Ψίθυροι, χειρονομίες, βλέμματα, εκφράσεις και φράσεις όπως «για πλάκα το έκανα», είναι μερικές μόνο από τις λέξεις που περιγράφουν την έννοια της σιωπηλής κραυγής πριν προλάβει να εξελιχθεί σε βία στον κόσμο των ανηλίκων.
Τι κάνει άραγε ένα παιδί βίαιο στις πρώτες τάξεις του δημοτικού σχολείου και πόσο εύκολα γίνεται από θύμα, θύτης; Πίσω από κάθε περιστατικό κρύβονται ιστορίες παιδιών που δυσκολεύονται να εκφραστούν και να διαχειριστούν συναισθήματα. Πότε, όμως, ένα παιδί μαθαίνει να πληγώνει; Και πώς η σιωπή μιας τάξης μπορεί να γίνει ο πιο δυνατός σύμμαχος της βίας;
Στη σύγχρονη σχολική πραγματικότητα, η επιθετικότητα δεν εμφανίζεται ξαφνικά. Χτίζεται σταδιακά, μέσα από αποκλεισμούς, φόβο και την ανάγκη για αποδοχή. Η Σάντρα Φακυρούδη, δασκάλα ενός δημόσιου δημοτικού σχολείου στη Θεσσαλονίκη, μιλά ανοιχτά για όσα συμβαίνουν πίσω από τις κλειστές πόρτες μιας σχολικής αίθουσας: για τα παιδιά που δεν μιλούν, για εκείνα που φωνάζουν μέσα από τη βία, αλλά και για τους «αόρατους» μάρτυρες που, με τη σιωπή τους, κρατούν τον κύκλο αυτό ζωντανό.
Μια συζήτηση που δεν αφορά μόνο το σχολείο, αλλά όλους μας.
Σε ποιο σχολείο διδάσκετε; Έχετε παρατηρήσει αλλαγή στον τρόπο συμπεριφοράς των μαθητών τα τελευταία χρόνια ή η εκδήλωση και άσκηση βίας ήταν κάτι που υπήρχε ανέκαθεν σε έντονο βαθμό;
Διδάσκω σε δημόσιο δημοτικό σχολείο και συγκεκριμένα στο δημοτικό σχολείο Βασιλικών, στον νομό Θεσσαλονίκης. Η βία δεν είναι νέο φαινόμενο, όμως η μορφή και η έντασή της έχουν αλλάξει ριζικά. Παλαιότερα, η βία ήταν κυρίως παρορμητική και σωματική. Σήμερα, παρατηρούμε μια πιο οργανωμένη ψυχολογική βία. Τα παιδιά είναι πλέον πιο εξοικειωμένα με την έννοια του αποκλεισμού και της συστηματικής ταπείνωσης, ενώ η ένταση των αντιδράσεών τους είναι συχνά δυσανάλογη με την αιτία.
Έχουμε περίπτωση παιδιού που από την Α' τάξη αδυνατεί να διαχειριστεί τον θυμό του, δημιουργώντας ένα κλίμα μόνιμης ανασφάλειας σε συμμαθητές αλλά και δασκάλους/ες.
Παρατηρώ ότι πλέον τα περιστατικά έντονης επιθετικότητας ξεκινούν από τις πρώτες τάξεις του Δημοτικού. Έχουμε περίπτωση παιδιού που από την Α' τάξη αδυνατεί να διαχειριστεί τον θυμό του, δημιουργώντας ένα κλίμα μόνιμης ανασφάλειας σε συμμαθητές αλλά και δασκάλους/ες.
Υπάρχουν μαθητές σας που έχουν έρθει να σας μιλήσουν και να σας εξομολογηθούν ότι έχουν πέσει θύματα βίας των συμμαθητών τους; Ποιον τρόπο προσέγγισης έχετε βρει και ξεκλειδώνετε τα παιδιά αυτά; Ποια βήματα ακολουθείτε στη συνέχεια μετά την αποκάλυψη ενός τέτοιου περιστατικού;
Ναι, συμβαίνει, αν και το παιδί-θύμα συχνά νιώθει ενοχή ή φόβο. Το "κλειδί" είναι η ενεργητική ακρόαση και η δημιουργία ενός "ασφαλούς καταφυγίου" στην τάξη. Δεν πιέζω ποτέ για λεπτομέρειες. Αντίθετα, δίνω χρόνο και διαβεβαιώνω το παιδί ότι η αποκάλυψη δεν είναι "κάρφωμα" αλλά αυτοπροστασία. Μετά την αποκάλυψη, τα βήματα είναι συγκεκριμένα:
- Άμεση υποστήριξη του θύματος για να νιώσει ασφαλές στο σχολείο.
