«Το τελευταίο σημείωμα»: Οι φωτογραφίες της Καισαριανής δικαιώνουν το όραμα του Π. Βούλγαρη – Η πραγματική ιστορία του Ναπολέοντα Σουκατζίδη

Η δολοφονία του Κρεχ ενεργοποίησε άμεσα τον μηχανισμό των αντιποίνων. Στις 30 Απριλίου 1944, η Καθημερινή θα εκδόση την ανακοίνωση της εκτέλεσής τους: «[...] ως αντίποινα διατάχτηκε: Ο τυφεκισμός 200 Κομμουνιστών την 1.5.1944. Ο τυφεκισμός όλων των ανδρών τους οποίους θα συναντήσουν τα γερμανικά στρατεύματα επί της οδού Μολάων προς Σπάρτην έξωθεν των χωρίων. Υπό την εντύπωσιν κακουργήματος τούτου Έλληνες εθελονταί εφόνευσαν αυτοβούλως 100 άλλους κομμουνιστάς». Η ίδια ανακοίνωση τυπώθηκε και σε φυλλάδια, τα οποία διανεμήθηκαν στην Αθήνα και σε άλλες περιοχές, με σκοπό να καταστήσουν σαφές το μήνυμα της συλλογικής τιμωρίας.

Το τελευταίο βράδυ στο Χαϊδάρι, όπως το περιγράφει ο Θέμος Κορνάρος στο Στρατόπεδο του Χαϊδαρίου, δεν ήταν βουβό. Αντιθέτως, στήθηκε ένα ολονύχτιο γλέντι. Οι μελλοθάνατοι μοίρασαν τα λιγοστά υπάρχοντά τους στους συγκρατουμένους τους, αντάλλαξαν λόγια, τραγούδησαν. Ήταν μια έμπρακτη επιβεβαίωση αξιοπρέπειας. Και όταν τα χαράματα διαβάστηκε ο κατάλογος των 200, ακούστηκαν 200 βροντερά «Παρών!».

Το πρωί της Πρωτομαγιάς, οι 200 κρατούμενοι μεταφέρθηκαν από το στρατόπεδο του Χαϊδαρίου στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής, όπου εκτελέστηκαν με οπλοπολυβόλα. Οι σοροί τους μεταφέρθηκαν στο Γ΄ Νεκροταφείο Αθηνών και ενταφιάστηκαν σε ατομικούς τάφους. Η 1η Μαΐου 1944 καταγράφηκε έτσι ως μία από τις πιο σκοτεινές ημέρες της Κατοχής. Όχι μόνο για τον αριθμό των νεκρών, αλλά για τη συμβολική της βαρύτητα: η εργατική Πρωτομαγιά ταυτίστηκε με μια μαζική εκτέλεση πολιτικών κρατουμένων, σφραγίζοντας με αίμα την έννοια των αντιποίνων και χαράσσοντας στη συλλογική μνήμη ένα από τα πλέον τραγικά επεισόδια της ελληνικής Αντίστασης.

Μεταξύ των εκτελεσθέντων βρίσκονταν ο Μικρασιάτης Ναπολέων Σουκατζίδης, που εκτελούσε και χρέη διερμηνέα, καθώς και ο Αντώνης Βαρθολομαίος, στέλεχος του ΚΚΕ με καθήκοντα στρατοπεδάρχη. Και στους δύο προτάθηκε από τον Γερμανό διοικητή του στρατοπέδου του Χαϊδαρίου, Καρλ Φίσερ (Karl Fischer), να εξαιρεθούν από την εκτέλεση, αντικαθιστώντας τους με άλλους κρατούμενους. Κι οι δυο τους αρνήθηκαν. Η ιστορία τους θα μεταφερόταν στη μεγάλη οθόνη, 73 χρόνια μετά τον θάνατό τους.

