Η «Εύα» της Μαρίας Πλυτά που θάφτηκε για δεκαετίες, δικαιώνεται σήμερα στις Κάννες- Ποια ήταν η πρώτη γυναίκα σκηνοθέτις της Ελλάδας

Η «Εύα» κινείται ανάμεσα στο ερωτικό μελόδραμα και το ψυχολογικό θρίλερ, φέρνοντας στο κέντρο της αφήγησης τη γυναικεία επιθυμία με τρόπο εξαιρετικά τολμηρό για τα δεδομένα της δεκαετίας του ’50. Η ταινία αμφισβητεί ανοιχτά τους πατριαρχικούς μηχανισμούς της οικογένειας και της μονογαμίας, την ώρα που η γυναικεία ματιά αποκτά πρωταγωνιστικό ρόλο. Εδώ, η Μαρία Πλυτά κινηματογραφεί πάνω απ’ όλα το αίσθημα εγκλωβισμού, τη γυναικεία σεξουαλικότητα και τη βία των κοινωνικών κανόνων. Ταυτόχρονα, το ανδρικό σώμα παρουσιάζεται ως αντικείμενο πόθου και παρατήρησης, αντιστρέφοντας με εντυπωσιακό τρόπο τις κυρίαρχες έμφυλες αναπαραστάσεις του ελληνικού κινηματογράφου εκείνης της περιόδου.

Με μουσική συμβολή του Μίκη Θεοδωράκη και εικαστικές πινελιές του Γιάννη Τσαρούχη, η ταινία κουβαλά στοιχεία που αργότερα θα συνδέονταν με τον ευρωπαϊκό μοντερνισμό και τη Nouvelle Vague, ενώ συχνά συγκρίνεται και με το «La Pointe Courte» της Ανιές Βαρντά, που κυκλοφόρησε δύο χρόνια αργότερα.. Μόνο που η Πλυτά τα δοκίμαζε χρόνια πριν αυτά γίνουν κινηματογραφικό ρεύμα.

Κι όμως, το έργο της δεν απέκτησε ποτέ τη θέση που του αναλογούσε.

Ποια ήταν η Μαρία Πλυτά και γιατί ο ελληνικός κινηματογράφος την «ξέχασε»;

Η Μαρία Πλυτά γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη το 1915 και μπήκε στον χώρο του κινηματογράφου σε μια εποχή όπου η σκηνοθεσία ήταν σχεδόν αποκλειστικά ανδρική υπόθεση, ακόμη και σε παραγωγές του Χόλιγουντ (όχι και τόσο fun fact: υπήρξαν πολλές σκηνοθέτιδες που στους τίτλους περάστηκαν ως «παραγωγοί» ή «βοηθοί» αφού η βιομηχανία αρνείτο να τους δώσει τα εύσημα - ένας σεξισμός από τον οποίο δε γλίτωσε ούτε η Harriet Parsons, από τις πρώτες γυναίκες σκηνοθέτιδες των ΗΠΑ και κόρη της διάσημης δημοσιογράφου Louella Parsons, γνωστή ως Πρώτη Κυρία του Χόλιγουντ).

Πριν περάσει πίσω από την κάμερα, η Μαρία Πλυτά ξεκίνησε ως μυθιστοριογράφος και θεατρική συγγραφέας. Αργότερα, εργάστηκε ως καλλιτεχνική διευθύντρια σε ταινίες του Αλέκου Σακελλάριου και του Γιώργου Τζαβέλλα. Το 1950 σκηνοθετεί τα «Αρραβωνιάσματα» και γίνεται η πρώτη γυναίκα που υπογράφει ελληνική κινηματογραφική ταινία μεγάλου μήκους.

