύθυνση της «ευρωπαϊκής υπόθεσης». Δέχτηκε διώξεις ως αντιεξουσιαστής και όταν επέστρεψε από το τελευταίο του ταξίδι στην Πίζα, το 1861, ήταν πλέον 41 ετών, άρρωστος και με σοβαρά οικονομικά προβλήματα. Δεν εγκατέλειψε ξανά την Ελλάδα ως τον θάνατό του. Ο «εθνικός κοσμοπολιτισμός» του θα εκφραζόταν πια σε αυτό το Συνέδριο της Λωζάννης. Ολοι οι επιφανείς ομόλογοί του ήταν εκεί. Στο κτίριο του Casino de Derrière-Bourg στην πλατεία Saint-Francois, είχε συγκεντρωθεί ένα ενθουσιώδες ευρωπαϊκό πλήθος με επικεφαλής τον παλιό συναγωνιστή του Βικτόρ Ουγκό, ο οποίος ήταν πρόεδρος αυτού του συνεδρίου και παρουσίασε το πρόγραμμα των «Ηνωμένων Πολιτειών της Ευρώπης» ως το μόνο που μπορεί να οδηγήσει τους λαούς στην ελευθερία και στην εθνική ολοκλήρωση. Ο Ανδρέας Ρηγόπουλος μπόρεσε μόνο να στείλει το κείμενό του ταχυδρομικά.
«Συμπατριώται της Ευρώπης»
Ο Λόγος του, που φυσικά ήταν έτοιμος για το Συνέδριο, δημοσιεύτηκε το 1969 στο φύλλο 7 του περιοδικού Les Etats – Unis d’Europe και εκδόθηκε μερικούς μήνες αργότερα, τον Αύγουστο του 1870, στα ελληνικά, από το τυπογραφείο της Πάτρας Ι. Δ. Τούντα. Τον διαβάζουμε τώρα στο τέλος αυτού του βιβλίου: «Αδελφοί! Εκπληρώ καθήκον ιερόν, υψώνων την φωνήν υπέρ της Ελλάδος, του ατυχούς έθνους μου, και υπέρ όλων των δυναστευομένων λαών, ενώπιον του Συνεδρίου τούτου της ειρήνης και της ελευθερίας…». Από το τοπικό κινείται με άνεση στο ευρωπαϊκό επίπεδο: «Συμπολίται της Ευρώπης…», για να φθάσει στους κανόνες του δικαίου που διασφαλίζουν τις σχέσεις αδελφότητας και ελευθερίας λαών και ανθρώπων. Μαζί με αυτό το προγραμματικό κείμενο, όμως, ο Ρηγόπουλος θα έστελνε στις 19 Ιανουαρίου 1869 στον Ενγκάρ Κινέ και ένα πορτρέτο του, αφού σταθερά ενδιαφερόταν για την εικόνα και τη δημόσια μορφή του. Είχε ήδη καταφέρει να γίνει μια cult μορφή πριν από την εμφάνιση αυτού του όρου.
Είναι αλήθεια ότι πέρα από τα πολιτικά μηνύματα, στους λόγους του έκανε για πρώτη φορά χρήση σε τέτοια έκταση του λεξιλογίου της βιομηχανοποιούμενης Ευρώπης. Στην ελληνική Βουλή φυσικά είχε χλευαστεί όπως και επευφημηθεί, αλλά και πάλι του αναγνώριζαν ότι πολιτευόταν ως άνθρωπος αρχών, φιλελεύθερος, καλλιεργημένος, «παρακολουθώντας μετ’ έρωτος τας προόδους του πολιτισμού». Αυτοκτόνησε σε ηλικία 68 ετών, λίγο μετά την αποτυχία του να εκλεγεί βουλευτής στις εκλογές του 1889, ιδανικός και ανάξιος όσο ποτέ. Ηταν σαφώς ένας πολιτικός του μέλλοντος.