- Διερεύνηση του περιστατικού με διακριτικότητα.
- Ενημέρωση της Διεύθυνσης και, αν κριθεί απαραίτητο, του σχολικού ψυχολόγου/κοινωνικού λειτουργού.
- Συναντήσεις με τους γονείς και των δύο πλευρών, με στόχο την ουσιαστική επίλυση και όχι την απλή τιμωρία.
Η ξαφνική σιωπή σε μια γωνιά του προαυλίου, οι ψίθυροι που σταματούν απότομα όταν πλησιάζεις, ή ένα επίμονο, ειρωνικό βλέμμα προς έναν συγκεκριμένο μαθητή/τρια είναι σαφείς προοικονομίες.
Έχει υπάρξει ποτέ κάποιο βίαιο επεισόδιο μες στην αίθουσα ή έξω στο προαύλιο, που να πήρε μεγαλύτερες διαστάσεις; Πώς το χειριστήκατε;
Έχουν υπάρξει στιγμές έντασης που απαιτούν ακαριαία παρέμβαση. Ο χειρισμός σε τέτοιες περιπτώσεις είναι ο άμεσος διαχωρισμός των εμπλεκομένων και η επιβολή "χρόνου ηρεμίας". Το σημαντικότερο όμως είναι η διαχείριση της "επόμενης μέρας". Δηλαδή, η συζήτηση στην τάξη για το τι συνέβη, ώστε να μην κανονικοποιηθεί το γεγονός στη συνείδηση των υπολοίπων παιδιών.
Όταν ένα παιδί ξεσπά βίαια μέσα στην αίθουσα, η διαχείριση ξεπερνά τα όρια της απλής πειθαρχίας. Γίνεται θέμα σωματικής και ψυχικής ακεραιότητας. Δυστυχώς, υπάρχουν στιγμές που νιώθουμε και εμείς οι ίδιοι εκτεθειμένοι, προσπαθώντας να προστατεύσουμε τα υπόλοιπα παιδιά.
Το προφίλ του θύτη ενισχύεται από την ανάγκη των παιδιών να ανήκουν στην "ισχυρή" πλευρά για να μην βρεθούν ποτέ στη θέση του θύματος.
Τι μπορεί να προδώσει ένα βίαιο περιστατικό πριν καν συμβεί; Κάποιο βλέμμα, κάποια χειρονομία ή κανένα μη λεκτικό σημάδι δεν είναι ικανό να λειτουργήσει ως προοικονομία;
Ο έμπειρος εκπαιδευτικός "διαβάζει" την ίδια την τάξη. Η ξαφνική σιωπή σε μια γωνιά του προαυλίου, οι ψίθυροι που σταματούν απότομα όταν πλησιάζεις, ή ένα επίμονο, ειρωνικό βλέμμα προς έναν συγκεκριμένο μαθητή/τρια είναι σαφείς προοικονομίες. Η βία στο δημοτικό σπάνια ξεκινά από το μηδέν. Συνήθως "σιγοβράζει" μέσω του κοινωνικού αποκλεισμού στις παρέες.
Η ενσυναίσθηση φαίνεται να υποχωρεί μπροστά στον ναρκισσισμό. Όταν ρωτάς ένα παιδί γιατί πλήγωσε κάποιο άλλο, η απάντηση είναι συχνά “Γιατί έτσι ήθελα” ή “Για πλάκα το έκανα”.
Υπάρχουν φράσεις που ακούγονται πλέον όλο και πιο συχνά σε μια σχολική αίθουσα, και σας ανησυχούν;
Οι φράσεις που κυριαρχούν πλέον αντικατοπτρίζουν μια κουλτούρα του «εγώ πάνω από όλους». Η ενσυναίσθηση φαίνεται να υποχωρεί μπροστά στον ναρκισσισμό. Όταν ρωτάς ένα παιδί γιατί πλήγωσε κάποιο άλλο, η απάντηση είναι συχνά “Γιατί έτσι ήθελα” ή “Για πλάκα το έκανα”. Αυτή η αδυναμία των παιδιών να μπουν στη θέση του άλλου και να νιώσουν τον πόνο του είναι που γεννά και συντηρεί τη βία.