«Το Τελευταίο Σημείωμα»

Από το 2017, όταν η ταινία Το Τελευταίο Σημείωμα βγήκε στις κινηματογραφικές αίθουσες, ο Παντελής Βούλγαρης, σε σενάριο με την Ιωάννα Καρυστιάνη, προσέγγισε ακριβώς αυτό το φορτισμένο ιστορικό υλικό ως τραγικό ανθρώπινο δράμα. Βασισμένη στην ίδια εκτέλεση των 200, η ταινία περιστρέφεται γύρω από τη φυσιογνωμία του Ναπολέοντα Σουκατζίδη, ο οποίος καταφέρνει να αναδείξει το ηθικό δίλημμα του ανθρώπου μπροστά στη βία και την ολοκληρωτική εξουσία. Μάλιστα, είχαμε κάνει ειδική μνοία στο «Τελευταίο Σημείωμα», στο αφιέρωμά μας για τις καλύτερες ελληνικές ταινίες για την Κατοχή.

Στο επίκεντρο της ταινίας τοποθετείται η ιστορία του Ναπολέοντα Σουκατζίδη (Ανδρέας Κωνσταντίνου), διερμηνέα του στρατοπέδου, με βαθιά γνώση ξένων γλωσσών και ενεργό δράση στο κομμουνιστικό κίνημα ήδη από τη δεκαετία του 1920. Ο Σουκατζίδης είχε σταθεί δίπλα στους συγκρατουμένούς του σε όλη τη διάρκεια της κράτησής τους. Λίγο πριν αναχωρήσει για την εκτέλεση, παρέδωσε τη σφυρίχτρα και τα χαρτιά του στον δεύτερο διερμηνέα Θανάση Μερεμέτη, λέγοντάς του: «Θανάση, μην ξεχνάς ποτέ πως είσαι Έλληνας κρατούμενος και εξυπηρετείς Έλληνες στρατιώτες. Να είσαι πάντα καλός μαζί τους. Στο πρόσωπό σου τους αποχαιρετώ όλους».

Ο διοικητής του στρατοπέδου, Καρλ Φίσερ, του πρότεινε να εξαιρεθεί από τη λίστα. Εκείνος ρώτησε αν στη θέση του θα έμπαινε άλλος. Όταν έλαβε καταφατική απάντηση, αρνήθηκε. Δεν δέχθηκε να σωθεί με αντάλλαγμα τη ζωή συντρόφου του.

Η διαδρομή προς το Σκοπευτήριο της Καισαριανής υπήρξε η τελευταία τους δημόσια πορεία. Τα καμιόνια πέρασαν από την οδό Αγωνιστών Στρατοπέδου και κατέβηκαν την Ιερά Οδό. Καθ’ οδόν, πολλοί από τους μελλοθάνατους πέταξαν σημειώματα, γραμμένα πρόχειρα σε χαρτιά ή μαντήλια, με τα ονόματα και τις διευθύνσεις τους, ελπίζοντας ότι κάποιος θα τα παραδώσει στους δικούς τους. Ήταν τα ύστατα μηνύματα μιας γενιάς που ήξερε ότι δεν θα επιστρέψει.

Στο Αρχείο του ΚΚΕ σώζονται και οι επιστολές του Σουκατζίδη προς τον πατέρα του. Είχε συλληφθεί ήδη από το 1936. Σε επιστολή του 1943 από τις φυλακές Λάρισας, πριν μεταφερθεί στο Χαϊδάρι, έγραφε: «Πατερούλη λατρευτέ, όσο θα είμαι ανάμεσα στους ζωντανούς δε θα πάψω να σου γράφω για να σου εκδηλώνω την αγάπη μου, για να σου στέλνω τα φιλιά μου. Αλλά κι αν αργήσεις καμιά φορά να πάρεις γράμμα μου, μη στενοχωρηθείς. Να ‘σαι πάντα αισιόδοξος. Αλλά κι αν μάθεις τίποτε κακό και πάλι να μη στενοχωρηθείς. Όσα χρόνια κι αν ζήσεις, να ‘σαι περήφανος για το γιόκα σου, που σε τίμησε (…),».

