Στην ιστορία των ευρωπαϊκών μοναρχιών συναντά κανείς άφθονες δραματικές αφηγήσεις: δολοφονίες, πραξικοπήματα, θανάτους σε πεδία μαχών ή στα σκοτεινά δωμάτια των ανακτόρων. Υπάρχουν όμως και περιπτώσεις που μοιάζουν κωμικοτραγικά απίθανες. Μία από αυτές αφορά τον βασιλιά Αλέξανδρο Α΄ της Ελλάδας, ο οποίος πέθανε το φθινόπωρο του 1920 σε ηλικία μόλις 27 ετών, έπειτα από δάγκωμα μαϊμούς στο κτήμα του Τατοΐου.
Η υπόθεση εξακολουθεί να προκαλεί απορία ακόμη και σήμερα. Όχι μόνο λόγω της σπανιότητας του περιστατικού, αλλά και εξαιτίας των πολιτικών συνεπειών που ακολούθησαν. Μέσα σε λίγες εβδομάδες από τον θάνατο του νεαρού μονάρχη, η πολιτική ισορροπία της χώρας ανατράπηκε, η κυβέρνηση Βενιζέλου κατέρρευσε, ο εξόριστος βασιλιάς Κωνσταντίνος Α΄ επέστρεψε στον θρόνο και η πορεία της Ελλάδας προς τη Μικρασιατική Καταστροφή επιταχύνθηκε δραματικά.
Ένας απρόσμενος βασιλιάς σε μια χώρα διχασμένη
Ο Αλέξανδρος γεννήθηκε τον Αύγουστο του 1893. Ήταν ο δευτερότοκος γιος του βασιλιά Κωνσταντίνου Α΄ και της βασίλισσας Σοφίας, επομένως κανείς δεν θεωρούσε πιθανό να φορέσει ποτέ το στέμμα. Η ιστορία, ωστόσο, είχε διαφορετικά σχέδια.
Η Ελλάδα των αρχών του 20ού αιώνα βίωνε τον Εθνικό Διχασμό. Από τη μία πλευρά βρισκόταν ο πρωθυπουργός Ελευθέριος Βενιζέλος, υπέρμαχος της συμμετοχής της χώρας στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο στο πλευρό της Αντάντ. Από την άλλη ο βασιλιάς Κωνσταντίνος, ο οποίος επέμενε στην ουδετερότητα, στάση που οι Σύμμαχοι θεωρούσαν ευνοϊκή προς τη Γερμανία.
Η κρίση κορυφώθηκε το 1917. Υπό την πίεση των συμμαχικών δυνάμεων ο Κωνσταντίνος εγκατέλειψε την Ελλάδα χωρίς να παραιτηθεί επισήμως από τον θρόνο. Οι Σύμμαχοι δεν επιθυμούσαν τη διαδοχή από τον πρωτότοκο γιο του, τον Γεώργιο, και έτσι επέλεξαν τον δεύτερο: τον 24χρονο τότε Αλέξανδρο.
Ο νεαρός πρίγκιπας βρέθηκε ξαφνικά στον θρόνο μιας χώρας βαθιά διχασμένης. Τυπικά βασιλιάς, στην πράξη όμως περιορισμένος σε έναν ρόλο συμβολικό. Ακόμη και στον τάφο του στο Τατόι η επιγραφή θα γράψει αργότερα: «Βασιλόπαις της Ελλάδος – εβασίλευσεν αντί του πατρός αυτού».
Παρά τους περιορισμούς, ο Αλέξανδρος κατάφερε να αποκτήσει προσωπική δημοφιλία. Ήταν αθλητικός, εξωστρεφής, λάτρης των αυτοκινήτων και της ταχύτητας, με έναν χαρακτήρα περισσότερο αυθόρμητο παρά αυλικό. Οι φίλοι του θυμούνταν συχνά ότι δραπέτευε από τα ανάκτορα για νυχτερινές εξόδους στην Αθήνα.
