Παρά την πρόοδο που έχει επιτευχθεί τα τελευταία χρόνια, η Ελλάδα είναι αντιμέτωπη με σειρά διαρθρωτικών προκλήσεων που χρήζουν άμεσης αντιμετώπισης και στρατηγικού σχεδιασμού. Από το ζήτημα του Δημογραφικού και τις γεωπολιτικές εντάσεις μέχρι την τεχνολογική υστέρηση και την κλιματική κρίση, το μέλλον της ελληνικής οικονομίας και κοινωνίας εξαρτάται από την ικανότητά μας να μετατρέψουμε αυτούς τους κινδύνους σε ευκαιρίες ανάπτυξης και εκσυγχρονισμού.
1. Ελληνοτουρκικές σχέσεις
Οι σχέσεις μας με τη γείτονα εξακολουθούν να αποτελούν μια σταθερή πηγή αβεβαιότητας, με την κλιμάκωση των εντάσεων να αποτελεί απειλή που τροφοδοτεί αυξημένες αμυντικές δαπάνες και υπονομεύει την εμπιστοσύνη των επενδυτών. Κάθε επεισόδιο κλιμάκωσης έχει άμεσες επιπτώσεις στον τουρισμό, τις αγορές κεφαλαίου και τη συνολική οικονομική σταθερότητα της χώρας.
2. Η πολιτική σταθερότητα ως κρίσιμο οικονομικό αγαθό
Η πολιτική σταθερότητα αποτελεί βασική προϋπόθεση για την οικονομική ανάπτυξη και την επενδυτική εμπιστοσύνη. Οπως καταδεικνύει η Ιστορία, η εκλογική αβεβαιότητα συνδέεται άμεσα με οικονομική αναταραχή. Το κρίσιμο ερώτημα που τίθεται επιτακτικά σήμερα είναι κατά πόσο η πολιτική σταθερότητα που έχει επιτευχθεί τα τελευταία χρόνια μπορεί να διατηρηθεί μακροπρόθεσμα.
3. Το διαρκές επενδυτικό και αποταμιευτικό κενό
Παρά τις πρόσφατες βελτιώσεις, το παραγωγικό πρότυπο της ελληνικής οικονομίας παραμένει αμετάβλητο. Η χώρα συνεχίζει να υπερκαταναλώνει, να υπο-επενδύει και να υπο-αποταμιεύει. Οπως δείχνουν τα στοιχεία, η ιδιωτική κατανάλωση αντιστοιχεί στο 68% του ΑΕΠ, ενώ οι υπηρεσίες κυριαρχούν με 75% του ΑΕΠ. Την ίδια ώρα, η μεταποίηση συρρικνώνεται κάτω από το 15% και ο αγροτικός τομέας περιορίζεται στο 1,5%.
Οι επενδύσεις πάγιου κεφαλαίου παραμένουν στο 15% του ΑΕΠ, όταν στην ευρωζώνη ανέρχονται στο 22%. Για 15 συνεχόμενα χρόνια υπο-επενδύουμε συστηματικά. Η εθνική αποταμίευση κυμαίνεται κάτω από το 12% του ΑΕΠ, έναντι 25% στην ευρωζώνη, ενώ η ιδιωτική αποταμίευση φθάνει μόλις το 6%, όταν ο ευρωπαϊκός μέσος όρος είναι 23,3%. Αυτό σημαίνει ότι χρειαζόμαστε επιτακτικά ξένα κεφάλαια για να χρηματοδοτήσουμε την ανάπτυξη.
Το ετήσιο επενδυτικό κενό εκτιμάται σε 25-30 δισεκατομμύρια ευρώ για να επιτευχθεί επίπεδο επενδύσεων άνω του 22% του ΑΕΠ. Απαιτούνται πρόσθετες επενδύσεις σε ψηφιακή μετάβαση, πράσινη ενέργεια, υποδομές και εξωστρέφεια.
4. Δημογραφικό αδιέξοδο και έλλειψη εργατικού δυναμικού
Το δημογραφικό πρόβλημα αποτελεί ίσως τη σοβαρότερη διαρθρωτική απειλή για την ανάπτυξη της χώρας. Ο πληθυσμός της Ελλάδας, που σήμερα ανέρχεται σε 10,5 εκατομμύρια, αναμένεται να συρρικνωθεί σε λιγότερο από 9 εκατομμύρια το 2050 σύμφωνα με αισιόδοξα σενάρια, ενώ τα απαισιόδοξα κάνουν λόγο για πτώση στα 7,5 εκατομμύρια.
