Είναι αντίσωμα, η κωδική ονομασία του είναι THN391, και αυτή τη στιγμή δοκιμάζεται ως θεραπεία για τη νόσο Αλτσχάιμερ. Ειδικότερα, η ασφάλεια του THN391 μελετήθηκε αρχικά σε υγιείς εθελοντές και από τον περασμένο Σεπτέμβρη μελετάται η αποτελεσματικότητά του σε μια διπλά τυφλή τυχαιοποιημένη μελέτη, τα πρώτα αποτελέσματα της οποίας αναμένονται στα μέσα του 2026. Αν όλα πάνε κατ’ ευχήν και το THN391 εκπληρώσει τις προσδοκίες ερευνητών, γιατρών και ασθενών, θα πρόκειται για ένα μοναδικό φάρμακο.
Και πιθανότατα αυτό θα ανοίξει τον δρόμο για τη θεραπεία και άλλων νευροεκφυλιστικών ασθενειών, μεταξύ των οποίων και η πολλαπλή σκλήρυνση (ή αλλιώς σκλήρυνση κατά πλάκας).
Ο άγνωστος μηχανισμός
Η χρήση της λέξης «μοναδικό» στην παραπάνω πρόταση δεν είναι διόλου υπερβολική. Η μοναδικότητα του THN391 έγκειται στο γεγονός ότι αυτό σχεδιάστηκε για να παρεμβαίνει σε έναν μοριακό μηχανισμό που μέχρι πρότινος ήταν άγνωστος και ο οποίος ήρθε στο φως χάρη στις άοκνες προσπάθειες της ελληνίδας ερευνήτριας Κατερίνας Ακάσογλου.
«Για την ανάπτυξη νέων θεραπειών η έρευνα δεν αρκεί. Χρειάζεται και η συνεργασία με τους ασθενείς και η παροχή υποδομών για τη μετάφραση της γνώσης από το εργαστήριο στην κλινική πράξη» τονίζει η Κατερίνα Ακάσογλου
Στην πραγματικότητα η ανάπτυξη αυτού του αντισώματος είναι το επιστέγασμα της επαγγελματικής διαδρομής της δρος Ακάσογλου, η οποία εκτός από επικεφαλής ερευνών στα Ινστιτούτα Gladstone των ΗΠΑ, είναι σήμερα και καθηγήτρια Νευρολογίας στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνιας στο Σαν Φρανσίσκο (UCSF) καθώς και ιδρύτρια και διευθύντρια του Κέντρου Nευροαγγειακής Aνοσολογίας του Eγκεφάλου.
Με αφορμή την πολυαναμενόμενη κλινική μελέτη, ζητήσαμε από την ελληνίδα ερευνήτρια να μας μιλήσει για την επαγγελματική διαδρομή της, η οποία είναι μυθιστορηματική: η δρ Ακάσογλου, η οποία γοητεύτηκε από τη βιολογία και την έρευνα από τα εφηβικά της χρόνια, τόλμησε στη συνέχεια να «κολυμπήσει» σε αχαρτογράφητα νερά αλλά και να πάει κόντρα στις επικρατούσες απόψεις τόσο για τη σχέση εγκεφάλου και ανοσοποιητικού συστήματος όσο και για την αιτιολογία των νευροεκφυλιστικών νοσημάτων.
