Η Σμαράγδα και η Αλεξάνδρα, η Αικατερίνη, η Χαρίκλεια, η Σοφία, η Μαρία. Εξι γυναίκες του 18ου και του 19ου αιώνα που συνδέονται με μια μεγάλη πολιτική προσωπικότητα της ελληνικής Ιστορίας, τον Χαρίλαο Τρικούπη.
Γι’ αυτόν έχουν γραφτεί πολλά. Δεν μπορούμε να πούμε το ίδιο για τις γιαγιάδες, τη μάνα, τη θεία, την αδελφή, και τον μοναδικό ερωτικό δεσμό του Τρικούπη που γνωρίζουμε.
Η Λύντια Τρίχα σημειώνει ότι η συγγραφή ενός ιστορικού μυθιστορήματος της δίνει μεγαλύτερη ελευθερία να κινηθεί μπρος-πίσω στον χρόνο σε σχέση με μια ιστορική βιογραφία
Η νομικός και ιστορικός Λύντια Τρίχα, συγγραφέας τριών υποδειγματικών βιογραφιών για τον Χαρίλαο, τον πατέρα του Σπυρίδωνα και τον θείο του Αλέξανδρο Μαυροκορδάτο, έργα αναφοράς για τους βιογραφούμενους αλλά και για την ανανέωση του είδους της βιογραφίας στην Ελλάδα, δίνει φωνή στις γυναίκες αυτές στο νέο της βιβλίο με τίτλο Από τη Σμαράγδα στη Μαρία, 1784-1897. Οι γυναίκες στη ζωή του Χαρίλαου Τρικούπη (εκδ. Πατάκη), ένα «ιστορικό μυθιστόρημα», όπως διαβάζουμε στο εξώφυλλο.
«Δεν είναι ακριβώς μυθιστόρημα», σπεύδει να ξεκαθαρίσει η συγγραφέας όταν συναντιόμαστε για τούτη τη συνέντευξη, «αλλά επειδή περιέχει και στοιχεία μυθοπλασίας δεν μπορούσα να χαρακτηρίσω το βιβλίο ιστορική βιογραφία των γυναικών αυτών» και διευκρινίζει: «Η μυθοπλασία δεν αφορά τα γεγονότα ή τις πρωταγωνίστριες, οι οποίες είναι υπαρκτά πρόσωπα, αφορά κάποιες λεπτομέρειες. Για παράδειγμα, δεν μπορώ να ξέρω βάσει στοιχείων τις σκέψεις και τα συναισθήματα που τους προξένησε η συνάντηση με κάποιον, αλλά ότι η συνάντηση έγινε είναι τεκμηριωμένο».
Ο κόσμος των γυναικών
Λύντια Τρίχα
Από τη Σμαράγδα στη Μαρία, 1784-1897. Οι γυναίκες στη ζωή του Χαρίλαου Τρικούπη
Εκδόσεις Πατάκη, 2026, σελ. 320, τιμή 15,50 ευρώ
Τούτο το βιβλίο της, απολαυστικό ανάγνωσμα όπως και τα προηγούμενα, είναι ένας διαφορετικός τρόπος να αφηγηθεί μια ιστορία. Ηταν διαφορετική η διαδικασία της γραφής από ό,τι στη βιογραφία; ρωτώ. «Στη βιογραφία βασίζομαι σε υλικό – γεγονότα, σκέψεις, συναισθηματικές αντιδράσεις – για το οποίο έχω στοιχεία και μπορώ να το τεκμηριώσω. Επιπλέον, δεν μετακινούμαι στον χρόνο, όπως σε τούτο το βιβλίο, παρακολουθώ τη ζωή του βιογραφούμενου σε μια σειρά χρονολογική διότι μια ιστορική βιογραφία, όσο γλαφυρά κι αν είναι γραμμένη, δεν παύει να είναι ένα επιστημονικό βιβλίο. Εδώ είχα μεγαλύτερη ελευθερία να κινηθώ μπρος-πίσω στον χρόνο, αισθανόμουν ότι δεν με περιορίζει κάτι» συμπληρώνει.