Αυτή η τάση παγιδεύει τη χώρα σε στασιμότητα και καθιστά αναγκαίες σημαντικές επενδύσεις σε τεχνολογία και την υποκατάσταση εργασίας με κεφάλαιο. Παράλληλα, απαιτείται στοχευμένη προσέλκυση ξένου εργατικού δυναμικού και επένδυση στις δεξιότητες του υφιστάμενου πληθυσμού, με στόχο την επιστροφή του μη δηλωμένου άνεργου πληθυσμού, κυρίως νέων και γυναικών, στο εργατικό δυναμικό.
5. Ψηφιοποίηση και τεχνητή νοημοσύνη
Παρά την πρόοδο που έχει επιτευχθεί, η χώρα μας υστερεί σημαντικά στην τεχνολογική αναβάθμιση και στην αξιοποίηση της τεχνητής νοημοσύνης. Αν και καταγράφει τη μεγαλύτερη πρόοδο στη Νότια Ευρώπη, η Ελλάδα βρίσκεται στην 21η θέση στον δείκτη DESI το 2024.
Οι επενδύσεις σε έρευνα και ανάπτυξη παραμένουν στο 1,5% του ΑΕΠ, όταν ο μέσος όρος της Ευρωπαϊκής Ενωσης είναι 3% και χώρες όπως το Ισραήλ φθάνουν το 5%. Υπάρχει επιτακτική ανάγκη για αύξηση των επενδύσεων σε δεξιότητες και ψηφιακές υποδομές. Ιδιαίτερα ανησυχητική είναι η σημαντική τεχνολογική υστέρηση των μικρομεσαίων επιχειρήσεων.
6. Κλιματική κρίση και πράσινη μετάβαση
Η Ελλάδα είναι η τρίτη πιο ευάλωτη χώρα της Ευρωπαϊκής Ενωσης σε ό,τι αφορά τους κλιματικούς κινδύνους. Οι φυσικές καταστροφές του 2023 προκάλεσαν ζημιές άνω των 3 δισεκατομμυρίων ευρώ, ενώ απαιτούνται επενδύσεις της τάξης του 2% του ΑΕΠ ετησίως έως το 2030.
Παρά το γεγονός ότι έχει επιτευχθεί μείωση 40% στις εκπομπές CO₂ από το 2005, απαιτείται επιτάχυνση στις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας και στην αποθήκευση ενέργειας. Το ερώτημα είναι αν η Ευρώπη θα συνεχίσει με τους ίδιους φιλόδοξους ρυθμούς και αν οι ΗΠΑ και η Κίνα θα ακολουθήσουν.
7. Αυξανόμενες ανισότητες και κοινωνική πόλωση
Οι ανισότητες στην Ελλάδα έχουν λάβει ανησυχητικές διαστάσεις. Το ανώτερο 10% του πληθυσμού κατέχει πάνω από το 50% του πλούτου, ενώ το κατώτερο 50% μόλις το 10%. Ο δείκτης Gini ανέρχεται στο 32, υψηλότερος έναντι του 30 που αποτελεί τον ευρωπαϊκό μέσο όρο. Η παρατηρούμενη αυξανόμενη ανισότητα απειλεί την κοινωνική συνοχή και τη δημοκρατική τάξη, δημιουργώντας κίνδυνο τροφοδότησης πολιτικών ακροτήτων.
8. Μικρό μέγεθος επιχειρήσεων
Το μικρό μέγεθος των ελληνικών επιχειρήσεων αποτελεί ανασταλτικό παράγοντα για επενδύσεις και βελτίωση της παραγωγικότητας. Αξίζει να σημειωθεί ότι το 97% των επιχειρήσεων έχει λιγότερους από 10 εργαζομένους, όταν στην Ευρωπαϊκή Ενωση το αντίστοιχο ποσοστό είναι 70%.
Αυτό συνεπάγεται χαμηλή ψηφιοποίηση και περιορισμένη εξαγωγική δραστηριότητα. Είναι ενδεικτικό ότι μόλις το 13% των μικρομεσαίων επιχειρήσεων εξάγει. Οι μικρές επιχειρήσεις αντιμετωπίζουν περιορισμένη πρόσβαση σε κεφάλαια και αδυναμία υλοποίησης επενδυτικών σχεδίων, ενώ η οικογενειακή δομή διοίκησης και οργάνωσης περιορίζει περαιτέρω τη δυναμική τους.
