85 δευτερόλεπτα πριν από τα μεσάνυχτα

Ενα τεταρτοκύκλιο αναλογικού ρολογιού με τελείες αντί αριθμών, μια οριζόντια γραμμή που αντιπροσωπεύει τον ωροδείκτη καρφωμένη στα μεσάνυχτα, μια άλλη, ενδεικτική του λεπτοδείκτη, τοποθετημένη διαγωνίως αριστερά της προηγούμενης.

Λιτό και απέριττο στην πρώτη εκδοχή του, όπως οφείλει να είναι το σύμβολο μιας υπαρξιακής απειλής, το «Ρολόι της Αποκάλυψης» (Doomsday Clock) μετρά εδώ και 79 χρόνια, από το 1947, την απόσταση που μας χωρίζει από τον πυρηνικό όλεθρο – και τη βρίσκει, κατά κανόνα, να συρρικνώνεται όλο και περισσότερο.

Τον καιρό του Ψυχρού Πολέμου υπήρξε πασίγνωστη εικόνα, της οποίας η ετήσια επανεμφάνιση με την ανακοίνωση της επιστημονικής επιτροπής που έχει την ευθύνη του αποτελούσε ειδησεογραφικό γεγονός.

Η υποχώρησή του στο συλλογικό φαντασιακό της Δύσης ταυτίζεται με τη σειρά των συμφωνιών μεταξύ ΗΠΑ και Σοβιετικής Ενωσης, οι οποίες μείωσαν δραστικά το πυρηνικό οπλοστάσιο από τα τέλη της δεκαετίας του ’80, οδηγώντας τον κίνδυνο σε αποκλιμάκωση.

Καθώς όμως όλες οι συνθήκες έχουν πλέον εκπνεύσει, νέοι παίκτες ανεβαίνουν στην ατομική σκηνή, παλαιοί σπεύδουν να εκσυγχρονίσουν τα συστήματά τους, οι γεωπολιτικοί ανταγωνισμοί αυξάνονται, το εκκρεμές κινείται ξανά προς την αντίθετη κατεύθυνση. Από τις 27 Ιανουαρίου 2026 ο δείκτης δείχνει 85 δευτερόλεπτα πριν από τα μεσάνυχτα, το εγγύτερο σημείο στο οποίο βρέθηκε από τη δημιουργία του, και το «Ρολόι της Αποκάλυψης» έχει επιστρέψει στην επικαιρότητα.

Πώς ξεκίνησαν όλα

Η ιστορία του, έγραφε στις αρχές Μαΐου η Σόφι Μακ Μπέιν στο «Guardian Saturday», συνδέεται άμεσα με τη ρίψη των ατομικών βομβών στη Χιροσίμα και το Ναγκασάκι. Αντιμέτωποι με σοβαρά ηθικά ζητήματα, 200 επιστήμονες του Πανεπιστημίου του Σικάγο (όπου ο νομπελίστας φυσικός Ενρίκο Φέρμι είχε θέσει σε λειτουργία το 1942 τον πρώτο αντιδραστήρα) συγκρότησαν τον Δεκέμβριο του 1945 τον οργανισμό Atomic Scientists of Chicago με σκοπό να πληροφορήσουν την αμερικανική κοινή γνώμη για τους κινδύνους της πυρηνικής ενέργειας.

Προσωπικότητες της εμβέλειας του Αλμπερτ Αϊνστάιν και του ίδιου του επικεφαλής του «Σχεδίου Μανχάταν» Τζ. Ρόμπερτ Οπενχάιμερ συνεργάστηκαν μαζί του, και το 1947 ο σύλλογος αποφάσισε να περάσει από τη διανομή ενημερωτικού φυλλαδίου στα μέλη του στην τακτική έκδοση κανονικού περιοδικού.

Για το εξώφυλλο του πρώτου τεύχους του «Bulletin of the Atomic Scientists» απευθύνθηκαν στη ζωγράφο Μάρτιλ Λάνγκσντορφ, σύζυγο του φυσικού Αλεξάντερ Λάνγκσντορφ, ο οποίος είχε επίσης συμμετάσχει στη δημιουργία της πρώτης ατομικής βόμβας. Οπως έγραφε τον Ιανουάριο του 2026 στο περιοδικό «Popular Mechanics» η Εμιλι Στράσερ, η Λάνγκσντορφ σκίτσαρε την αρχική της ιδέα στο πρώτο χαρτί που βρήκε πρόχειρο, το οπισθόφυλλο των «Σονατών για Πιάνο» του Μπετόβεν: «Ενα μινιμαλιστικό ρολόι, προκειμένου να αποδώσει τον “πανικόβλητο χρόνο”, με τους δείκτες του να δείχνουν 12 παρά 7 λεπτά γιατί “φαινόταν ωραίο στο μάτι”».