Δεκάδες μικρές λεπτομέρειες ζωντανεύουν έναν κόσμο και τους ανθρώπους του. Το πράσινο μεταξωτό φόρεμα της Χαρίκλειας, που λερώνεται σε ένα πικνίκ από κρασί. Τα λουλούδια που βάζει σε ένα ποτήρι που χρησιμεύει για βάζο η Αικατερίνη. Είναι λεπτομέρειες πλασματικές; «Το πράσινο φόρεμα ναι, αλλά η πληροφορία για το ποτήρι-βάζο προέρχεται από σημειώσεις της Σοφίας Τρικούπη. Η μυθοπλασία τελικά είναι λίγη…» σχολιάζει η συγγραφέας.
Αλλωστε, είχε πολύ υλικό: «Καθώς έγραφα τις βιογραφίες των τριών ανδρών, έβρισκα στοιχεία που αφορούσαν τη ζωή αυτών των γυναικών. Για παράδειγμα, σε μια επιστολή του Μαυροκορδάτου προς τον Σπυρίδωνα Τρικούπη βρίσκουμε στο τέλος πέντε λέξεις από τη μητέρα του, Σμαράγδα, προς την κόρη της, Αικατερίνη, τη γυναίκα του Σπυρίδωνα. Τέτοιο υλικό, που δεν είχε θέση στις βιογραφίες των ανδρών, αξιοποιήθηκε τώρα σε αυτό το βιβλίο. Νέα έρευνα έκανα για όσα δεν είχα συναντήσει στα προηγούμενα βιβλία, δηλαδή για να περιγράψω το Βουκουρέστι την εποχή που πήγε εκεί η Σμαράγδα και παντρεύτηκε, ή για την περιγραφή της Μόσχας και της Αγίας Πετρούπολης του 19ου αιώνα».
Η δύναμη της προσωπικότητας
Ξεχωριστές γυναίκες όλες τους, οι οποίες ανήκουν βεβαίως σε μια κοινωνική ελίτ και δεν αντιπροσωπεύουν τον μέσο όρο της εποχής τους, διαφέρουν μεταξύ τους. Ποιο είναι το κύριο στοιχείο που τις διαφοροποιεί; «Σαφώς ο τόπος» απαντά η συγγραφέας. «Σκεφθείτε ότι η Σμαράγδα, που είναι η μεγαλύτερη από όλες και σχεδόν σύγχρονη με την Αλεξάνδρα, είχε τη δυνατότητα στην Κωνσταντινούπολη να παρίσταται σε σαλόνια όπου γίνονταν συζητήσεις ιστορικές, φιλοσοφικές, λογοτεχνικές, ενώ η Αλεξάνδρα στο Μεσολόγγι πόσες τέτοιες δυνατότητες είχε; Ο τόπος, επομένως, δίνει άλλες διαστάσεις στη διαμόρφωση ενός χαρακτήρα και στη μόρφωση μιας γυναίκας, παρόλο που και η Αλεξάνδρα ήταν μορφωμένη και πρέπει να πω ότι είχε τον καλύτερο γραφικό χαρακτήρα από όλες, με την εξαίρεση της εγγονής της, της Σοφίας».
Η Κωνσταντινουπολίτισσα Σμαράγδα και η Σοφία, που πέρασε τα παιδικά της χρόνια στο Λονδίνο, όπου διατελούσε πρέσβης ο πατέρας της, είναι οι πιο ισχυρές προσωπικότητες από τις έξι. «Και η Αικατερίνη ήταν πολιτικό ον, βοηθούσε ως γραμματέας τον Σπυρίδωνα στην πολιτική του αλληλογραφία, ενώ όλες τους ήταν παρούσες σε γεύματα στο σπίτι τους με καλεσμένους έλληνες και ξένους αξιωματούχους και συμμετείχαν στις συζητήσεις στο τραπέζι, αλλά η Σμαράγδα και η Σοφία ήταν οι πιο δυναμικές» υπογραμμίζει η συγγραφέας. «Η Σμαράγδα ως χήρα στην Κωνσταντινούπολη, μια ανδροκρατούμενη οθωμανική πόλη, κατάφερε να διατηρήσει την περιουσία της και να τη διαφυλάξει από αυτούς που την εποφθαλμιούσαν, να βρει τρόπο να σώσει τις κόρες της να μην καταλήξουν σε κάποιο χαρέμι και να βρει μέσον να έρθουν στην Ελλάδα. Πράγματα που δεν ήταν καθόλου απλά για μια γυναίκα στην εποχή της. Μετά, βέβαια, έζησε ουσιαστικά στη σκιά του γιου της. Από την άλλη μεριά, η Σοφία, η οποία ζούσε με τους γονείς της και τους φρόντιζε μέχρι που πέθαναν και οι δύο, αφοσιώθηκε στη συνέχεια στον αδελφό της και ανέλαβε να τον βοηθήσει στην ιδιωτική και στην πολιτική του ζωή, γιατί του κρατούσε το σπίτι αλλά του κρατούσε και το κόμμα, πράγμα αξιοθαύμαστο όχι μόνο για μια γυναίκα της εποχής της αλλά και της δικής μας».
