Η ανήλικη βία δεν εμφανίζεται ξαφνικά σε ένα δελτίο ειδήσεων ούτε περιορίζεται σε έναν αριθμό στατιστικών. Εκδηλώνεται στις αυλές των σχολείων, στις πλατείες της κάθε γειτονιάς, στα κινητά τηλέφωνα των παιδιών μας. Είναι ένα φαινόμενο που προκαλεί ανησυχία, φόβο, αλλά και συχνά βιαστικά συμπεράσματα για τη νέα γενιά. Πόσο πραγματική είναι όμως η εικόνα της «έξαρσης» που κυριαρχεί στον δημόσιο λόγο; Πού τελειώνει η αντικειμενική καταγραφή και πού αρχίζει η υπερβολή; Και, κυρίως, πώς μπορεί να αντιμετωπιστεί η ανήλικη παραβατικότητα χωρίς στιγματισμό, αλλά με ουσιαστική στήριξη και πρόληψη;
Η Δρ. Κωνσταντίνα Κωστάκου, Αστυνόμος Α΄ (Ε.Κ.) και Ψυχολόγος της Υποδιεύθυνσης Προστασίας Ανηλίκων της Διεύθυνσης Δίωξης και Εξιχνίασης Εγκλημάτων Αττικής, μιλά με ψυχραιμία, επιστημονική γνώση και ανθρώπινη ευαισθησία για το φαινόμενο της ανήλικης βίας. Μέσα από την εμπειρία της, φωτίζει τις πραγματικές διαστάσεις του προβλήματος και υπενθυμίζει ότι πίσω από κάθε περιστατικό υπάρχει ένα παιδί - και πίσω από κάθε παιδί, μια κοινωνία που οφείλει να αναλάβει την ευθύνη της.
Τα τελευταία χρόνια γίνεται έντονη συζήτηση για την αύξηση της ανήλικης βίας. Τι δείχνουν τα επίσημα στοιχεία της Ελληνικής Αστυνομίας; Υπάρχει πράγματι έξαρση;
Αυτό που δείχνουν τα στοιχεία της Ελληνικής Αστυνομίας είναι ότι πράγματι καταγράφεται μια αύξηση στην εμπλοκή ανηλίκων σε περιστατικά βίας και παραβατικότητας, κυρίως τα τελευταία χρόνια. Η εικόνα αυτή, ωστόσο, χρειάζεται προσεκτική και ψύχραιμη ανάγνωση. Δε μιλάμε για γενικευμένη αύξηση όλων των μορφών εγκληματικότητας, αλλά για εντονότερη παρουσία συγκεκριμένων συμπεριφορών, όπως οι σωματικές βλάβες μεταξύ ανηλίκων, τα ομαδικά επεισόδια βίας και περιστατικά που συνδέονται με το σχολικό ή το ευρύτερο κοινωνικό περιβάλλον.
Η δημόσια συζήτηση και τα ΜΜΕ συχνά παρουσιάζουν τα περιστατικά σαν να έχουμε γενικευμένη κρίση βίας στους εφήβους. Αυτό δεν είναι ακριβές και μπορεί να δημιουργήσει φόβο, στιγματισμό και μια ψευδή εικόνα για τη νέα γενιά.
Παράλληλα, ένα κρίσιμο στοιχείο που πρέπει να ληφθεί υπόψη είναι η αυξημένη «ορατότητα» των περιστατικών. Σήμερα, η βία μεταξύ ανηλίκων δηλώνεται και καταγράφεται συχνότερα, τόσο λόγω της μεγαλύτερης ευαισθητοποίησης σχολείων και οικογενειών, όσο και λόγω της ίδιας της φύσης των περιστατικών, τα οποία συχνά καταγράφονται ή διακινούνται μέσω των κοινωνικών δικτύων.
Αυτό σημαίνει ότι μέρος της αύξησης που αποτυπώνεται στα στατιστικά στοιχεία, σχετίζεται και με τη μειωμένη ανοχή στη συγκάλυψη και την αποσιώπηση, σε σύγκριση με το παρελθόν. Παράλληλα, και κατά τη γνώμη μου εξαιρετικά σημαντικό να σημειωθεί, είναι ότι πρέπει να είμαστε πολύ προσεκτικοί με την υπερπροβολή του φαινομένου. Η δημόσια συζήτηση και τα ΜΜΕ συχνά παρουσιάζουν τα περιστατικά σαν να έχουμε γενικευμένη κρίση βίας στους εφήβους. Αυτό δεν είναι ακριβές και μπορεί να δημιουργήσει φόβο, στιγματισμό και μια ψευδή εικόνα για τη νέα γενιά.
