Ο Σπύρος και ο Φάνης είχαν εντυπωσιασθεί πολύ από τα μαθήματα για τη γενετική του καρκίνου. Το γεγονός αυτό τους έφερε πιο κοντά και από παραταξιακοί αντίπαλοι στις γενικές συνελεύσεις του Τμήματος Βιολογίας έγιναν φίλοι. Η απόφασή τους ήταν εντελώς αυθόρμητη και χωρίς πολλή σκέψη θα έκαναν μεταπτυχιακές σπουδές πάνω σ’ αυτά τα θέματα. Ετσι άρχισε η συνεργασία τους. Μαζί από ‘δώ και πέρα. Οι συνδικαλιστικές διαφορές πέρασαν σε δεύτερη μοίρα, καθώς η αγωνία τους για το τι θα κάνουν μετά το πτυχίο, που πλησίαζε, ήταν μεγάλη. Και το απομεσήμερο τους βρήκε παρέα στην Κεντρική Βιβλιοθήκη του Πανεπιστημίου.
Σπύρο, κοίτα, αυτό το βιβλίο έχει πολλά ενδιαφέροντα πράγματα για τον καρκίνο. Εχουν απομονώσει πλέον συγκεκριμένα γονίδια που συμβάλλουν στη δημιουργία του καρκίνου. Μια ομάδα, μια οικογένεια πιο συγκεκριμένα, τέτοιων γονιδίων λέγεται ΡΑΧ και ελέγχει τη σύνθεση κάποιων πρωτεϊνικών παραγόντων που βρίσκονται στον πυρήνα του κυττάρου και επηρεάζουν την αντιγραφή του DNA. Ο ρόλος τους είναι σπουδαίος γιατί μέσα από αυτήν την αντιγραφή, τον διπλασιασμό του DNA κάθε φορά που χρειάζεται, ελέγχουν την ανάπτυξη του εμβρύου. Πέρα όμως από αυτό, φαίνεται ότι τα γονίδια ΡΑΧ είναι και ογκογονίδια, κάτω από κάποιες συνθήκες, και προκαλούν όγκους, όπως καρκίνο του εγκεφάλου και ραβδομυοσάρκωμα.
Μια άλλη οικογένεια γονιδίων, τα ομοιοτικά γονίδια ΗΟΧ, φαίνεται να ‘ναι σπουδαίοι παίκτες στο παιχνίδι του καρκίνου, μέσα από τον επηρεασμό μεγάλης ποικιλίας άλλων γονιδίων. Τα γονίδια αυτά, που εκφράζονται ευρέως κατά την ανάπτυξη του εμβρύου, εμπλέκονται και στην πρόκληση λευχαιμίας, καρκίνου του στήθους, του εντέρου, του στομάχου, των πνευμόνων και των όρχεων.
Ο Σπύρος άκουγε προσεκτικά τον Φάνη και ταυτόχρονα σκεφτόταν πώς θα πάρει τη ρεβάνς. Στα χέρια του κρατούσε ένα επιστημονικό περιοδικό και μόλις καταλάγιασε η αγόρευση του Φάνη, ο Σπύρος θυμήθηκε τη συνδικαλιστική του ιδιότητα και πήρε αμέσως τον λόγο:
Για τα ογκογονίδια έχουμε μάθει πολλά. Αυτό όμως που είναι πιο εντυπωσιακό, Φάνη, είναι ότι η φύση δεν έχει επιτρέψει στα ογκογονίδια να δυναστεύουν ανώδυνα το κύτταρο· έχει δημιουργήσει και ‘κεί αντίπαλο. Εδώ διαβάζω για μιαν άλλη κατηγορία γονιδίων, τα αντικαρκινογονίδια, ή, αν θέλεις, τα γονίδια καταστολής όγκων. Αυτά τα γονίδια, όταν βρίσκονται σε φυσιολογική κατάσταση, όταν δεν έχουν υποστεί δηλαδή κάποια μετάλλαξη, δεν επιτρέπουν τη δημιουργία καρκίνου. Ελέγχουν δηλαδή το παιχνίδι της ζωής.
