Η μεγάλη κρίση του κομμουνισμού, που τελικά απέβη μοιραία, άρχισε πριν από 50 χρόνια ακριβώς. Στις 25 Φεβρουαρίου 1956, ενώ ολοκληρωνόταν το 20ό Συνέδριο του Κομμουνιστικού Κόμματος Σοβιετικής Ενωσης, ο Νικήτα Χρουστσόφ παρουσίασε την περίφημη μυστική έκθεσή του στην οποία με κομψό τρόπο αναφερόταν στα εγκλήματα του Στάλιν.
Το ιστορικό αυτό ντοκουμέντο κοινοποιήθηκε με μεγάλη προσοχή και μόνο τμηματικά, προκαλώντας κατάπληξη στους κομμουνιστές όλου του κόσμου, αλλά και μεγάλη απογοήτευση. Οι επιπτώσεις ήσαν ολέθριες καθώς ο κομμουνισμός ως πολιτικό σύστημα έχασε όλη του την αίγλη και κατέρρευσε στις συνειδήσεις των απλών ανθρώπων. Εκτοτε δεν κατάφερε να ορθοποδήσει, παρά την πρόσκαιρη άνθηση που γνώρισε τις δεκαετίες του 1960 και του 1970.
Οι κρίσεις διαδέχονταν η μία την άλλη σε όλα τα κομμουνιστικά κόμματα, είτε ασκούσαν εξουσία είτε βρίσκονταν στην αντιπολίτευση. Τα κομμουνιστικά κόμματα στα δυτικά κράτη γνώρισαν την παρακμή, ενώ στην Κεντρική και στην Ανατολική Ευρώπη του υπαρκτού σοσιαλισμού ο κομμουνισμός κατέρρευσε, από το 1989 ως το 1991 ακόμη και στη Ρωσία, με αποτέλεσμα να διαλυθεί η σοβιετική αυτοκρατορία.
Ο κομμουνισμός ήταν πολυπρόσωπος και έπαιζε σε πολλά επίπεδα, πολιτικό, κοινωνικό, οικονομικό, πολιτιστικό. Ενίοτε αντλούσε τις ρίζες του από τα βάθη της κοινωνίας, οικειοποιούμενος πολιτικές παραδόσεις εθνικού χαρακτήρα: είναι η περίπτωση της Γαλλίας και της Ιταλίας. Αυτή η πολυπλοκότητα δίνει την απάντηση στο ερώτημα γιατί δεν έχει εκλείψει εντελώς ο κομμουνισμός στις μέρες μας; Προφανώς όχι επειδή ενσαρκώνει κάποιες ελπίδες, όπως ισχυρίζονται κάποιοι τελευταίοι οπαδοί του. Στις αρχές της νέας χιλιετίας, ο κομμουνισμός δεν είναι πλέον φορέας μιας ουτοπίας που θα μπορούσε να συναρπάσει: δεν προσφέρει αξιόπιστη επαναστατική εναλλακτική λύση απέναντι στον καπιταλισμό, τον φιλελευθερισμό ή την παγκοσμιοποίηση. Δεν προσβλέπει στο μέλλον, αλλά αντιθέτως ταλανίζεται από το παρελθόν του.
Σχετικά με τον κομμουνισμό, στην Ευρώπη έχει δημιουργηθεί τα τελευταία χρόνια μια κατάσταση παράδοξη: Ενώ τα κομμουνιστικά καθεστώτα έχουν καταρρεύσει και τα κομμουνιστικά κόμματα φυτοζωούν, η ανάμνηση του κομμουνισμού παραμένει ολοζώντανη και όχι μόνο: φθάνει μέχρι σημείου να δημιουργεί διενέξεις. Παράδειγμα, η απόφαση που ελήφθη στις 25 Ιανουαρίου από την πλειοψηφία του Συμβουλίου της Ευρώπης, έπειτα από θυελλώδεις συζητήσεις. Εκεί αναφέρεται ότι «τα αυταρχικά κομμουνιστικά καθεστώτα παραβίαζαν συστηματικά τα ανθρώπινα δικαιώματα» και αποτίνεται φόρος τιμής στα θύματα. Το σχέδιο οδηγίας προς το Συμβούλιο Υπουργών δεν κατάφερε ωστόσο να συγκεντρώσει την απαιτούμενη πλειοψηφία των δύο τρίτων και αυτό φανερώνει την ύπαρξη δύο γραμμών και κάποιας διάστασης ανάμεσα στη Δυτική και στην Ανατολική Ευρώπη, επίσης στη Δεξιά και στην Αριστερά. Για τη Δεξιά και τους πρώην Ανατολικοευρωπαίους ο κομμουνισμός είναι ένας εφιάλτης, ενώ για την Ευρωπαϊκή Αριστερά παραμένει υπόσχεση.
Ο κ. Μαρκ Λαζάρ είναι καθηγητής πολιτικών επιστημών.