Αν και η πρώτη τοποθέτηση έγινε με βάση αισθητικούς λόγους, απέδιδε ανάγλυφα τις αγωνίες της εποχής. Με το «Σιδηρούν Παραπέτασμα» να πέφτει πάνω από την Ανατολική Ευρώπη, κατά τον όρο του Ουίνστον Τσόρτσιλ το 1946, οι σχέσεις των δύο υπερδυνάμεων διολίσθαιναν σε επικίνδυνο βαθμό: ο αποκλεισμός του Δυτικού Βερολίνου από τους Σοβιετικούς τον Ιούνιο του 1948 σηματοδοτούσε σοβαρότατο κίνδυνο σύγκρουσης, ο οποίος παρατάθηκε για όλη τη διάρκεια της λειτουργίας συμμαχικής αερογέφυρας για 11 μήνες.

Οταν στις 29 Αυγούστου 1949 η ΕΣΣΔ προχώρησε στην πρώτη επιτυχημένη δοκιμή ατομικής βόμβας, το ενδεχόμενο ενός συμβατικού πολέμου που θα μπορούσε πλέον να εξελιχθεί σε πυρηνικό ήταν ορατό.

Ο βιοφυσικός Γιουτζίν Ραμπίνοβιτς, άλλος ένας βετεράνος του «Σχεδίου Μανχάταν» και πρώτος διευθυντής του «Bulletin», έσπρωξε τον λεπτοδείκτη στις 12 παρά 3, εγκαινιάζοντας την πρακτική της μετακίνησής του ανάλογα με τις μεταπτώσεις της διεθνούς συγκυρίας. Το 1953 η κατασκευή της βόμβας υδρογόνου έφερε το ρολόι στις 12 παρά 2.

Το 1972 η συνθήκη ABM (Anti-Ballistic Missile Treaty) για τον περιορισμό των βαλλιστικών πυραύλων αντικατοπτρίστηκε στην επιστροφή του στις 12 παρά 12. Μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου και την επανένωση της Γερμανίας, καθώς διαφαινόταν ένα ευοίωνο μέλλον διεθνούς συνεννόησης ως προς τη διαχείριση των πυρηνικών εξοπλισμών, o δείκτης οπισθοχώρησε στα 17 λεπτά πριν από τα μεσάνυχτα.

Η αφύπνιση ενώπιον αλληλένδετων απειλών

Στον ιστότοπο του Doomsday Clock (thebulletin.org), οι διαδοχικές αναπροσαρμογές από το 1947 έως σήμερα αναπαρίστανται με εντυπωσιακά γραφικά, πλούσιο φωτογραφικό υλικό και ηχητική υπόκρουση πλήθους συγκροτημάτων που το ρολόι ενέπνευσε κατά καιρούς, από τους Pink Floyd μέχρι τους Smashing Pumpkins.

Μέρος μιας συστηματικής εκστρατείας εκσυγχρονισμού, η οποία ξεκίνησε το 2007, όταν η τότε διευθύντρια του «Bulletin», καθηγήτρια Ενεργειακής Πολιτικής του Πανεπιστημίου του Σικάγο Κενέτ Μπένεντικτ, κάλεσε στην ετήσια ανακοίνωση τον διάσημο φυσικό Στίβεν Χόκινγκ, μετατρέποντάς την έκτοτε σε μιντιακό γεγονός, ο διαδικτυακός τόπος επιδιώκει να αγγίξει ένα κοινό εφησυχασμένο επί πολύ καιρό.

Η τωρινή διευθύντρια του οργανισμού Αλεξάντρα Μπελ, πρώην διπλωμάτης του Στέιτ Ντιπάρτμεντ, τόνιζε στο «Guardian Saturday» ότι «περάσαμε την προηγούμενη δεκαετία υπνοβατώντας προς αυξανόμενους κινδύνους».

Οι ρωσικές ρητορικές απειλές μετά την εισβολή στην Ουκρανία το 2022 μπορεί να ήρθαν ως ψυχρολουσία για όσους είχαν βγάλει τα πυρηνικά όπλα από το μυαλό τους, όμως η ανάπτυξη του οπλοστασίου της Βόρειας Κορέας από το 2006, η εκπεφρασμένη από καιρό πρόθεση της Κίνας να πολλαπλασιάσει το δικό της, η αμερικανοϊσραηλινή επίθεση στις ιρανικές εγκαταστάσεις εμπλουτισμού ουρανίου το καλοκαίρι του 2025 υποδεικνύουν ότι δεν ήταν ακριβώς κεραυνός εν αιθρία.