Ελάχιστα πράγματα γνωρίζουμε για ερωτικούς δεσμούς του Χαρίλαου, με την εξαίρεση της βαρόνης Μαρίας Φον Τράουτενμπεργκ, συζύγου του αυστριακού πρέσβη στην Αθήνα, του παράνομου έρωτα του Χαρίλαου, η οποία είναι η έκτη γυναίκα του βιβλίου. Η Σοφία έχει ψαλιδίσει και έχει μουντζουρώσει τα αντίγραφα των επιστολών του Χαρίλαου προς τη Μαρία που απόκεινται στο αρχείο του. Ασκούσε πολιτική επιρροή η γυναίκα αυτή στον έλληνα πολιτικό; «Αυτό που είναι σίγουρο είναι ότι ο Χαρίλαος της έγραφε ακριβώς όσα γίνονταν στην πολιτική σκηνή και τι σκόπευε να κάνει ο ίδιος, πράγμα που σημαίνει ότι θα υπήρχε κάποια ανταπόκριση από εκείνη. Οι δικές της επιστολές δεν έχουν σωθεί. Προφανώς θα του έγραφε τις απόψεις της. Αν οι απόψεις αυτές τον επηρέαζαν, δεν ξέρω. Με τους ρυθμούς που διεκπεραιωνόταν η αλληλογραφία εκείνη την εποχή, οι δικές της απόψεις για θέματα που της είχε παρουσιάσει ο Χαρίλαος σε επιστολή του θα έφταναν ενώ η Ιστορία θα είχε προχωρήσει αρκετά».
Διαβάζοντας για τη ζωή καθεμιάς, αναρωτιέται κανείς: ο Χαρίλαος ποιας από τις προγόνους του το DNA κουβαλά; «Προφανώς του θείου του, του Μαυροκορδάτου» απαντά εκείνη πολύ γρήγορα γελώντας, και συμπληρώνει: «Δεν ήταν τόσο ήρεμος όσο η μεσολογγίτισσα γιαγιά του η Αλεξάνδρα, έχει πιο πολλά στοιχεία από τη μητέρα του και τη δυναμική Πολίτισσα γιαγιά του. Επομένως, έχει πάρει πολύ από το σόι των Μαυροκορδάτων, θα έλεγα, παρότι προφανώς του είχε μεταδώσει πολλά στοιχεία και ο πατέρας του, αλλά ο Σπυρίδων ήταν πιο λυρικός, ενώ ο Χαρίλαος πιο ορθολογικός».
Μία δεκαετία πλέον, η Λύντια Τρίχα κυκλώνει με τα βιβλία της αυτή τη σημαντική για την ελληνική Ιστορία οικογένεια. Το ερώτημα που επανέρχεται είναι αν έχουν αδικηθεί από την Ιστορία θείος και ανιψιός. «Ο Χαρίλαος όχι, μπορεί να μην τον θυμούνται τόσο όσο θα έπρεπε, αλλά δεν είναι αδικημένος» απαντά. «Ο Μαυροκορδάτος έχει αδικηθεί γιατί αυτόν τον θυμούνται ακόμα, αλλά τον θυμούνται στραβά».