Ο έρωτας που προκάλεσε σκάνδαλο
Στην προσωπική του ζωή ο Αλέξανδρος επέδειξε πείσμα που σπάνια συναντάται σε γαλαζοαίματους. Ερωτεύτηκε την Ασπασία Μάνου, κόρη αξιωματικού του στρατού και μέλος παλαιάς αθηναϊκής οικογένειας. Για την ευρωπαϊκή αριστοκρατία της εποχής, όμως, παρέμενε «κοινή θνητή».
Οι πιέσεις για να εγκαταλείψει τη σχέση υπήρξαν έντονες. Ο Βενιζέλος μάλιστα προσπάθησε να τον στρέψει προς έναν δυναστικό γάμο, προτείνοντάς του την πριγκίπισσα Μαίρη της Βρετανίας. Ο Αλέξανδρος παρέμεινε αμετακίνητος.
Τον Νοέμβριο του 1919 το ζευγάρι παντρεύτηκε μυστικά, παρουσία ελάχιστων προσώπων. Ο γάμος θεωρήθηκε μοργανατικός και προκάλεσε θύελλα αντιδράσεων. Η κυβέρνηση αρνήθηκε να αναγνωρίσει την Ασπασία ως βασίλισσα και η νεαρή γυναίκα αναγκάστηκε να φύγει προσωρινά από την Ελλάδα. Ο Αλέξανδρος την ακολούθησε στο Παρίσι και επέστρεψαν αργότερα στο Τατόι, όπου εγκαταστάθηκαν μακριά από το κέντρο της πολιτικής ζωής.
Το καλοκαίρι του 1920 η Ασπασία ήταν ήδη έγκυος στο πρώτο τους παιδί.
Η ημέρα που άλλαξε τα πάντα
Το πρωί της 17ης Σεπτεμβρίου 1920, ο βασιλιάς βγήκε για μια συνηθισμένη βόλτα στο κτήμα του Τατοΐου. Ο καιρός ήταν ήπιος και ο ίδιος βρισκόταν σε καλή διάθεση. Μαζί του είχε το αγαπημένο του λυκόσκυλο, τον Φριτς, δώρο Άγγλου αξιωματικού του βαλκανικού μετώπου.
Στους κήπους του κτήματος ζούσαν διάφορα ζώα, ανάμεσά τους και δύο μακάκοι της Βόρειας Αφρικής. Το ένα από αυτά ήταν δεμένο, το άλλο κυκλοφορούσε ελεύθερο.
Κάποια στιγμή ο Φριτς όρμησε στη θηλυκή μαϊμού. Ο Αλέξανδρος, βλέποντας τη σκηνή, έσπευσε να χωρίσει τα ζώα. Τότε εμφανίστηκε το αρσενικό μακάκος. Προσπαθώντας να προστατεύσει το ταίρι του, επιτέθηκε στον βασιλιά και τον δάγκωσε με δύναμη στη γάμπα. Όταν ο Αλέξανδρος επιχείρησε να το απομακρύνει, δέχτηκε δεύτερο δάγκωμα στο χέρι.
Ο πόνος ήταν έντονος, όμως κανείς δεν πίστευε ότι το περιστατικό θα εξελισσόταν σε τραγωδία.
Οι πρώτες ώρες
Ο καθηγητής χειρουργικής Κωνσταντίνος Μέρμηγκας έφτασε στο Τατόι μέσα σε σύντομο χρονικό διάστημα. Τα τραύματα καθαρίστηκαν με οινόπνευμα και βενζίνη – συνηθισμένο αντισηπτικό της εποχής για πολεμικές πληγές. Τέλος, πάνω στην πληγή τοποθετήθηκαν γάζες εμποτισμένες με ιώδιο.
Η ιατρική του 1920 διέθετε περιορισμένα μέσα, καθώς τα αντιβιοτικά δεν είχαν ακόμη ανακαλυφθεί και η αντιμετώπιση των λοιμώξεων βασιζόταν κυρίως σε αντισηπτικά και στην αντοχή του οργανισμού.
