Στην Ελλάδα, η υποχρεωτική εκπαίδευση υπάγεται στην αρμοδιότητα του υπουργείου Παιδείας, ξεκινά από την ηλικία των 4 ετών και ολοκληρώνεται συνήθως στο 15ο έτος της ηλικίας των μαθητών. Περιλαμβάνει 2 χρόνια Νηπιαγωγείο, 6 χρόνια Δημοτικό και 3 χρόνια Γυμνάσιο. Αντίθετα, η προνηπιακή εκπαίδευση των παιδιών κάτω των 4 ετών έχει αφεθεί στην τοπική αυτοδιοίκηση και σε δομές κοινωνικής πολιτικής. Και όμως η Επιστήμη σήμερα έχει ξεκαθαρίσει ότι η περίοδος από τη γέννηση έως την ηλικία των 4 ετών είναι η πιο καθοριστική για τη γνωστική, κοινωνική και συναισθηματική ανάπτυξη του παιδιού.
Τα πρώτα χρόνια της ζωής μετά τη γέννηση, πάνω από 1 εκατομμύριο νέες εγκεφαλικές συνάψεις σχηματίζονται κάθε δευτερόλεπτο. Μετά από την περίοδο του γρήγορου πολλαπλασιασμού, αυτές οι συνάψεις μειώνονται μέσω του φυσιολογικού μηχανισμού «αραίωσης» (pruning), επιτρέποντας στα παραμένοντα εγκεφαλικά δίκτυα να γίνονται πιο ισχυρά και πιο αποτελεσματικά. Αν και μακροχρόνια ο εγκέφαλος διατηρεί τη δυνατότητα προσαρμογής και αλλαγής, η ικανότητα αυτή μειώνεται με την ηλικία.
Γι’ αυτό και η γενική τάση στην Ευρώπη τα τελευταία χρόνια είναι η ενοποίηση της προνηπιακής και προσχολικής αγωγής στο υπουργείο Παιδείας. Η περίοδος αυτή για τα παιδιά δεν πρέπει να είναι «περίοδος φύλαξης», αλλά περίοδος εκπαιδευτικής διαδικασίας. Σε πολλές χώρες, όπως η Σουηδία, η Φινλανδία, η Νορβηγία, η Εσθονία, η Σλοβενία, η Κροατία, η Σλοβακία κ.ά., το υπουργείο Παιδείας έχει την κύρια ευθύνη για όλη την προσχολική εκπαίδευση (από βρεφική/νηπιακή ηλικία μέχρι το Δημοτικό).
Αν πάρουμε τη Φινλανδία ως παράδειγμα εκεί ξεκάθαρα πιστεύουν ότι το πιο σημαντικό εκπαιδευτικό στάδιο δεν είναι το Πανεπιστήμιο, ούτε το Λύκειο. Είναι η περίοδος από τη γέννηση έως τα 6 χρόνια. Oπως και στα περισσότερα δημόσια σχολεία της Ευρώπης, η Φινλανδία ήδη από το 1948 παρέχει δωρεάν σχολικά γεύματα σε όλα τα παιδιά. Πολλές επιστημονικές μελέτες έχουν αποδείξει τον ευεργετικό ρόλο της διατροφής στο σχολείο στην καλύτερη γνωσιακή, μαθησιακή ανάπτυξη και συμπεριφορά.
Ο ΟΟΣΑ, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή και πολλοί διεθνείς Οργανισμοί συντάσσονται για ολοκληρωμένα συστήματα «πρώιμης εκπαίδευσης και φροντίδας των παιδιών» (Early Childhood Education and Care), όπου η εκπαίδευση και η διατροφή αντιμετωπίζονται ως ένα ενιαίο σχήμα από τη γέννηση μέχρι τη φοίτηση στο δημοτικό σχολείο.
Η ανάγκη να αλλάξει η σημερινή κρατική αντιμετώπιση της βρεφικής και προνηπιακής ηλικίας από περίοδο «φύλαξης» σε κατ’ εξοχήν περίοδο εκπαίδευσης έχει τονισθεί από μελέτες οργανισμών όπως ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας που στη μελέτη «Φροντίδα που προάγει την ανάπτυξη κατά την πρώιμη παιδική ηλικία» (Nurturing care for early childhood development) τονίζει τη σημασία να έχουν τα παιδιά «ευκαιρίες για μάθηση» από τη μέρα που γεννιούνται.
Η επένδυση στην προσχολική εκπαίδευση έχει αναπτυχθεί λεπτομερώς από κορυφαίους επιστήμονες όπως ο νομπελίστας οικονομολόγος J. Heckman από το Πανεπιστήμιο του Σικάγου με το άρθρο του «Ο σχηματισμός δεξιοτήτων και η οικονομική θεωρία των επενδύσεων σε παιδιά που βρίσκονται σε μειονεκτική θέση». Το βασικό του συμπέρασμα είναι ότι οι επενδύσεις στα πρώτα χρόνια της ζωής έχουν την υψηλότερη κοινωνική και οικονομική απόδοση από οποιαδήποτε άλλη εκπαιδευτική παρέμβαση. Για κάθε δολάριο που επενδύθηκε από το κράτος στο κάθε παιδί του Προγράμματος High Scope Perry (στο οποίο ερευνητές παρακολούθησαν την εξέλιξη 123 παιδιών από φτωχές οικογένειες για διάστημα 40 χρόνων), η απόδοση προς την κοινωνία ήταν 7% έως 10% ετησίως.
Είναι καιρός και η χώρα μας να προσαρμοστεί στα νέα επιστημονικά δεδομένα, στις συστάσεις των ειδικών επιστημόνων και διεθνών Οργανισμών αλλά και στο παράδειγμα των περισσότερων ευρωπαϊκών χωρών που επενδύουν σοβαρά στην προνηπιακή εκπαίδευση, η οποία πρέπει να μεταφερθεί στο υπουργείο Εθνικής Παιδείας. Ο σχεδιασμός μιας ποιοτικής προνηπιακής αγωγής για τα παιδιά ηλικίας 0-4 ετών είναι πιο σημαντικός από τον σχεδιασμό για την εισαγωγή στα Πανεπιστήμια των μαθητών του Λυκείου. Ελπίζω η επόμενη Ελληνική Κυβέρνηση να δώσει τη σωστή προτεραιότητα.
Η κυρία Αθηνά Λινού είναι καθηγήτρια Ιατρικής Σχολής ΕΚΠΑ, ανεξάρτητη βουλευτής Β’ Αθηνών.
