Ως πριν από έναν μήνα ελάχιστοι γνώριζαν ακόμη και την ύπαρξη της νόσου του άνθρακα. Τις τελευταίες εβδομάδες όμως έχει γίνει «καραμέλα» ακόμη και στο στόμα μικρών παιδιών. Ανθρακας. Είναι η πρώτη λέξη που θα ακούσουμε το πρωί ανοίγοντας το ραδιόφωνο και η τελευταία προτού κοιμηθούμε. Συζητήσεις επί συζητήσεων για το αν είναι εύκολη η παρασκευή του, πώς μπορεί να χρησιμοποιηθεί στα χέρια τρομοκρατών, αν η νόσος είναι θανατηφόρα, αν το βακτήριο μπορεί να μεταδοθεί, πώς μπορούμε να προφυλαχθούμε… Η ανθρακοφοβία έχει καλύψει τον πλανήτη απ’ άκρη σ’ άκρη. Δεκάδες οι φάρσες που γίνονται καθημερινά σε δημόσιες υπηρεσίες αλλά και μεταξύ συναδέλφων και φίλων. Την «είδηση» για το «μολυσμένο» με… αλεύρι γράμμα που έστειλαν τις προάλλες δύο εγγονάκια στον παππού τους την έμαθε το πανελλήνιο. Ο φάκελος που ανοίχτηκε από υπαλλήλους του υπουργείου Υγείας, ενώ προοριζόταν για τον αμερικανό πρώην πρεσβευτή στην Ελλάδα κ. Ν. Μπερνς, έφτασε ειδικά συσκευασμένος στα εργαστήρια του «Ευαγγελισμού». Και αυτό φάρσα ήταν.
Παρά τις διαβεβαιώσεις των αρμοδίων ότι «δεν έχει εντοπισθεί ίχνος άνθρακα στην Ελλάδα», η ανησυχία είναι έκδηλη και τα ερωτήματα πολλά. «Το Βήμα» επικοινώνησε με τρεις διακεκριμένους επιστήμονες, τον καθηγητή Υγιεινής και Επιδημιολογίας στα πανεπιστήμια Αθηνών και Χάρβαρντ, ακαδημαϊκό κ. Δ. Τριχόπουλο, τον γενικό διευθυντή του Ινστιτούτου Pasteur στην Ελλάδα, καθηγητή Βιοχημείας του πανεπιστημίου Κρήτης κ. Χρ. Στουρνάρα και τον ομότιμο καθηγητή Βιοχημείας του Πανεπιστημίου Αθηνών κ. Κ. Μοίρα, σε μια προσπάθεια να ξεδιαλύνει το «σύννεφο» που έχει σχηματιστεί γύρω από τη «διάσημη» νόσο.
1. Τι είναι ο άνθρακας;
«Είναι ασθένεια που οφείλεται στον βάκιλο του άνθρακα» απαντά ο κ. Στουρνάρας. Το βακτήριο προσβάλλει τα μηρυκαστικά θηλαστικά ζώα, κυρίως τα βοοειδή και τα αιγοπρόβατα. Ο άνθρωπος μπορεί να προσβληθεί αν έρχεται, λόγω του επαγγέλματός του, σε επαφή με προϊόντα μολυσμένων ζώων, όπως είναι οι τρίχες, το μαλλί, το κρέας. Η μόλυνση προκαλείται κυρίως από τους σπόρους του μικροβίου που βρίσκονται συνήθως στο χώμα και είναι ιδιαίτερα ανθεκτικοί σε διάφορες κλιματολογικές συνθήκες. Μπορούν να παραμείνουν στο χώμα δεκαετίες ώσπου να ενεργοποιηθούν. Τρεις είναι οι μορφές ασθένειας: η δερματική η οποία εμφανίζεται συχνότερα, στο 95% των περιπτώσεων, η γαστρεντερική και η πνευμονική. Οι δύο τελευταίες μορφές εμφανίζονται σπανιότατα και είναι αρκετά επικίνδυνες.
