Η Claudette Colvin, η γυναίκα που η ιστορία άργησε να αναγνωρίσει όσο της άξιζε, αλλά της οποίας η πράξη αντίστασης υπήρξε καταλυτική για την απαρχή του σύγχρονου κινήματος για τα πολιτικά δικαιώματα στις Ηνωμένες Πολιτείες, πέθανε σε ηλικία 86 ετών. Την είδηση του θανάτου της ανακοίνωσε την Τρίτη, 13 Ιανουαρίου το Claudette Colvin Foundation, με την Ashley D. Roseboro, εκπρόσωπο του οργανισμού, να επιβεβαιώνει την πληροφορία.
Η Colvin είχε συλληφθεί στις 2 Μαρτίου 1955, στο Montgomery της Αλαμπάμα, επειδή αρνήθηκε να παραχωρήσει τη θέση της σε λευκούς επιβάτες σε λεωφορείο που λειτουργούσε υπό το καθεστώς των φυλετικών διακρίσεων. Ήταν μόλις 15 ετών. Το περιστατικό συνέβη μήνες πριν η Rosa Parks γράψει το δικό της κεφάλαιο στην ιστορία, όταν η άρνησή της να σηκωθεί από τη θέση της σε αντίστοιχο λεωφορείο θα προκαλούσε διεθνή συγκίνηση και θα γινόταν σύμβολο του αγώνα κατά του φυλετικού διαχωρισμού.
Σύμφωνα με το αστυνομικό δελτίο της εποχής, ο οδηγός του λεωφορείου κάλεσε την αστυνομία καταγγέλλοντας ότι δύο μαύρες γυναίκες (η μία εκ των οποίων έγκυος) κάθονταν κοντά σε δύο λευκές, κατά παράβαση των νόμων περί φυλετικού διαχωρισμού. Όταν τους ζητήθηκε να μετακινηθούν, η έγκυος υπάκουσε μετά από έντονες πιέσεις και κατευθύνθηκε προς το πίσω μέρος του λεωφορείου, αφού πρώτα ένας μαύρος άντρας σηκώθηκε για να της παραχωρήσει τη θέση της. Η Claudette Colvin, ωστόσο, αρνήθηκε. Η άρνησή της οδήγησε στη σύλληψή της.
Γιατί δεν έγινε ποτέ το πρόσωπο του αγώνα των μαύρων;
Χρειάστηκαν δεκαετίες για να αναγνωριστεί η σημασία της πράξης της Colvin για τον αγώνα των αφροαμερικανών. Αρχικά, είναι σημαντικό να τονιστεί πως η Claudette ήξερε ακριβώς τι έκανε και η αντίστασή της δεν ήταν κάποιο εφηβικό καπρίτσιο. Μπορεί να ήταν η πρώτη κοπέλα στην πολιτεία της που έκανε κάτι τέτοιο, αλλά υπήρξαν κι άλλες ακτιβίστριες πριν από εκείνη, που προέβησαν στην ίδια πράξη αντίστασης. Αν θέλουμε να αναζητήσουμε την πρώτη γυναίκα που έκανε κάτι τέτοιο, θα πρέπει να πάμε 101 χρόνια πίσω, όταν η Elizabeth Jennings αρνήθηκε να βγει από λεωφορείο που προοριζόταν για λευκούς, το 1854 όταν τα λεωφορεία ήταν ακόμη ιπποκίνητα! Μάλιστα, η Jennings συνελήφθη, έκανε μήνυση και κέρδισε τη δική. Η αντίστασή της οδήγησε στην αλλαγή του νόμου στην πολιτεία της Νέας Υόρκης.
Η Colvin ως έφηβη ήταν αρκετά πολιτικοποιημένη, μέλος της νεολαίας του NAACP και μέντοράς της ήταν η ίδια η Rosa Parks. Η σύλληψή της προκάλεσε ταραχή αλλά δεν έγινε εθνική είδηση. Το ίδιο το κίνημα δεν την ήθελε για πρωτοστάτη, για λόγους ιδιαίτερα προβληματικούς.
Αρχικά, ήταν ακόμη παιδί. Σε μια Αμερική που αντιμετώπιζε τους μαύρους ως πολίτες δεύτερης κατηγορίας, μια έφηβη θεωρούνταν εύκολος στόχος αποδόμησης. Πολύ νέα για να ληφθεί «σοβαρά», πολύ αυθόρμητη για να παρουσιαστεί ως ηθικό πρότυπο. Η αστυνομία τη χαρακτήρισε «απείθαρχη». Το ίδιο και ένα κομμάτι της κοινής γνώμης. Το κίνημα ήξερε ότι η μάχη που ερχόταν δεν θα δινόταν μόνο στους δρόμους, αλλά στα δικαστήρια, στις εφημερίδες, στα σαλόνια της λευκής Αμερικής. Και εκεί, η εικόνα μετρούσε.