Ο διάσημος γεωπολιτικός αναλυτής Ρόμπερτ Ντ. Κάπλαν υπογραμμίζει στο πρόσφατο βιβλίο του «Ερημη χώρα – Ενας κόσμος σε διαρκή κρίση» (εκδ. Διόπτρα) πως η πρόσφατη αλματώδης ανάπτυξη τακτικών ατομικών βλημάτων μικρής εμβέλειας αυξάνει τον κίνδυνο να ενδώσει ένα κράτος στη χρήση τους, κλιμακώνοντας μια αρχικά περιορισμένη συμβατική σύγκρουση.

Και μια πρόσφατη μελέτη που επικαλείται η Σόφι Μακ Μπέιν του «Guardian Saturday» δείχνει ότι σε προσομοιώσεις πολεμικών ασκήσεων υπό τη διεύθυνση Τεχνητής Νοημοσύνης της OpenAI, της Anthropic και της Google, στο 95% των περιπτώσεων, τα μοντέλα επέλεγαν να προχωρήσουν σε χρήση πυρηνικών όπλων.

Η τελευταία παρατήρηση εξηγεί το γιατί το «Bulletin of the Atomic Scientists» θεωρεί πλέον αλληλένδετες τις απειλές των πυρηνικών όπλων, της κλιματικής κρίσης, της ραγδαίας τεχνολογικής εξέλιξης.

Η επιδείνωση του κλίματος ενδέχεται σταδιακά να γίνει πρόξενος διεθνούς αστάθειας, η αστάθεια μεγεθύνει την πιθανότητα στρατιωτικής εμπλοκής, η στρατιωτική εμπλοκή με αυξανόμενη συμμετοχή της Τεχνητής Νοημοσύνης στον επιχειρησιακό τομέα εντείνει τον κίνδυνο μηχανικού λάθους.

Στην απεικόνιση του «Ρολογιού της Αποκάλυψης» το παραπάνω πλέγμα αποτυπώθηκε με την απόφαση ενεργοποίησης του δευτερολεπτοδείκτη ήδη από το 2017: «Ο κόσμος βρίσκεται πια στη ζώνη της δίλεπτης προειδοποίησης», έλεγε η τότε διευθύντρια του «Bulletin» Ρέιτσελ Μπρόνσον, «όπου ο κίνδυνος είναι υψηλός και το περιθώριο λάθους μικρό».

Το 2025 ο δείκτης κινήθηκε προς τα εμπρός κατά ένα δευτερόλεπτο. Το 2026, κατά τέσσερα. Στα 85 δευτερόλεπτα πριν από τα μεσάνυχτα, βρίσκεται σήμερα πιο κοντά τους και από τις χειρότερες στιγμές του Ψυχρού Πολέμου. Τι μετρούν, άρα, στην πράξη αυτά τα εικονικά «λεπτά» και «δευτερόλεπτα»;

Το ζήτημα της ερμηνείας

Η συνήθης ανάγνωση του Doomsday Clock είναι ότι «υπολογίζει» τον χρόνο που μας χωρίζει από μια πιθανή πυρηνική καταστροφή. Το γράφημα που δημοσίευσε στον ιστότοπο του BBC στις 20 Ιανουαρίου 2022 ο ερευνητής του Πανεπιστημίου του Cambridge

Σ. Τζ. Μπίαρντ δείχνει, για παράδειγμα, την αδιάκοπη κίνηση προς τα μεσάνυχτα που χαρακτήρισε τα χρόνια της σκληρής λεκτικής αντιπαράθεσης και της απότομης ψύχρανσης των σχέσεων ΗΠΑ και Σοβιετικής Ενωσης την περίοδο 1980-1985. Παρατηρητές όμως, όπως ο Κιθ Πέιν, έχουν αμφισβητήσει τη λογική αυτή. Γράφοντας στο NPR το 2010, ο Πέιν σχολίαζε ότι «οι “χρονομέτρες” του ρολογιού δεν μπορούν κατά κανέναν αξιόπιστο τρόπο να παράσχουν τόσο εκλεπτυσμένες προβλέψεις για την εγγύτητα ενός πυρηνικού πολέμου».