9. Χαμηλή παραγωγικότητα και εξωτερικά ελλείμματα
Η παραγωγικότητα της εργασίας στην Ελλάδα φθάνει μόλις το 70% του μέσου όρου της Ευρωπαϊκής Ενωσης. Το ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών παρουσιάζει έλλειμμα άνω του 7% του ΑΕΠ το 2024, αντανακλώντας την υπερεξάρτηση από εισαγόμενα τεχνολογικά και βιομηχανικά προϊόντα.
Παράλληλα, το υψηλό κόστος ενέργειας επιβαρύνει την ανταγωνιστικότητα. Το κλειδί για την αντιμετώπιση αυτών των προβλημάτων είναι η αύξηση της εγχώριας προστιθέμενης αξίας και η ενίσχυση της εξωστρέφειας.
10. Ολιγοπωλιακές δομές και περιορισμός του ανταγωνισμού
Η ενίσχυση των ολιγοπωλιακών δομών σε βασικούς κλάδους της οικονομίας και ο περιορισμός του ανταγωνισμού τροφοδοτούν την ακρίβεια και τον πληθωρισμό. Υπάρχει επιτακτική ανάγκη για ενεργές πολιτικές ανταγωνισμού και ενίσχυση της Επιτροπής Ανταγωνισμού.
11. Η καθοδική πορεία της Ευρώπης
Η Ευρώπη βρίσκεται σε καθοδική πορεία όσον αφορά τον οικονομικό, τεχνολογικό και γεωπολιτικό της ρόλο. Καμία ευρωπαϊκή εταιρεία τεχνολογίας δεν βρίσκεται στις 20 μεγαλύτερες του κόσμου, ενώ η ήπειρος υστερεί σε ψηφιοποίηση, παραγωγικότητα και στρατηγική αυτονομία.
Για την Ελλάδα, που εξάγει το 57% των προϊόντων της σε ευρωπαϊκές αγορές, αυτό αποτελεί στρατηγικό μειονέκτημα. Η περιορισμένη πρόσβαση σε κεφάλαια και τεχνολογία καθιστά αναγκαία την ανάπτυξη εθνικής στρατηγικής διαφοροποίησης και νέας αγροτικής βιομηχανικής πολιτικής.
12. Χαμηλός βαθμός αξιοποίησης της δημόσιας περιουσίας
Η δημόσια περιουσία της χώρας παραμένει υπο-αξιοποιημένη, χάνοντας ευκαιρίες για οικονομική αξιοποίηση και ανάπτυξη.
Πρόσθετες προκλήσεις
Ανάγκη επενδύσεων σε κρίσιμες υποδομές
Η χώρα χρειάζεται επείγουσες επενδύσεις σε υδάτινους πόρους, μεταφορές και ιδίως σιδηροδρόμους, λιμάνια, ενέργεια και δικτύωση, διαχείριση απορριμμάτων και αποβλήτων, βιολογικούς καθαρισμούς, logistics, αποθήκευση ενέργειας και διαδικτυακές υποδομές.
Καθυστερήσεις στις μεταρρυθμίσεις
Τέλος, σημαντικές μεταρρυθμίσεις εκκρεμούν στη Δικαιοσύνη, τον αγροτικό τομέα, τη δημόσια διοίκηση, την υγεία και την παιδεία. Επιτακτική ανάγκη αποτελούν ακόμη η ανάπτυξη της αμυντικής βιομηχανίας, η επίλυση του συνταξιοδοτικού και δημογραφικού προβλήματος, ενώ ιδιαιτέρως κρίσιμη είναι η αναμόρφωση του φορολογικού συστήματος με στόχο την ενίσχυση των επενδύσεων και η βελτίωση του επενδυτικού περιβάλλοντος μέσω απλούστευσης της αδειοδότησης, του χωροταξικού σχεδιασμού και της μείωσης της ρυθμιστικής ασάφειας.
Ο κ. Νίκος Καραμούζης είναι εκτελεστικός πρόεδρος της SMERemediumCap και πρόεδρος της Grant Thornton Advisory.