Ποιες μορφές παραβατικής συμπεριφοράς είναι σήμερα πιο συχνές στους ανηλίκους και πώς διαφέρουν σε σχέση με προηγούμενα χρόνια;
Τα συχνότερα αδικήματα στα οποία εμπλέκονται ανήλικοι σήμερα αφορούν σε σωματικές βλάβες, απειλές, φθορές ξένης περιουσίας και, σε ορισμένες περιπτώσεις, ληστείες μικρής έντασης. Μας απασχολούν επίσης παραβατικές πράξεις που υπάγονται στις διατάξεις του Νόμου περί όπλων και εκείνου περί ναρκωτικών.
Ιδιαίτερη σημασία έχουν και οι παραβατικές συμπεριφορές που εκδηλώνονται μέσω του διαδικτύου, όπως ο διαδικτυακός εκφοβισμός, ο διασυρμός και ο εκβιασμός και οι οποίες συχνά λειτουργούν συμπληρωματικά ή ενισχυτικά σε περιστατικά βίας που εκδηλώνονται και στον φυσικό χώρο.
Η βασική διαφοροποίηση σε σχέση με το παρελθόν δεν είναι τόσο το είδος των αδικημάτων, όσο ο τρόπος με τον οποίο εκδηλώνονται. Σήμερα παρατηρούμε πιο συχνά ομαδική βία, μεγαλύτερη ταχύτητα κλιμάκωσης των επεισοδίων και, πολλές φορές, μια ανάγκη επίδειξης.
Η βασική διαφοροποίηση σε σχέση με το παρελθόν δεν είναι τόσο το είδος των αδικημάτων, όσο ο τρόπος με τον οποίο εκδηλώνονται. Σήμερα παρατηρούμε πιο συχνά ομαδική βία, μεγαλύτερη ταχύτητα κλιμάκωσης των επεισοδίων και, πολλές φορές, μια ανάγκη επίδειξης, με την καταγραφή και διαμοίραση περιστατικών στα κοινωνικά δίκτυα.
Επιπλέον, καταγράφεται μείωση της ηλικίας έναρξης ορισμένων παραβατικών συμπεριφορών, με περιστατικά να αφορούν παιδιά ακόμη και 12 ή 13 ετών. Το στοιχείο αυτό αναδεικνύει με σαφήνεια την ανάγκη για έγκαιρη, συστηματική και στοχευμένη παρέμβαση ήδη από μικρότερες ηλικιακές βαθμίδες, τόσο σε επίπεδο οικογένειας όσο και σε επίπεδο σχολείου και κοινότητας, πριν οι συμπεριφορές αυτές παγιωθούν και αποκτήσουν πιο σταθερά χαρακτηριστικά.
Υπάρχουν συγκεκριμένες ηλικιακές ή γεωγραφικές τάσεις που ξεχωρίζουν;
Ναι, τα περισσότερα περιστατικά εντοπίζονται στην ηλικιακή ομάδα των 14 έως 17 ετών. Σε γεωγραφικό επίπεδο, τα φαινόμενα εμφανίζονται συχνότερα σε μεγάλα αστικά κέντρα και σε περιοχές με έντονη πληθυσμιακή πυκνότητα. Εκεί δηλαδή που η ανωνυμία, η χαλαρότερη κοινωνική επιτήρηση και η μειωμένη αίσθηση συλλογικής ευθύνης μπορούν να λειτουργήσουν ενισχυτικά ή επιτρεπτικά ως προς την εκδήλωση βίαιων συμπεριφορών. Αυτό όμως προφανώς και δε σημαίνει ότι η ανήλικη παραβατικότητα είναι ζήτημα μόνο συγκεκριμένων περιοχών ή κοινωνικών ομάδων. Αντιθέτως, αφορά ένα ευρύτερο κοινωνικό φάσμα και σχετίζεται περισσότερο με την απουσία σταθερών πλαισίων και υποστηρικτικών δομών.