Ναι, κάτι γνωρίζω και γι’ αυτά τα αντικαρκινογονίδια, λέει με ύφος ο Φάνης.
Γνωρίζεις π.χ. για το γονίδιο RB;
Οχι.
Ακου, τότε. Αυτό το γονίδιο εντοπίζεται σε μια περιοχή του 13ου χρωμοσώματος και όταν υποστεί γενετική αλλοίωση και στα δύο ομόλογα χρωμοσώματα, τότε προκαλείται ρετινοβλάστωμα, μια παιδική αρρώστια που αφορά καρκίνο στον ρετινοειδή χιτώνα του ματιού. Το γονίδιο αυτό ελέγχει τη σύνθεση μιας πρωτεΐνης που εμπλέκεται στη διατήρηση του φυσιολογικού κύκλου του κυττάρου. Οταν προκληθεί ένα έλλειμμα στην περιοχή (q 14) και των δύο 13ων ομολόγων χρωμοσωμάτων, τότε δεν παράγεται αυτή η πρωτεΐνη και δημιουργείται ο καρκίνος.
Γνωρίζεις, Σπύρο, καμιάν άλλη περίπτωση αντικαρκινογονιδίου;
Ο Φάνης έκανε αυτήν την ερώτηση για να στριμώξει τον Σπύρο, πιστεύοντας ότι δεν θα μπορούσε να απαντήσει. Γνωστή τακτική από τις παλιές συνήθειες! Ο Σπύρος, όμως, ήταν καλά διαβασμένος.
Βεβαίως. Ακου την περίπτωση του γονιδίου p53. Οταν έχει υποστεί γενετική βλάβη, αναπτύσσεται καρκίνος σε μεγάλη ποικιλία ιστών. Η πρωτεΐνη που ελέγχεται από το p53 είναι μια φωσφοροπρωτεΐνη. Το περίεργο γι’ αυτό το γονίδιο είναι ότι, στα πρώτα πειράματα που είχαν γίνει, είχε βρεθεί ότι σε όλες τις περιπτώσεις προκαλείτο μετασχηματισμός από το p53 και για τον λόγο αυτόν είχε χαρακτηρισθεί ως ογκογονίδιο. Αργότερα, όμως, αποκαλύφθηκε ότι όλοι οι τύποι p53 που είχαν χρησιμοποιηθεί ήταν μεταλλαγμένοι και όχι φυσιολογικοί, ενώ οι φυσιολογικοί τύποι προκαλούσαν καταστολή ή αναστολή των όγκων. Ετσι, το p53 είναι μια καθαρή περίπτωση γονιδίου καταστολής όγκων, είναι δηλαδή κι αυτό ένα αντικαρκινογονίδιο.
Ο Φάνης και ο Σπύρος σιώπησαν για λίγο. Κι οι δύο παρουσίασαν, με αυτοπεποίθηση και μεράκι, τις φρέσκες γνώσεις τους. Και ήταν ικανοποιημένοι. Το κοινό ενδιαφέρον τούς προκαλούσε φιλική έλξη. Στο μυαλό τους άλλαζαν, με αστραπιαία ταχύτητα, οι σκέψεις για τις παλιές διαμάχες, τις οποίες προσπαθούσαν να στριμώξουν σε μια γωνιά της μνήμης τους.
Σπύρο, απόψε κερνάω εγώ. Ξέρω μια καταπληκτική ταβερνούλα στην παλιά Πάτρα. Είσαι;
Φύγαμε.
Σημείωση: Ο δαίμων του τυπογραφείου στο άρθρο «Η προδιάθεση στον καρκίνο» (5.1.97) μετατόπισε τη φράση «χημικά μόρια που συνθέτονται στο εργαστήριο και χρησιμοποιούνται» από την προτελευταία παράγραφο (τέλος 11ης γραμμής, μετά τη λέξη «χιλιάδες»), που ήταν η σωστή της θέση, στην πρώτη παράγραφο (7η γραμμή), μετά τη λέξη «για» (η οποία επίσης πρέπει να διαγραφεί).
Ο κ. Σταμάτης Ν. Αλαχιώτης είναι καθηγητής Γενετικής και πρύτανης του Πανεπιστημίου Πατρών.
