Η Αθήνα μετά τον Εμφύλιο έγινε μια μεγάλη πόλη και έκτοτε μεγαλώνει. Οι Αθηναίοι και οι Eλληνες ευρύτερα έχουμε όμως την τάση να υπερεκτιμούμε την έκτασή της και τον πληθυσμό της. Ακόμα και οι πιο κοσμοπολίτες εκπλήσσονται που συναντούν τόσους γνωστούς τους όταν βγαίνουν σε μια αγορά, σε μια γειτονιά που είναι και σταυροδρόμι ανθρώπινων μετακινήσεων, πολλώ δε μάλλον στο Κέντρο.
Η έκπληξη αυτή οφείλεται στην πυκνότητα των κοινωνικών και οικογενειακών δικτύων – και του ίδιου του δομημένου τοπίου, που είναι γνώρισμα της ελληνικής κοινωνικότητας και της πόλης – αλλά και στην αναντιστοιχία των πραγματικών μεγεθών της τελευταίας με τη ρητορική που καλλιεργείται δεκαετίες για την Αθήνα. «Μεγαλούπολη», «τσιμεντούπολη», «υδροκεφαλισμός της Πρωτεύουσας», «αποξένωση των ανθρώπων», «άγνωστοι μεταξύ τους γείτονες που ζουν σε διπλανά κλουβιά» και άλλες τέτοιες εκφράσεις αναπαράγονται και ανακυκλώνονται στον δημόσιο λόγο, ξεκινώντας από τη μήτρα του τελευταίου, που δεν είναι άλλη από το μάθημα διανοητικού καθωσπρεπισμού με το όνομα «Eκθεση ιδεών».
Το ζήτημα του μεγέθους της Αθήνας παράγει αμηχανία. Την περιγράφουμε ως τεράστια και απειλητική – και, στο μέτρο της μικρής κλίμακας της ελληνικής υπαίθρου, είναι –, την απολαμβάνουμε όμως μέσα από την εγγύτητα όλων και την πυκνή πλέξη λειτουργιών και χρήσεων. Αυτή είναι μια περιγραφή των μεγάλων αντιφάσεων του αθηναϊκού μας βιώματος.
Ομως υπάρχει μια δυναμική επέκτασης της πόλης εδώ και δεκαετίες, που τείνει να απαλύνει την αντίφαση ανάμεσα στο βίωμα και την αναπαράσταση και να δικαιώσει όσους φοβούνται το μεγάλο μέγεθος και να φτιάξει επίγειες ανισότητες, που συχνά ανιχνεύονται στο υπέδαφος της δημόσιας συζήτησης.
Την τελευταία εικοσιπενταετία είδαμε την Αθήνα να αλλάζει σχήμα. Πάνω στη δομή ενός νοερού μικρού κύκλου γύρω από το Ιστορικό Κέντρο, που μεγάλωνε μέσα από λίγο-πολύ ομόκεντρες επεκτάσεις, προστέθηκε ένας νέος ισχυρός κάθετος άξονας, στις άκρες του οποίου «τεντώθηκε» η πόλη και έκτοτε μαγνητίζεται η οικονομική της δραστηριότητα. Η αρχή έγινε με τα μεγάλα οδικά έργα και το αεροδρόμιο, τον εποικισμό των Μεσογείων και την ολοκλήρωση της μακράς μετεγκατάστασης του πιο εύπορου τμήματος της μεσαίας τάξης – είχε ξεκινήσει με την πρώτη προαστιοποίηση της δεκαετίας του ’80. Σήμερα αναπτύσσεται η έλξη του «νότιου μαγνήτη», με σημείο αναφοράς το πρώην αεροδρόμιο και το μεγάλο πρότζεκτ του Ελληνικού. Το συνολικό αποτέλεσμα αυτής της μακράς επέκτασης της πόλης είναι η απονεύρωση του Κέντρου και η απώλεια κοινών τόπων και τρόπων ζωής.
Σε αυτή την αληθινά μεγάλη έκταση ακολουθείται ένα σύνθετο επενδυτικό σχέδιο, που αξιοποιεί την πρόσβαση στον Σαρωνικό, τον αττικό ορίζοντα και το ορεινό background του Υμηττού. Οργανώνει μια νέα πολιτεία, περισσότερο ανοικτή παρά κλειστή, όπως ίσως φοβούνται πολλοί (έναν πολυτελή αστικό θύλακα μόνο για λίγους), και μάλλον κοινότοπη στον καταναλωτικό της προσανατολισμό. Δεν είναι όμως σε καμία περίπτωση φαραωνική ή διαλυτική του δομημένου αττικού τοπίου, όπως το γνωρίζουμε τις τελευταίες δεκαετίες. Με μία εξαίρεση: τον μεγάλο πύργο που ξεπροβάλλει στην Ακτή του Αγίου Κοσμά. Ψηλός για τα ελληνικά δεδομένα, μοναχικός για την παγκόσμια πολεοδομική συνθήκη του ουρανοξύστη, παράταιρος γύρω από το δάσος των πενταεξαώροφων πολυκατοικιών του νότιου τομέα, προκαλεί αμηχανίες και δυσαρέσκεια.
Οι οπτικές αλλοιώσεις των μεγεθών που προκάλεσαν οι τηλεσκοπικές λήψεις έφεραν στο διαδικτυακό φως φωτογραφίες που τρομάζουν. Παρά την έλλειψη αληθοφάνειας αυτής της υψοφοβίας, το φάντασμα ενός επιτηρητικού και εξουσιαστικού Πύργου πάνω από την Αττική, που επισκιάζει την Ακρόπολη και δυναστεύει τον αστικό ιστό, ήρθε να μας υπενθυμίσει την εγγενή μας σύγχυση με το μέγεθος της πόλης. Αποτυπώνει όμως και την εύλογη αγωνία μας για τη συνοχή της ζωής στην πόλη, τον κίνδυνο μιας κατά μήκος επέκτασης μέσα στην οποία χάνεται η όποια κοινή ταυτότητά μας ως υποκείμενα της πόλης.