Αναπάντεχο εύρημα
Αλλά ας πάρουμε τα πράγματα από την αρχή: Ολα άρχισαν όταν, στα μέσα της δεκαετίας του 1990, η νεαρή απόφοιτος του Τμήματος Βιολογίας του ΕΚΠΑ βρέθηκε να εκπονεί τη διδακτορική διατριβή της στο εργαστήριο του – ακαδημαϊκού σήμερα – Γιώργου Κόλλια, ο οποίος τότε εργαζόταν στο Ινστιτούτο Παστέρ. Ο Κόλλιας και οι συνεργάτες του διαλεύκαναν την αιτιώδη σχέση ενός παράγοντα (ονομάζεται TNF) του ανοσοποιητικού συστήματος στην ανάπτυξη της ρευματοειδούς αρθρίτιδας, πράγμα που οδήγησε αργότερα στην ανάπτυξη φαρμάκου για τη νόσο. Για τις έρευνες αξιοποιούνταν ειδικά σχεδιασμένα πειραματόζωα (ονομάζονται διαγονιδιακά ζώα), ένα εκ των οποίων εμφάνιζε παράλυση, χωρίς ωστόσο να έχει τις χαρακτηριστικές για τη ρευματοειδή αρθρίτιδα αλλοιώσεις στις αρθρώσεις.
Προσπαθώντας να λύσει αυτό το μυστήριο, η Κατερίνα Ακάσογλου διαπίστωσε ότι «ο TNF ήταν παρών μόνο στον εγκέφαλο και τον νωτιαίο μυελό και πως η παρουσία του εκεί έβαινε παράλληλα με αλλοιώσεις των νευρικών κυττάρων που παρέπεμπαν σε πολλαπλή σκλήρυνση». Το εύρημα ήταν ιδιαιτέρως αναπάντεχο αφού έδειχνε ότι «αρκεί μια τροποποίηση του ανοσοποιητικού συστήματος στον εγκέφαλο για να προκληθεί η φλεγμονή και τελικά μια νευρολογική νόσος, κάτι που δεν είχε παρατηρηθεί ποτέ πριν».
Ερωτήματα και απαντήσεις
Οπως συμβαίνει συχνά στην επιστήμη, ένα εύρημα γεννά περισσότερα ερωτήματα απ’ όσα απαντά. «Τα αναπάντητα ερωτήματα ήταν πολλά: Τι είναι αυτό που ξεκινά τη φλεγμονή; Τι τη συντηρεί; Μπορούμε να τη σταματήσουμε;» μας είπε η δρ Ακάσογλου, η οποία προκειμένου να διερευνήσει περεταίρω την εμπλοκή του TNF στην εμφάνιση της πολλαπλής σκλήρυνσης, αλλά και να εμβαθύνει στη νευροπαθολογία ακολούθησε μια διαδρομή η οποία την οδήγησε πρώτα στο Πανεπιστήμιο της Βιέννης, και στη συνέχεια στο Πανεπιστήμιο Rockefeller στη Νέα Υόρκη, στο Πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης και στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνιας στο Σαν Ντιέγκο, πριν πάρει την έδρα στο UCSF.
Στη Βιέννη η ελληνίδα ερευνήτρια διαπίστωσε κάτι εξίσου αναπάντεχο: μελετώντας πειραματόζωα μοντέλα για την πολλαπλή σκλήρυνση διαπίστωσε ότι πολύ πριν από την εμφάνιση των κλασικών συμπτωμάτων παρατηρούνταν βλάβες στον αιματοεγκεφαλικό φραγμό «μια επιλεκτική πύλη η οποία προστατεύει τον εγκέφαλο και ρυθμίζει τη ροή μορίων μεταξύ του αίματος και του κεντρικού νευρικού συστήματος».
Αυτές οι βλάβες επέτρεπαν «διαρροές αίματος στον εγκέφαλο οι οποίες αποτελούν την πρώτη ένδειξη εμφάνισης της νόσου και δημιουργούν βαθμηδόν τοξικά αποθέματα» εξήγησε η δρ Ακάσογλου, προσθέτοντας ότι «στους ανθρώπους τα αίτια των βλαβών του αιματοεγκεφαλικού φραγμού μπορούν να είναι πολλά, μεταξύ των οποίων η γήρανση, μια μόλυνση ή ένας τραυματισμός, ενώ στη διατήρηση της ακεραιότητάς του φαίνεται να παίζει ρόλο και το εντερικό μικροβίωμα».