Σήμερα καταγράφεται μείωση της ηλικίας έναρξης ορισμένων παραβατικών συμπεριφορών, με περιστατικά να αφορούν παιδιά ακόμη και 12 ή 13 ετών.
Με βάση την εμπειρία σας στην Υποδιεύθυνση Προστασίας Ανηλίκων και στο Τμήμα Αντιμετώπισης Παραβατικότητας Ανηλίκων, ποιοι παράγοντες συμβάλλουν περισσότερο στην έξαρση του φαινομένου;
Από την εμπειρία μας, η ανήλικη παραβατικότητα είναι το αποτέλεσμα μιας σύνθετης αλληλεπίδρασης. Το οικογενειακό περιβάλλον παίζει καθοριστικό ρόλο, είτε μέσα από την απουσία ορίων είτε μέσα από αυστηρά και τιμωρητικά πρότυπα που δεν αφήνουν χώρο για διάλογο και ομαλή ψυχοκοινωνική ανάπτυξη.
Το σχολείο, από την άλλη, συχνά καλείται να διαχειριστεί καταστάσεις για τις οποίες δεν διαθέτει επαρκή υποστήριξη, ειδικά σε επίπεδο ψυχοκοινωνικών υπηρεσιών. Ιδιαίτερη επίδραση έχουν και τα κοινωνικά δίκτυα, τα οποία συχνά κανονικοποιούν τη βία, ενισχύουν τη δημόσια έκθεση και μειώνουν την ενσυναίσθηση. Τέλος, οι γενικότερες κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες, η ανασφάλεια και η έλλειψη προοπτικής επηρεάζουν σημαντικά τη συμπεριφορά των ανηλίκων.
Πώς προσεγγίζει η Ελληνική Αστυνομία έναν ανήλικο που εμπλέκεται σε πράξεις βίας;
Η φιλοσοφία της Ελληνικής Αστυνομίας απέναντι στους ανηλίκους δεν είναι τιμωρητική. Ο ανήλικος αντιμετωπίζεται πρωτίστως ως παιδί που χρειάζεται καθοδήγηση και στήριξη. Η διαδικασία περιλαμβάνει την ενημέρωση των κηδεμόνων, τη συνεργασία με τον εισαγγελέα ανηλίκων και, όπου απαιτείται, την εμπλοκή κοινωνικών υπηρεσιών, ενώ κατά την απολογία ενός ανηλίκου σε συγκεκριμένα αδικήματα προβλέπεται η παράσταση Παιδοψυχιάτρου ή παιδοψυχολόγου.
Η καταστολή αποτελεί το έσχατο μέτρο. Η έμφαση δίνεται στην πρόληψη, στη διαμεσολάβηση και στην επανένταξη, με στόχο να μη στιγματιστεί ο ανήλικος και να μην παγιωθεί μια παραβατική ταυτότητα.
Υπάρχει κάποιο περιστατικό που σας έκανε να συνειδητοποιήσετε πιο έντονα τη σοβαρότητα του φαινομένου;
Υπάρχουν περιστατικά που σε συγκλονίζουν όχι τόσο για την ένταση της ίδιας της βίας, όσο για τον τρόπο με τον οποίο την αντιλαμβάνονται οι ίδιοι οι ανήλικοι. Έχουμε συναντήσει παιδιά που φτάνουν κοντά μας χωρίς να γνωρίζουν ότι αυτό που έκαναν συνιστά αξιόποινη πράξη, γιατί στο δικό τους περιβάλλον ή στην ομάδα τους θεωρείται «κάτι φυσιολογικό», «κάτι που κάνουν όλοι».
Σε τέτοιες περιπτώσεις, γίνεται αντιληπτό ότι δε μιλάμε απλώς για μια παρορμητική συμπεριφορά της στιγμής. Μιλάμε για αλλοίωση των ορίων, για παιδιά που δεν έχουν μάθει πού τελειώνει το αποδεκτό και πού αρχίζει η βία.
Παράλληλα, συχνά πίσω από αυτά τα περιστατικά υπάρχουν ιδιαίτερα δύσκολες οικογενειακές καταστάσεις, έλλειψη σταθερού πλαισίου, απουσία ουσιαστικής υποστήριξης ή φροντίδας. Αυτές οι στιγμές λειτουργούν ως υπενθύμιση ότι η ανήλικη βία δεν είναι ένα μεμονωμένο γεγονός, αλλά το αποτέλεσμα βαθύτερων κοινωνικών και οικογενειακών διεργασιών. Και γι’ αυτό η αντιμετώπισή της δεν μπορεί να περιορίζεται μόνο στη διαχείριση του περιστατικού, αλλά οφείλει να στοχεύει στη συνολική στήριξη του παιδιού.