Η ιστορία του Σουκατζίδη έγινε ευρύτερα γνωστή μέσα από την ταινία του Παντελή Βούλγαρη Το Τελευταίο Σημείωμα (2017), σε σενάριο του ίδιου και της Ιωάννας Καρυστιάνη. Η ταινία δεν περιορίζεται σε μια αναπαράσταση της εκτέλεσης. Εστιάζει στην ηθική διάσταση της επιλογής, στη συντροφικότητα, στη σιωπηλή δύναμη της ανθρώπινης στάσης μπροστά στο αναπόφευκτο. Η δραματοποίηση, όπως αποδεικνύεται σήμερα και από τα φωτογραφικά τεκμήρια, δεν υπερέβαλε. Τα βλέμματα που αποτύπωσε ο φακός του Βούλγαρη βρίσκουν τώρα το αντίστοιχό τους στις πραγματικές μορφές των εκτελεσθέντων.

Για την προετοιμασία της ταινίας, Βούλγαρης και Καρυστιάνη είχαν ερευνήσει εξαντλητικά τα διαθέσιμα αρχεία, επιχειρώντας να ανασυνθέσουν με ακρίβεια τα γεγονότα. Για αυτό, είχαν χρησιμοποιηθεί πραγματικές τοποθεσίες, όπως το φρούριο Ιτζεδίν στην Κρήτη. Μία από τις πιο ισχυρές σκηνές της ταινίας ήταν εκείνο το τελευταίο βράδυ στο Χαϊδάρι, όπου οι μελλοθάνατοι χορεύουν, τραγουδούν, συνομιλούν ήρεμα, μέχρι τα ξημερώματα της εκτέλεσης. Η πορεία τους προς το εκτελεστικό απόσπασμα αποδίδεται με αξιοπρέπεια και εσωτερική σταθερότητα, χωρίς ρητορικές εξάρσεις.

Σήμερα, τα πρόσωπα που αποκαλύπτουν οι φωτογραφίες -τα βλέμματα, η στάση του σώματος, η απουσία πανικού- συμπίπτουν με την ερμηνευτική γραμμή της ταινίας. Η τέχνη, στην προκειμένη περίπτωση, δεν υπερέβαλε. Όπως ανέφερε η Ιωάννα Καρυστιάνη, όταν ο Παντελής Βούλγαρης είδε τις εικόνες συγκινήθηκε βαθιά. Η ίδια, φορτισμένη, επισήμανε ότι κατά την έρευνα για το σενάριο είχαν πειστεί πως τα σχετικά φωτογραφικά τεκμήρια είχαν καταστραφεί. Η ανεύρεσή τους καθιστά επιτακτική, όπως υπογράμμισε, τη θεσμική μέριμνα για τη διατήρησή τους στην Ελλάδα και τη δημιουργία ενός Μουσείου Εθνικής Αντίστασης που θα στεγάσει τέτοια ντοκουμέντα.

«Το Τελευταίο Σημείωμα» παραμένει μία από τις σημαντικότερες σύγχρονες κινηματογραφικές αναγνώσεις της Κατοχής. Με πρωταγωνιστή τον Ανδρέα Κωνσταντίνου στον ρόλο του Σουκατζίδη, η ταινία δεν επιδιώκει την ηρωοποίηση μέσω υπερβολών (όπως τόσο συχνά συμβαίνει όταν ένας σκηνοθέτης καταπιάνεται με πρόσωπα της ελληνικής ιστορίας), αλλά τη σιωπηλή καταγραφή μιας ιστορικής πράξης συνέπειας. Η ουσία της βρίσκεται στις μικρές χειρονομίες, στις ανταλλαγές βλεμμάτων, στην αίσθηση συντροφικότητας που υπερισχύει του φόβου.

Οι φωτογραφίες που ήρθαν στο φως εμβαθύνουν την ιστορία που ήδη γνωρίζαμε. Κι υπενθυμίζουν ότι η μνήμη δεν είναι αφηρημένη έννοια αλλά ευθύνη. Το ερώτημα της αφίσας παραμένει, όχι πλέον ως αγωνία των μελλοθανάτων, αλλά ως κριτήριο της δικής μας στάσης απέναντι στην Ιστορία.