2. Αν ο άνθρακας φθάσει στα χέρια τρομοκρατών αποτελεί απειλή για την ανθρωπότητα;
Σύμφωνα με τον γενικό διευθυντή του Ινστιτούτου Pasteur, «η σχετική ευκολία με την οποία μπορεί να παραχθεί και να χρησιμοποιηθεί ο βάκιλος του άνθρακα, αλλά και η σταθερότητα των σπόρων στις συνθήκες περιβάλλοντος, καθιστούν το μικρόβιο αυτό ένα καλό όπλο». Το βακτήριο του άνθρακα, σε αντίθεση με τους ιούς, μπορεί να ελεγχθεί. «Οι ιοί μεταδίδονται από άνθρωπο σε άνθρωπο, οπότε μπορούν να βλάψουν και τον ίδιο τον επιτιθέμενο ή την οργάνωσή του, αν μιλάμε για οργάνωση. Το βακτήριο του άνθρακα όμως δεν μεταδίδεται» διευκρινίζει ο κ. Στουρνάρας και συνεχίζει: «Είναι ένας σπόρος τον οποίο αναμειγνύεις με σκόνη και τον στέλνεις εκεί που θέλεις ή τον περνάς μιλώντας θεωρητικά πάντα σε ένα αεροζόλ και μέσω κάποιων δικτύων μολύνεις τον αέρα. Αυτό βέβαια είναι επικίνδυνο. Αυτό που θέλω να πω όμως είναι ότι οι δυνατότητες χρήσης του είναι μικρές, διότι περιορίζεται στην προσβολή μεμονωμένων ατόμων ή μικρών ομάδων που βρίσκονται κάπου. Το γεγονός ότι δεν μεταδίδεται από άνθρωπο σε άνθρωπο σημαίνει ότι δεν υπάρχει ο κίνδυνος της πανδημίας».
Η άποψη του ακαδημαϊκού κ. Δ. Τριχόπουλου είναι ότι «ο άνθρακας, ως βιολογικό όπλο, κάτω από τις συνθήκες που δημιουργήθηκε και απ’ αυτούς που το δημιούργησαν, είναι εξαιρετικά ατελέσφορος. Ακούμε για κρούσματα και τρομάζουμε, ενώ στην πραγματικότητα δεν είναι έτσι. Πρόκειται για άτομα που εξετέθησαν. Οσο περισσότερο ακούμε για ανθρώπους που εξετέθησαν χωρίς στη συνέχεια να υπάρχει κλινικό κρούσμα, αυτό δείχνει πόσο αναποτελεσματικό είναι το όπλο».
3. Πότε ο άνθρωπος κινδυνεύει να νοσήσει;
Σύμφωνα με τον κ. Τριχόπουλο, υπάρχουν παλαιότερες έρευνες που δείχνουν ότι, ενώ υπήρχαν στο περιβάλλον 400-500 μολυσματικά σωματίδια, είτε βάκιλοι, είτε σπόροι άνθρακα κυρίως σπόροι , δεν νοσούσε κανείς. «Οι συγκεντρώσεις πρέπει να είναι υψηλές, περί τα 10.000 σωματίδια, προκειμένου να υπάρξει κλινική μόλυνση ανθρώπου. Ως εκ τούτου, αυτά τα οποία ακούμε δεν έχουν στοιχείο ουσιαστικής απειλής» επισημαίνει. «Από την άλλη πλευρά βέβαια» σημειώνει «δεν υπάρχει αμφιβολία ότι ξεπεράστηκε η μεγάλη ηθική αναστολή τού να μη χρησιμοποιηθούν ουδέποτε βιολογικά όπλα στις κοινωνίες. Και αυτό είναι κάτι εξαιρετικά ανησυχητικό. Η επόμενη ομάδα ή η επόμενη προσπάθεια της ίδιας ομάδας δεν αποκλείεται να είναι με όπλο αποτελεσματικότερο».