Μετρούσε επίσης η τάξη. Η Colvin προερχόταν από φτωχή οικογένεια, χωρίς κοινωνικό κύρος, χωρίς «ασπίδα». Δεν είχε την πολυτέλεια να είναι άτρωτη. Και ύστερα ήρθε το πιο άβολο γεγονός: λίγους μήνες μετά τη σύλληψή της, έμεινε έγκυος εκτός γάμου. Για την πουριτανική Αμερική του 1955, αλλά και για ένα κίνημα που πάλευε να πείσει ότι οι μαύροι πολίτες είναι «αξιοσέβαστοι», αυτό θεωρήθηκε καταστροφικό.
Πέραν των παραπάνω, τα ρατσιστικά πρότυπα ακόμη κι εντός της κοινότητάς της, έκαναν τη Rosa Parks πιο κοινωνικά αποδεκτή. Η Parks είχε πιο ανοιχτόχρωμο δέρμα (ο προ-παππούς της ήταν λευκός), πιο «σωστά» μαλλιά, ήταν παντρεμένη, θεοσεβούμενη και ήδη γνωστή ως ακτιβίστρια, ήταν μορφωμένη και είχε πολιτικό λόγο. Ακόμη και η μητέρα της 15χρονης την προέτρεψε να μην πει τίποτα για το δικό της αγώνα στο λεωφορείο, μετά τη σύλληψη της Rosa Parks: «Άσε τη Rosa να βγει μπροστά. Οι λευκοί δεν πρόκειται να ενοχλήσουν τη Rosa· το δέρμα της είναι πιο ανοιχτό από το δικό σου και τη συμπαθούν».
Εν ολίγοις, η αντίσταση της Colvin χαρακτηριζόταν από εφηβική και συγκρουσιακή ανυπακοή ενώ της Parks από ήρεμη αξιοπρέπεια. Και τα δύο είναι, φυσικά, απαραίτητα σε έναν πολιτικό αγώνα, αλλά τη δεδομένη ιστορική στιγμή, η Parks ενσάρκωνε καλύτερα το αφήγημα που η Αμερική μπορούσε να αντέξει.
«Είναι το συνταγματικό μου δικαίωμα!»
Σε βάρος της απαγγέλθηκαν δύο κατηγορίες για παραβίαση της δημοτικής νομοθεσίας του Montgomery περί φυλετικού διαχωρισμού, καθώς και μία κακουργηματική κατηγορία για επίθεση σε αστυνομικό. Καταδικάστηκε και για τις τρεις κατηγορίες στο δικαστήριο ανηλίκων. Οι καταδίκες που αφορούσαν τον φυλετικό διαχωρισμό ανετράπησαν αργότερα σε δεύτερο βαθμό, ωστόσο η καταδίκη για επίθεση σε αστυνομικό παρέμεινε, οδηγώντας την Colvin σε καθεστώς «αόριστης επιτήρησης». Όπως ανέφερε αργότερα η νομική της ομάδα, ουδέποτε ενημερώθηκε επισήμως ότι η επιτήρηση αυτή είχε λήξει.
Η ίδια δεν έκρυψε ποτέ ότι αντέδρασε δυναμικά κατά τη σύλληψή της. Σε συνέντευξή της στο CNN είχε δηλώσει ότι «αντιστάθηκε» και ότι ήταν «ανυπάκουη» τη στιγμή που οι αστυνομικοί την απομάκρυναν από το λεωφορείο. Αστυνομικός κατέγραψε στην έκθεσή του ότι η Colvin τον κλώτσησε και τον γρατσούνισε όταν την έβαζαν στο περιπολικό. «Ο κόσμος έλεγε ότι ήμουν τρελή», είχε πει η ίδια. «Γιατί ήμουν 15 χρονών, ανυπάκουη και φώναζα: “Είναι το συνταγματικό μου δικαίωμα!”».
Παρά το γεγονός ότι το όνομά της δεν έγινε τότε σύμβολο, η συμβολή της υπήρξε ουσιαστική. Το 1956, η Claudette Colvin έγινε μία από τις ενάγουσες στην ιστορική υπόθεση Browder v. Gayle, η οποία αμφισβήτησε ευθέως τη συνταγματικότητα του φυλετικού διαχωρισμού στα λεωφορεία της Αλαμπάμα. Την επόμενη χρονιά, το Ανώτατο Δικαστήριο των Ηνωμένων Πολιτειών επικύρωσε την απόφαση του ομοσπονδιακού δικαστηρίου, διατάσσοντας το Montgomery – και κατ’ επέκταση ολόκληρη την Αλαμπάμα – να τερματίσει τον φυλετικό διαχωρισμό στα μέσα μαζικής μεταφοράς.