Τοξικός παράγοντας
Για άλλη μια φορά η ελληνίδα ερευνήτρια βρέθηκε μπροστά σε ερωτήματα που έχρηζαν απάντησης με κομβικότερο το εξής: «Ποιος ήταν ο τοξικός παράγοντας του αίματος που έδινε το έναυσμα να αρχίσει η φλεγμονή και η πλήρης εξέλιξη της νόσου;». Μελετώντας ιστολογικά παρασκευάσματα από εγκεφάλους ασθενών η δρ Ακάσογλου παρατήρησε την άφθονη παρουσία ινώδους, μιας πρωτεΐνης η οποία εμπλέκεται στην πήξη του αίματος!
Με μια σειρά καλοσχεδιασμένων πειραμάτων, τα οποία διενεργήθηκαν σε διαφορετικά εργαστήρια των ΗΠΑ, η ελληνίδα καθηγήτρια διαλεύκανε τον μοριακό μηχανισμό μέσω του οποίου το ινώδες κατευθύνει τη φλεγμονή του νευρικού ιστού, ενώ παράλληλα καταστέλλει μηχανισμούς αναγέννησης, προωθώντας την εμφάνιση της πολλαπλής σκλήρυνσης. Και όχι μόνο αυτό: «Καθώς το ινώδες είναι παρόν σε πολλές ασθένειες του νευρικού συστήματος, η άμεση συνεπαγωγή ήταν ότι αν μπορούσε κανείς να εξουδετερώσει την τοξική του δράση με ένα αντίσωμα, αυτό θα έβρισκε εφαρμογές και σε άλλες νευρολογικές ασθένειες πέραν της πολλαπλής σκλήρυνσης».
Ελπιδοφόρο αντίσωμα
Εύκολο να το λέει κανείς αλλά δυσκολότερη η πράξη! «Καθώς το ινώδες εμπλέκεται στην πήξη του αίματος, θα έπρεπε το αντίσωμα να στρέφεται ενάντια μόνο στην περιοχή του ινώδους που σχετίζεται με τη φλεγμονή, αφήνοντας ανέπαφη την περιοχή που σχετίζεται με την πήξη του αίματος» μας είπε η δρ Ακάσογλου, η οποία πέτυχε ωστόσο να δημιουργήσει το αντίσωμα που τώρα δοκιμάζεται ενάντια στη νόσο Αλτσχάιμερ (στη οποία επίσης το ινώδες διαδραματίζει κομβικό ρόλο) από τη startup εταιρεία βιοτεχνολογίας Therini Bio που ίδρυσε η ίδια. Και όπως έδειξαν οι πρώτες δοκιμές ασφαλείας, το καλοσχεδιασμένο THN391 όντως δεν παρεμβαίνει στην πήξη του αίματος!
Περιττό να πούμε ότι η δρ Ακάσογλου αναμένει με αγωνία τα αποτελέσματα των κλινικών δοκιμών, οι οποίες διενεργούνται στη Σκωτία και την Ολλανδία. Και πρόκειται πραγματικά για αποτελέσματα που θα μπορούσαν να καθορίσουν τις ζωές εκατομμυρίων ανθρώπων στον πλανήτη!
Κλείνοντας τη συνομιλία μας της ζητήσαμε να μοιραστεί μαζί μας τα αποστάγματα αυτής της μοναδικής διαδρομής στον χώρο της ιατρικής έρευνας: «Για την ανάπτυξη νέων θεραπειών η έρευνα δεν αρκεί. Χρειάζεται και η συνεργασία με τους ασθενείς και η παροχή υποδομών για τη μετάφραση της γνώσης από το εργαστήριο στην κλινική πράξη» ήταν η αυθόρμητη απάντησή της. Και όταν τη ρωτήσαμε τι θα συμβούλευε στους νέους ερευνητές, μας είπε: «Να μην είναι δογματικοί, να βγαίνουν από την πεπατημένη και να είναι ανοιχτόμυαλοι καθώς η εξήγηση ενός ευρήματος μπορεί να μην είναι η προφανής».