4. Μπορούμε να καταλάβουμε αν έχουμε νοσήσει;
«Δεν μπορούμε» απαντά ο κ. Τριχόπουλος. «Τα αρχικά συμπτώματα της νόσου θυμίζουν γρίπη και η διάγνωση είναι δυσχερής». Σύμφωνα με το Κέντρο Ελέγχου Ειδικών Λοιμώξεων, τα συμπτώματα της πνευμονικής μορφής της νόσου αρχικά είναι ερεθισμός στον λαιμό, ήπιος πυρετός και μυαλγίες. Η εξέλιξη της νόσου όμως οδηγεί σε σοβαρή αναπνευστική δυσλειτουργία, σοκ και μηνιγγίτιδα. Τα συμπτώματα της γαστρεντερικής μορφής της νόσου είναι ναυτία, έμετοι, πυρετός, κοιλιακός πόνος και αιμορραγική διάρροια. Τέλος, η δερματοπάθεια εμφανίζεται με τη μορφή ενός μικρού, κόκκινου εξογκώματος με φαγούρα και μοιάζει με τσίμπημα από έντομο. Στη συνέχεια παίρνει τη μορφή φουσκάλας και στο τέλος γίνεται ένα μαύρο έλκος.
5. Με ποιους τρόπους μπορούμε να προστατευθούμε;
Η πρώτη συμβουλή που δίνει ο ομότιμος καθηγητής Βιοχημείας κ. Κ. Μοίρας είναι το καλό και συχνό πλύσιμο των χεριών. Η δεύτερη, να απολυμαίνουμε χώρους που μας φαίνονται… «ύποπτοι» με χλωρίνη. «Αν κάποιος λάβει γράμμα “ύποπτο”, να βάλει σε ένα πιατάκι λίγη χλωρίνη, να κόψει τον φάκελο στη γωνία και να αδειάσει το περιεχόμενο στο πιάτο με προσοχή. Η χλωρίνη είναι το αποτελεσματικότερο όπλο κατά του άνθρακα. Μπορούμε να απολυμάνουμε οποιοδήποτε χώρο αν διαλύσουμε ένα ποτήρι χλωρίνη με δέκα ποτήρια νερό».
Με την άποψη αυτή συμφωνεί και ο κ. Χρ. Στουρνάρας, ο οποίος επισημαίνει ότι το πόσιμο νερό ουδέποτε θα έχει πρόβλημα λόγω της συνεχούς παρακολούθησης και της χλωρίωσης που υφίσταται. «Το νερό υφίσταται συνεχή χλωρίωση σε τέτοια επίπεδα στα οποία εργαστηριακά ξέρουμε ότι μικρόβια και ιοί δεν επιζούν. Ακόμη και στα εργαστήρια, όπου δουλεύουμε σε ερευνητικό επίπεδο με μόρια ή μικρόβια, ο κλασικός τρόπος προφύλαξης του προσωπικού είναι η απολύμανση με χλώριο». Προσθέτει ότι ένα ακόμη αποτελεσματικό μέτρο για την πρόληψη της νόσου του άνθρακα είναι ο εμβολιασμός. «Βέβαια» σημειώνει «δεν μπορεί να τεθεί θέμα ανοσοποίησης όλου του πληθυσμού, λόγω του περιορισμένου κινδύνου που υπάρχει για προσβολή από άνθρακα».
6. Τι μπορούμε να κάνουμε αν μολυνθούμε ή πιστεύουμε ότι έχουμε μολυνθεί από το βακτήριο;
Η απάντηση είναι μία: αντιβίωση. «Η αντιβίωση βρίσκεται στην πρώτη γραμμή άμυνας» επισημαίνει ο κ. Τριχόπουλος. Σύμφωνα με τους ειδικούς, το φάρμακο πρέπει να χορηγηθεί μέσα στα δύο πρώτα εικοσιτετράωρα. «Και εδώ ιδιαίτερη σημασία έχει η έγκαιρη διάγνωση» τονίζει ο κ. Στουρνάρας. «Η διάγνωση» συνεχίζει «γίνεται εργαστηριακά. Μπορεί να γίνει με τις κλασικές εργαστηριακές μεθόδους, δηλαδή με καλλιέργειες σε οποιοδήποτε νοσοκομείο. Επειδή οι κλασικές μέθοδοι καθυστερούν να δώσουν αποτέλεσμα, γι’ αυτό έχει σημασία να αναπτυχθούν μοριακές τεχνικές. Τέτοιες τεχνικές γίνονται αυτή τη στιγμή στο Ινστιτούτο Pasteur στο Παρίσι και, εφόσον χρειαστεί, θα τις εφαρμόσουμε και στο Ινστιτούτο στην Ελλάδα».