Ο Μέρμηγκας σημείωσε: «Το τραύμα του δεν εμπνέει καμία ανησυχία». Η εκτίμηση αυτή αποδείχθηκε μοιραία.
Η μόλυνση
Τις επόμενες ημέρες η κατάσταση άλλαξε δραματικά. Ο μονάρχης ανέβασε πυρετό, ενώ το τραύμα παρουσίαζε έντονη φλεγμονή. Από την πέμπτη ημέρα άρχισε να εκκρίνει πύον.
Τότε, συγκλήθηκε ιατρικό συμβούλιο με τους κορυφαίους Έλληνες επιστήμονες της εποχής. Μεταξύ αυτών οι καθηγητές Κωνσταντίνος Σάββας, Γεράσιμος Φωκάς, Μαρίνος Γερουλάνος, Κωνσταντίνος Αναγνωστόπουλος, Σπυρίδων Λιβιεράτος, Μενέλαος Σακόρραφος και Βλαδίμηρος Μπένσης.
Η διάγνωση ήταν ανησυχητική: στρεπτοκοκκική λοίμωξη. Ο Φωκάς πρότεινε άμεσο ακρωτηριασμό του ποδιού για να σταματήσει η εξάπλωση. Η πρόταση, ωστόσο, απορρίφθηκε σχεδόν αμέσως. Μα πού ακούστηκε, βασιλιάς με ακρωτηριασμένο πόδι! Οι περισσότεροι γιατροί δίστασαν να πάρουν την ευθύνη για μια τέτοια εγχείρηση, ενώ και το περιβάλλον του βασιλιά δεν επιθυμούσε να δεχθεί μια τόσο δραστική λύση. Αργότερα πολλοί ιστορικοί θα υποστήριζαν ότι ένας ακρωτηριασμός εκείνη τη στιγμή ίσως είχε σώσει τη ζωή του.
Η αγωνία στο Τατόι
Καθώς περνούσαν οι ημέρες, η υγεία του Αλέξανδρου μόνο επιδεινωνόταν. Ο πυρετός έφτασε τους 40 βαθμούς και εμφανίστηκαν συμπτώματα σηψαιμίας.
Ο ίδιος προσπαθούσε να διατηρήσει την ψυχραιμία του. Κάποια στιγμή είπε στους γιατρούς: «Σας ταλαιπωρώ, αλλά τι να κάνω;». Σε μια άλλη στιγμή ζήτησε να πιει λίγο καμπανίτη αντί για τσάι και να καπνίσει ένα τσιγάρο.
Με εντολή του Βενιζέλου κλήθηκαν δύο διακεκριμένοι Γάλλοι γιατροί, ο λοιμωξιολόγος Φερντινάν Βιντάλ και ο χειρουργός Πιερ Ντελμπέ. Όταν ο πρώτος έφτασε στο Τατόι, ο Αλέξανδρος τον υποδέχτηκε με τα λόγια: «Bonjour, monsieur le professeur». Οι προσπάθειες των ειδικών δεν ανέκοψαν την πορεία της λοίμωξης. Η σηψαιμία είχε ήδη εξαπλωθεί.
Οι τελευταίες ώρες
Τις πρώτες μέρες του Οκτωβρίου η κατάσταση είχε γίνει πλέον απελπιστική. Οι γιατροί απέφυγαν ακόμη και την αλλαγή επιδέσμων, καθώς η διαδικασία προκαλούσε αφόρητο πόνο στον Αλέξανδρο.
Τη νύχτα της 11ης προς 12η Οκτωβρίου ο Αλέξανδρος έπεσε σε κώμα. Λίγο πριν, είχε τραβήξει προς το μέρος του την Ασπασία και είχε κρυφτεί στην αγκαλιά της.