Ο ίδιος εντόπιζε το πρόβλημα στο γεγονός ότι τα άμεσα αίτια των αποφάσεων με μεγάλο ρίσκο ή εκείνων που οδηγούν στην κλιμάκωση μιας κρίσης μπορεί να είναι εν μέρει μόνο ορατά ή και πλήρως αόρατα, επομένως η πρόβλεψη ενός πολέμου είναι άδηλη. Προς επίρρωση του επιχειρήματός του χρησιμοποιούσε τις περιπτώσεις της Κρίσης των Πυραύλων της Κούβας το 1962 και του Πολέμου του Γιομ Κιπούρ το 1973, των οποίων η έλευση είχε προκαλέσει έκπληξη στους διεθνολόγους της εποχής. Το καλύτερο όμως παράδειγμα μιας παντελώς αναπάντεχης σύρραξης έναν μόλις μήνα πριν από την έκρηξή της δεν είναι άλλο από αυτό του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου το ήρεμο καλοκαίρι του 1914.

Ωστόσο, η λειτουργία του «Ρολογιού της Αποκάλυψης» έχει πρωτίστως μεταφορική σημασία, άρα ίσως είναι καλύτερη η ερμηνεία του που προτείνει ο Σ. Τζ. Μπίαρντ. Πρόθεση των επιστημόνων του «Bulletin of the Atomic Scientists» ήταν εξαρχής ο συμβολισμός του χρόνου να αποτελέσει για το κοινό αφετηρία συνειδητοποίησης της πυρηνικής απειλής και αφύπνισης για την αποτροπή της.

Το πρώτο στοιχείο ήταν πάντοτε το προφανές, το δεύτερο όμως ήταν το ουσιαστικό. «Στόχος», επισήμαινε ο Μπίαρντ στο άρθρο του BBC, «δεν είναι να μας δείξει πόσο μεγάλος είναι ο κίνδυνος που αντιμετωπίζει η ανθρωπότητα, αλλά πόσο αποτελεσματικά ανταποκρινόμαστε στην αντιμετώπισή του». Γι’ αυτό και η Κρίση των Πυραύλων το 1962 δεν οδήγησε σε αλλαγή του δείκτη από τις 12 παρά 7 όπου είχε τοποθετηθεί τρία χρόνια πριν, όμως η Μερική Συνθήκη Απαγόρευσης των Πυρηνικών Δοκιμών μεταξύ ΗΠΑ και ΕΣΣΔ το 1963 έστειλε το ρολόι πέντε λεπτά πίσω, στις 12 παρά 12.

Το σκεπτικό επιβεβαιώνει η Εμιλι Στράσερ του περιοδικού «Popular Mechanics», η οποία τον περασμένο Ιανουάριο είχε μια μακρά συζήτηση με τον Ντάνιελ Χολτς, αστροφυσικό του Πανεπιστημίου του Σικάγο και πρόεδρο του Συμβουλίου Επιστήμης και Ασφάλειας του «Bulletin of the Atomic Scientists», καθώς και με ορισμένα από τα 17 μέλη του: το θέμα δεν είναι η πρόβλεψη του τέλους του κόσμου, αλλά η αποφυγή του.

Σήμερα, όμως, τη στιγμή ακριβώς που το Doomsday Clock έχει προεκτείνει το εύρος της δικαιοδοσίας του ως την κλιματική κρίση και την εκτροπή της Τεχνητής Νοημοσύνης, είναι ο τρόπος διαχείρισής του ο βέλτιστος; Οπωσδήποτε, η προβολή την οποία απέκτησε τα τελευταία χρόνια με την ετήσια τελετή αλλαγής των δεικτών εξασφαλίζει δημοσιότητα, αναγνωρισιμότητα, ευρύτερη διάδοση του μηνύματος.

Ωστόσο, όπως υποστήριζε ο καθηγητής Ανθρωπολογίας του Πανεπιστημίου Laval Μαρτάν Εμπέρ στο διαδικτυακό περιοδικό «The Conversation» στις 3 Μαρτίου 2026, οφείλουμε να ξανασκεφτούμε τον ορισμό της καταστροφής: «Για πολλούς ανθρώπους στον πλανήτη, το ρολόι έχει σημάνει μεσάνυχτα προ πολλού». Οι εικόνες από τεράστιες πυρκαγιές, πλημμύρες, αποψιλωμένα δάση, αποξηραμένες λίμνες σε διάφορες περιοχές του πλανήτη έρχονται σε αντίθεση με τη ρύθμιση δεικτών που «συγκροτούν ένα φαντασιακό πλαίσιο όπου η ουσιαστική αλλαγή εξισώνεται με το να γυρίσουμε τον χρόνο πίσω».

Είναι πιο έντιμο και πιο ουσιαστικό, υπογραμμίζει, «να παραδεχθούμε ότι ζούμε ήδη στο χείλος της καταστροφής». Με άλλα λόγια, ήρθε η ώρα ο λεπτοδείκτης να δείξει τα μεσάνυχτα.