Η επίσημη αποκατάσταση της Colvin ήρθε δεκαετίες αργότερα. Το 2021, δικαστής της Αλαμπάμα έκανε δεκτό το αίτημά της να σφραγιστούν, να καταστραφούν και να διαγραφούν τα αρχεία του δικαστηρίου ανηλίκων που αφορούσαν τη σύλληψη και την καταδίκη της. Ο δικαστής ανηλίκων της κομητείας Montgomery, Calvin Williams, χαρακτήρισε τότε την πράξη της «κάτι που πλέον έχει αναγνωριστεί ως μια γενναία ενέργεια, τόσο εκ μέρους της ίδιας όσο και εκ μέρους μιας ολόκληρης κοινότητας ανθρώπων που επηρεάστηκαν».
Η Claudette Colvin περνάει στην Ιστορία
Στο αίτημά της για τη διαγραφή του ποινικού της μητρώου, η Colvin εξηγούσε ότι επιθυμούσε να δει την κοινωνία να προχωρά μπροστά κι όχι να οπισθοδρομεί. «Θέλω να προχωρήσουμε μπροστά και να γίνουμε καλύτεροι», ανέφερε. «Όταν σκέφτομαι γιατί επιδιώκω να καθαρίσει το όνομά μου από το κράτος, είναι επειδή πιστεύω ότι αν αυτό συμβεί, θα δείξει στη γενιά που μεγαλώνει τώρα ότι η πρόοδος είναι εφικτή κι ότι τα πράγματα μπορούν να βελτιωθούν. Θα τους εμπνεύσει να κάνουν τον κόσμο καλύτερο». Ο δικηγόρος της, Phillip Ensler, χαρακτήρισε τη διαγραφή του ποινικού μητρώου της «δικαιοσύνη που άργησε υπερβολικά», σημειώνοντας: «Ο κόσμος πιστεύει ότι επρόκειτο απλώς για μια θέση σε ένα λεωφορείο, αλλά ήταν κάτι πολύ περισσότερο από αυτό».
Η οικογένειά της και η νομική της ομάδα είχαν επισημάνει ότι η Colvin επιδίωξε τη διαγραφή του μητρώου της και για πρακτικούς λόγους, καθώς ήθελε να μετακομίσει στο Τέξας για να ζήσει κοντά στα μέλη της οικογένειάς της.
Η Claudette Colvin γεννήθηκε στις 5 Σεπτεμβρίου 1939 στο Birmingham της Αλαμπάμα. Ήταν η μεγαλύτερη από οκτώ αδελφές και μεγάλωσε στην αγροτική κοινότητα Pine Level, την ίδια πόλη στην οποία είχε μεγαλώσει και η Rosa Parks. Μακριά από τα φώτα της δημοσιότητας, εργάστηκε επί τρεις δεκαετίες ως βοηθός νοσηλεύτριας σε καθολικό οίκο ευγηρίας. Απέκτησε δύο γιους· ο ένας πέθανε το 1993, ενώ ο άλλος είναι σήμερα καθηγητής πανεπιστημίου.
Στην ανακοίνωση του θανάτου της, το Claudette Colvin Foundation υπογράμμισε ότι για τους οικείους της δεν ήταν απλώς ένα ιστορικό πρόσωπο. «Για εμάς, ήταν κάτι περισσότερο από μια μορφή της Ιστορίας», ανέφερε. «Ήταν η καρδιά της οικογένειάς μας, σοφή, ανθεκτική και βαθιά προσηλωμένη στην πίστη της. Θα θυμόμαστε το γέλιο της, το κοφτερό της πνεύμα και την ακλόνητη πίστη της στη δικαιοσύνη και την ανθρώπινη αξιοπρέπεια».
Η περίπτωση της Claudette Colvin αποτελεί σήμερα σημείο αναφοράς για την επανεκτίμηση του ρόλου των μαύρων γυναικών στο κίνημα για τα πολιτικά δικαιώματα, ενός ρόλου που επί δεκαετίες υποβαθμίστηκε ή παραμερίστηκε. Η δική της ιστορία υπενθυμίζει ότι οι μεγάλες αλλαγές συχνά ξεκινούν σιωπηλά, από ανθρώπους που δεν αναζητούν τη δόξα, αλλά υπερασπίζονται, έστω και μόνοι, το αυτονόητο: το δικαίωμα στην ισότητα.