7. Δικαιολογείται ο πανικός που έχει δημιουργηθεί στην Ελλάδα;
«Μάλλον όχι» απαντούν οι ειδικοί. «Με τα τωρινά δεδομένα και από καθαρά γεωπολιτική οπτική δεν νομίζω ότι κινδυνεύουμε» δηλώνει ο κ. Τριχόπουλος. «Δεν είμαστε στο πεδίο αντιπαραθέσεως και νομίζω ότι, ακόμη και αν υπήρχε βιολογικό όπλο με πραγματική αποτελεσματικότητα, δεν θα χρησιμοποιούνταν στην Ελλάδα. Επομένως» συνεχίζει «σε αυτή τη φάση δεν ανησυχώ καθόλου. Ανησυχώ όταν μπαίνω σε ένα αεροπλάνο, αλλά καθόλου με τους φακέλους που έρχονται στο γραφείο μου. Μακροχρόνια όμως είναι κάτι το οποίο δημιουργεί μια ανασφάλεια. Το σημερινό όπλο μπορεί να μην είναι εξαιρετικά αποτελεσματικό αλλά τα όπλα τελειοποιούνται…».
Τι πρέπει να γνωρίζουν οι γιατροί
Οδηγίες προς τους γιατρούς για τον τρόπο αντιμετώπισης πιθανού κρούσματος άνθρακα δίνει το Κέντρο Ελέγχου Ειδικών Λοιμώξεων (ΚΕΕΛ) μέσα από την ιστοσελίδα του www. keel. org. gr.
Αν έχετε ασθενή με ιστορικό έκθεσης σε «ύποπτη» σκόνη:
Ζητήστε του λεπτομερές ιστορικό της έκθεσης. Για να εισπνευσθούν οι σπόροι του άνθρακα θα πρέπει να βρίσκονται σε μικροσταγονίδια 1-5 μ. Η μορφή κρυστάλλων ή αδρής σκόνης δεν αποτελεί αποτελεσματικό τρόπο δημιουργίας αερολύματος (aerosol) για τη μόλυνση ανθρώπων. Η βαρύτητα κατακαθίζει το υλικό και η δευτερογενής δημιουργία αερολύματος δεν έχει αναφερθεί.
Αν είναι πρόσφατο γεγονός (λεπτά ή ώρες), εξετάστε τον ασθενή για συμπτώματα από χημικές ουσίες, όπως δύσπνοια, ρινόρροια, σιελόρροια, μύσις, έμετοι, διάρροια (αντι-χολινεστερασικό σύνδρομο). Σε αυτή την περίπτωση ο ασθενής θα πρέπει να απομονωθεί, να αφαιρεθούν τα ρούχα του και να πλυθεί αμέσως με άφθονο νερό και σαπούνι.
Αν η μόλυνση συνέβη πριν από πολλές ώρες, ο ασθενής δεν έχει συμπτώματα. Εξετάστε τον και κρατήστε στοιχεία για παρακολούθηση. Δεν έχει νόημα να γίνουν αιμοκαλλιέργειες κατά την πρώτη εξέταση.
Αν έχει συμπτώματα με πυρετό και σοβαρή υποψία έκθεσης σε βιολογικό παράγοντα, μπορείτε να πάρετε μια αιμοκαλλιέργεια και Gram χρώση.
Αν ο ασθενής έχει πραγματικά άνθρακα, η καλλιέργεια θα θετικοποιηθεί σε 6-24 ώρες. Σε περιπτώσεις καταπληξίας απλό παρασκεύασμα χρώσης αίματος θα είναι θετικό για την παρουσία βακίλων.
