Ο Θουκυδίδης είχε πλήρη επίγνωση της διαχρονικότητας του έργου του. Οπως σημειώνει στις πρώτες σελίδες της Ιστορίας του, την έγραψε για να αποτελέσει «κτήμα ες αεί» και όχι για πρόσκαιρη ακρόαση. Στόχος του δεν ήταν απλώς η ακριβής αποτύπωση των γεγονότων του Πελοποννησιακού Πολέμου, αλλά η κατανόηση «και των μελλόντων», όσων δηλαδή, λόγω της σταθερότητας της ανθρώπινης φύσης, θα επαναλαμβάνονται με ίδιο ή παρόμοιο τρόπο στο μέλλον. Η επιβεβαίωση αυτής της διαχρονικότητας είναι εντυπωσιακή. Μόλις τον περασμένο μήνα, ο πρωθυπουργός του Καναδά Μαρκ Κάρνεϊ, σε μνημειώδη ομιλία του στο Νταβός, επικαλέστηκε τον «Διάλογο των Μηλίων» για να περιγράψει την υποχώρηση της δικαιοκρατικής τάξης πραγμάτων και την επιστροφή σε μια διεθνή πολιτική όπου «οι ισχυροί πράττουν ό,τι τους επιτρέπει η δύναμή τους». Η επίκληση δεν ήταν ρητορικό σχήμα αλλά αποτύπωση της σημερινής πραγματικότητας όπου επανέρχεται ο νόμος του ισχυρού.
Δεν είναι η πρώτη φορά που ο Θουκυδίδης επιστρέφει στο προσκήνιο σε περιόδους αναταραχής. Ο Τόμας Χομπς, ο πρώτος που τον μετέφρασε στα αγγλικά εν μέσω του Αγγλικού Εμφυλίου, άντλησε από την περιγραφή του εμφυλίου στην Κέρκυρα για να αποδώσει την ανομία και την αναρχία που επικρατεί όταν καταρρεύσει η κεντρική εξουσία.
Το συμπέρασμά του ήταν σαφές: μόνο ένα ισχυρό κράτος – ο «Λεβιάθαν» – μπορεί να εγγυηθεί την ειρήνη, προϋπόθεση της ελευθερίας και της ευημερίας. Εναν αιώνα αργότερα, η βρετανική στρατηγική σκέψη βρήκε στο αθηναϊκό ναυτικό μοντέλο, όπως το περιγράφει ο Θουκυδίδης, έμπνευση για τη δική της θαλασσοκρατία.
Η Αθήνα έγινε έτσι ο πρόγονος της Βρετανικής Αυτοκρατορίας. Κατά τον Ψυχρό Πόλεμο, η αναλογία Αθήνας – Σπάρτης χρησιμοποιήθηκε για να ερμηνεύσει τον ανταγωνισμό ΗΠΑ – Σοβιετικής Ενωσης: μια δημοκρατική, θαλάσσια δύναμη απέναντι σε μια ολιγαρχική, ηπειρωτική αυτοκρατορία. Μετά το Βιετνάμ, αμερικανοί αναλυτές επανήλθαν στον Θουκυδίδη αναζητώντας τα αίτια μιας ήττας που, με βάση τους ποσοτικούς δείκτες ισχύος, έμοιαζε αδύνατη. Η Σικελική Εκστρατεία και η έννοια της αθηναϊκής στρατηγικής υπερεπέκτασης έδωσαν μια χρήσιμη ιστορική αναλογία. Από τη δεκαετία του 1970 η Ιστορία του Θουκυδίδη καθιερώθηκε ως υποχρεωτικό ανάγνωσμα στις αμερικανικές σχολές πολέμου – όχι ως αντικείμενο αρχαίας ιστορίας, αλλά ως εγχειρίδιο στρατηγικής σκέψης.
Πιο πρόσφατα, το έργο του χρησιμοποιήθηκε για να ερμηνεύσει τον ανταγωνισμό ΗΠΑ – Κίνας. Καταλύτης υπήρξε το βιβλίο του Γκρέιαμ Αλισον για την «παγίδα του Θουκυδίδη».
Σύμφωνα με τη διατύπωσή του, όταν μια ανερχόμενη δύναμη αμφισβητεί την κυριαρχούσα δύναμη, ο πόλεμος καθίσταται εξαιρετικά πιθανός, εάν όχι αναπόφευκτος. Είτε μέσω «πολέμων παρεμπόδισης», όπου η κυρίαρχη δύναμη επιχειρεί να ανακόψει την άνοδο της ανερχόμενης δύναμης, είτε μέσω ανεξέλεγκτης κλιμάκωσης και απώλειας ελέγχου (inadvertent escalation). Η προβληματική αυτή, αν και εννοιολογικά απλουστευτική, άσκησε τεράστια επιρροή στον δημόσιο διάλογο.
Η επίκληση του Θουκυδίδη τής προσέδωσε κύρος. Ωστόσο, η ανάγνωση που παρουσιάζει τις μεγάλες δυνάμεις ως άβουλους «υπνοβάτες» υποτιμά τον ρόλο της πολιτικής ηγεσίας. Ο Θουκυδίδης δεν ήταν ντετερμινιστής. Αναγνώριζε την επιρροή της δομής του διεθνούς συστήματος, αλλά απέδιδε κρίσιμο ρόλο στις αποφάσεις των ηγετών – στη σύνεση ή την αλαζονεία τους.
Αυτό είναι και το ουσιώδες δίδαγμα. Ο Θουκυδίδης δεν έγραψε ιστορία για να αποδείξει ότι ο πόλεμος είναι αναπόφευκτος. Εγραψε για να δείξει πώς οι λανθασμένες εκτιμήσεις, η υποτίμηση του αντιπάλου, η υπερβολική αυτοπεποίθηση, η ιδεολογική τύφλωση και η απώλεια μέτρου οδηγούν σε καταστροφές.
Στην άμεση δημοκρατία της Αθήνας οι πολίτες συναποφάσιζαν για πόλεμο και ειρήνη. Η πολιτική παιδεία δεν ήταν αφηρημένη έννοια· ήταν όρος επιβίωσης της αθηναϊκής πολιτείας. Η Ιστορία του Θουκυδίδη λειτουργούσε ως σχολείο στρατηγικής σκέψης. Σκοπός του ήταν να καλλιεργήσει τη σωφροσύνη – την ικανότητα να διακρίνει κανείς τα όρια της ισχύος του, να ευθυγραμμίζει τους στόχους με τα μέσα, να ελέγχει τα πάθη και να προνοεί.
Σε έναν κόσμο που επανέρχεται στη λογική της ισχύος και των σφαιρών επιρροής, η επικαιρότητα του Θουκυδίδη δεν είναι απλώς ακαδημαϊκή. Είναι βαθύτατα πολιτική. Η Ιστορία του μας υπενθυμίζει ότι μπορεί να υπάρχουν συστημικές πιέσεις, αλλά οι ηγεσίες αποφασίζουν. Και ότι η απουσία σωφροσύνης, ιδίως σε περιόδους διεθνών ανακατατάξεων, είναι ο ταχύτερος δρόμος προς την τραγωδία.
Ο κ. Αθανάσιος Πλατιάς είναι καθηγητής Στρατηγικής στο Πανεπιστήμιο Πειραιώς και πρόεδρος στο Συμβούλιο Διεθνών Σχέσεων.