Τι σας ανησυχεί περισσότερο; Ο θύτης, το παιδί που γελάει ή το παιδί που είναι μάρτυρας αλλά εκπαιδεύεται στη συνενοχή και δεν μιλάει; Πώς καταλήγει ο θύτης να γίνεται δημοφιλής; Τι ενισχύει το προφίλ του;
Με τρομάζει περισσότερο ο "βουβός μάρτυρας". Η σιωπή των πολλών είναι αυτή που δίνει άδεια στον θύτη να συνεχίσει. Ο θύτης γίνεται δημοφιλής γιατί εκπέμπει μια ψεύτικη αίσθηση δύναμης και κυριαρχίας, την οποία τα υπόλοιπα παιδιά φοβούνται να προκαλέσουν. Το προφίλ του ενισχύεται από την ανάγκη των παιδιών να ανήκουν στην "ισχυρή" πλευρά για να μην βρεθούν ποτέ στη θέση του θύματος.
Πόσο συχνά ένας γονιός σάς ζητά να μην πάρει έκταση κάτι που είναι ήδη ανησυχητικό και σοβαρό;
Είναι αρκετά συχνό φαινόμενο. Πολλοί γονείς, από ένστικτο προστασίας ή από φόβο για το "στίγμα", προσπαθούν να υποβαθμίσουν το γεγονός. Υπάρχει μια λανθασμένη πεποίθηση ότι αν το συζητήσουμε πολύ, θα "στιγματιστεί" το παιδί τους, ενώ η αλήθεια είναι ότι η σιωπή είναι αυτή που επιτρέπει στη συμπεριφορά να ριζώσει.
Με τρομάζει περισσότερο ο "βουβός μάρτυρας". Η σιωπή των πολλών είναι αυτή που δίνει άδεια στον θύτη να συνεχίσει. Ο θύτης γίνεται δημοφιλής γιατί εκπέμπει μια ψεύτικη αίσθηση δύναμης και κυριαρχίας.
Το πιο δύσκολο κομμάτι δεν είναι το ίδιο το παιδί, αλλά η άρνηση των γονέων να συνεργαστούν. Συχνά βρισκόμαστε αντιμέτωποι με γονείς που υποβαθμίζουν το πρόβλημα ή αρνούνται να δουν τη σοβαρότητά του, καθιστώντας μας ανήμπορους να βοηθήσουμε ουσιαστικά τον μαθητή και να αποκαταστήσουμε την ασφάλεια στο σχολείο.
Πολλές φορές η αγριότητα που βλέπουμε σε ένα παιδί 6-7 ετών είναι η κραυγή βοήθειας για κάτι που συμβαίνει εκτός σχολείου.
Έχετε αισθανθεί ποτέ ότι ως εκπαιδευτικός καλείστε ενίοτε να διαχειριστείτε τραύματα των παιδιών που κουβαλούν από το σπίτι και μες στα στενά πλαίσια του σχολείου παίρνουν μια άλλη, πιο άγρια μορφή;
Καθημερινά. Το σχολείο είναι ο καθρέφτης της κοινωνίας. Ένα παιδί που βιώνει βία, παραμέληση ή ακραία πίεση στο σπίτι, θα ξεσπάσει εκεί που νιώθει ότι μπορεί, στον/στην συμμαθητή/τρια του. Συχνά, αισθάνομαι ότι καλούμαι να γίνω ο κυματοθραύστης κοινωνικών προβλημάτων που με ξεπερνούν, προσπαθώντας να μετατρέψω την τάξη από πεδίο μάχης σε χώρο αποδοχής.
Πολλές φορές η αγριότητα που βλέπουμε σε ένα παιδί 6-7 ετών είναι η κραυγή βοήθειας για κάτι που συμβαίνει εκτός σχολείου. Όταν όμως το οικογενειακό περιβάλλον δεν παρέχει τη στήριξη που απαιτείται, το σχολείο μετατρέπεται από χώρο μάθησης σε πεδίο μάχης.
Κεντρική φωτογραφία: IStock