Ποια είναι η συνεργασία της Αστυνομίας με τα σχολεία και άλλους φορείς;
Υπάρχει στενή συνεργασία με τις εισαγγελικές αρχές, αλλά και με σχολικές μονάδες, κοινωνικές υπηρεσίες, δήμους, και φορείς ψυχικής υγείας. Όπου αυτή η συνεργασία είναι σταθερή και με στόχευση την έγκαιρη παρέμβαση σε περιστατικά που εμπλέκονται ανήλικοι, τα αποτελέσματα είναι ουσιαστικά. Το πρόβλημα προκύπτει όταν η παρέμβαση γίνεται αποσπασματικά και δεν υπάρχει συνέχεια στη στήριξη του ανηλίκου και της οικογένειάς του.
Υλοποιεί η Ελληνική Αστυνομία δράσεις πρόληψης και ενημέρωσης;
Βεβαίως. Πραγματοποιούνται σχεδόν καθημερινά ενημερωτικές ομιλίες σε σχολεία και δράσεις ευαισθητοποίησης για μαθητές, γονείς και εκπαιδευτικούς, με θέματα όπως η βία, ο σχολικός εκφοβισμός και η ασφαλής χρήση του διαδικτύου, καθώς και με θέματα αυτοπροστασίας με κοινό ακόμη και παιδιά προσχολικής ηλικίας.
Η ανήλικη βία δεν είναι ένα απομονωμένο φαινόμενο· είναι αντανάκλαση της κοινωνίας των ενηλίκων.
Επίσης, υλοποιούνται προληπτικές δράσεις με ήπια αστυνομική παρουσία σε χώρους όπου συγκεντρώνονται ανήλικοι (πλατείες, πάρκα, γήπεδα κ.ά.), με στόχο την επαφή, την πρόληψη και την οικοδόμηση σχέσης εμπιστοσύνης, και όχι την καταστολή.
Ποια θεωρείτε ότι είναι τα επόμενα απαραίτητα βήματα για τον ουσιαστικό περιορισμό της ανήλικης βίας;
Χρειάζεται επένδυση στην πρόληψη από πολύ νωρίς, ενίσχυση των ψυχοκοινωνικών δομών στα σχολεία και ουσιαστική στήριξη των οικογενειών. Σε κοινωνικό επίπεδο, πρέπει να απομακρυνθούμε από τη λογική της παραδειγματικής τιμωρίας και να εστιάσουμε στη διαμόρφωση ορίων, στην καλλιέργεια της ενσυναίσθησης και της ευθύνης. Η ανήλικη βία δεν είναι ένα απομονωμένο φαινόμενο· είναι αντανάκλαση της κοινωνίας των ενηλίκων.
Info:
- το 10201 είναι η 24ωρη τηλεφωνική γραμμή για την προστασία των ανηλίκων και την πρόληψη και την αποτροπή κάθε μορφής βίας και παραβατικότητας εναντίον τους. Η συγκεκριμένη γραμμή υποδέχεται καταγγελίες, διαχειρίζεται περιστατικά, παρέχει ενημέρωση και συμβουλές και ανταποκρίνεται άμεσα και ενιαία σε όλα τα περιστατικά βίας και παραβατικότητας ανηλίκων.
- Η εφαρμογή SAFE.YOUth είναι μία εφαρμογή που λειτουργεί ως ένα χρήσιμο εργαλείο για την προστασία και την ασφάλεια των παιδιών και των νέων. Είναι μία πρωτότυπη και καινοτόμα εφαρμογή για smartphones που παρέχει ενημέρωση και προστασία σε παιδιά και νέους με ειδικά προσαρμοσμένο ενημερωτικό υλικό για τρεις ηλικιακές ομάδες (12-14, 15-18, 18+), πλατφόρμα υποβολής ανώνυμων ή επώνυμων καταγγελιών, δυνατότητα άμεσης τηλεφωνικής σύνδεσης με το "100" και το "10201" και Emergency Button για ανηλίκους 12-18 ετών