Το επίσημο ιατρικό ανακοινωθέν κατέγραψε τη στιγμή του θανάτου του ως εξής: «Μετά βραχείαν αγωνία, καθ’ ην η Αυτού Μεγαλειότης κατελήφθη υπό σπασμωδικών κινήσεων του προσώπου, εξέπνευσε περί 4ην και 12 λεπτά μετά μεσημβρίαν».
Ήταν μόλις 27 ετών.
Μια κηδεία χωρίς τους γονείς του
Η κηδεία τελέστηκε στον Μητροπολιτικό Ναό Αθηνών. Οι γονείς του δεν επιτράπηκε να παραστούν, καθώς βρίσκονταν εξόριστοι.
Η γιαγιά του, βασίλισσα Όλγα, έφτασε στο Τατόι καθυστερημένα λόγω θαλασσοταραχής. Όταν αντίκρισε το σώμα του εγγονού της, ψιθύρισε συγκινημένη: «Τι ωραίος που είναι ο Αλέξανδρός μου… Το παιδί μου θα αναπαυθεί στον Παράδεισο… Το παιδί μου ήταν καλό…».
Η Ασπασία έμεινε χήρα σε ηλικία 25 ετών και πέντε μήνες αργότερα, την 25η Μαρτίου, έφερε στον κόσμο την κόρη τους, Αλεξάνδρα.
Πολιτικές συνέπειες
Ο θάνατος του Αλέξανδρου προκάλεσε αλυσιδωτές εξελίξεις. Στις εκλογές του Νοεμβρίου 1920, μόλις έναν μήνα μετά τον θάνατό του 27χρονου βασιλιά, ο Ελευθέριος Βενιζέλος ηττήθηκε και αποχώρησε από τη χώρα.
Η αντιβασιλεία ανατέθηκε προσωρινά στον ναύαρχο Παύλο Κουντουριώτη. Η νέα κυβέρνηση προχώρησε σε δημοψήφισμα για την επάνοδο του βασιλιά Κωνσταντίνου Α΄, ο οποίος επέστρεψε στην Ελλάδα τον Δεκέμβριο του ίδιου έτους.
Η επιστροφή του Κωνσταντίνου είχε σοβαρές διεθνείς συνέπειες. Ο βασιλιάς θεωρούνταν έντονα φιλογερμανός από τις δυνάμεις της Αντάντ, γεγονός που προκάλεσε μεγάλη δυσπιστία σε Παρίσι και Ρώμη. Μετά την επάνοδό του, η Γαλλία και η Ιταλία αποστασιοποιήθηκαν από την ελληνική πολιτική στη Μικρά Ασία και άρχισαν να προσεγγίζουν τον Μουσταφά Κεμάλ Ατατούρκ. Σε ορισμένες περιπτώσεις μάλιστα, του παρείχαν έμμεσα στρατιωτική βοήθεια ή διευκολύνσεις, μεταβάλλοντας σταδιακά τον συσχετισμό δυνάμεων στην περιοχή.
Παράλληλα, η νέα ελληνική κυβέρνηση αποφάσισε να συνεχίσει και να κλιμακώσει τη Μικρασιατική Εκστρατεία, παρά το γεγονός ότι μεγάλο μέρος της κοινωνίας είχε ψηφίσει στις εκλογές με την προσδοκία της λήξης του πολέμου. Έτσι, η Ελλάδα βρέθηκε να διεξάγει μια εκτεταμένη στρατιωτική επιχείρηση στο εσωτερικό της Ανατολίας χωρίς τη διπλωματική στήριξη που είχε εξασφαλίσει ο Βενιζέλος λίγους μήνες νωρίτερα με τη Συνθήκη των Σεβρών.
Μέσα σε αυτό το νέο διεθνές και πολιτικό πλαίσιο, η ελληνική στρατιωτική προσπάθεια απομονώθηκε σταδιακά και η ισορροπία δυνάμεων μετατοπίστηκε υπέρ του κεμαλικού κινήματος. Δύο χρόνια αργότερα, τον Αύγουστο του 1922, η ελληνική άμυνα κατέρρευσε, οδηγώντας στη Μικρασιατική Καταστροφή.