Ακολουθούν συνολικά 17 ταινίες - αριθμός που ακόμη και σήμερα ξεπερνά τη φιλμογραφία οποιασδήποτε άλλης Ελληνίδας σκηνοθέτιδας. Ανάμεσά τους ο «Βαφτιστικός», η «Δούκισσα της Πλακεντίας» (η πρώτη βιογραφική ταινία για γυναίκα στην Ελλάδα), ο «Λουστράκος», αλλά και κοινωνικά μελοδράματα που εστίαζαν στις γυναίκες, τη φτώχεια, τις ταξικές ανισότητες και την ασφυξία της μεταπολεμικής ελληνικής κοινωνίας. Αυτή την περίοδο είναι εμφανείς οι επιρροές της από τον ιταλικό νεορεαλισμό, ο οποίος επίσης επικεντρωνόταν στις λαϊκές τάξεις και τις κοινωνικές ανακατατάξεις της εποχής.

Σε πολλές από τις ταινίες της, οι ηρωίδες δεν λειτουργούν απλώς ως ερωτικά αντικείμενα ή συμπληρωματικοί χαρακτήρες. Είναι γυναίκες εγκλωβισμένες σε κοινωνικές προσδοκίες, σε οικονομικά αδιέξοδα και σε έναν κόσμο που αποφασίζει για εκείνες πριν από εκείνες. Για τη δεκαετία του ’50, αυτή η ματιά ήταν άκρως ριζοσπαστική. Η ίδια, ωστόσο, απέρριπτε την ιδέα ότι υπήρξε πρωτοπόρος για τις γυναίκες στον κινηματογράφο, δίνοντας μια πιο πρακτική απάντηση: «Απλώς έβλεπα τον εαυτό μου ως εργάτρια που έπρεπε να δουλέψει σκληρά για να ζήσει».

Όμως η Ιστορία δεν υπήρξε γενναιόδωρη μαζί της.

Το όνομα της Πλυτά έμεινε για χρόνια εν πολλοίς θαμμένο, την ώρα που οι άνδρες συνάδελφοί της μετατρέπονταν σε αναπόσπαστο κομμάτι της εθνικής κινηματογραφικής μυθολογίας. Ένας λόγος ήταν πως οι ταινίες της ανήκαν στο είδος του πρώιμου μελοδράματος, τα γνωστά «μελό», ένα είδος το οποίο αντιμετωπίστηκε υποτιμητικά από τους Έλληνες κριτικούς, ειδικά σε σύγκριση με τις μεταγενέστερες κωμωδίες, τα μιούζικαλ ή τα «σοβαρά» κοινωνικά δράματα του παλιού ελληνικού κινηματογράφου. Ακόμη και σήμερα, θα βρει κανείς ελάχιστες έως και καθόλου αναφορές στο έργο της, στα βιβλία ιστορίας του ελληνικού κινηματογράφου. Εξίσου δύσκολο είναι να βρει κανείς κόπιες των ταινιών της που να έχουν διασωθεί, παρά την καταγεγραμμένη επιτυχία των έργων της.

Υπήρχε όμως και κάτι βαθύτερο που επηρέασε την πορεία της κι αυτό είναι, προφανώς, η έμφυλη αορατότητα της εποχής. Θυμίζουμε ότι η Πλυτά δημιουργούσε ταινίες, σε μια εποχή όπου ο Φιλοποίμην Φίνος δήλωνε περήφανα πως «μια γυναίκα δεν μπορεί να είναι σκηνοθέτρια».

«Αφιερωμένο στο κορίτσι που εργάζεται»: Η ελληνική λαϊκή τάξη σε πρώτο πλάνο

Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο η Πλυτά συνομιλούσε με την εποχή της, συναντάται στο «Άντρας είμαι και το κέφι μου θα κάνω» (1960). Εκεί αφηγείται την ιστορία της Νινέτας, μιας γυναίκας που αντιμετωπίζει διαρκώς ανεπιθύμητες προτάσεις από τους άνδρες εργοδότες της. Σε μια πράξη απελπισίας και ευφυΐας, αποφασίζει να μεταμφιεστεί σε άνδρα για να μπορέσει να εργαστεί. Καθώς ετοιμάζει το σχέδιό της, τραγουδά έναν στίχο από το δημοφιλές τραγούδι «Άντρας είμαι και το κέφι μου θα κάνω», από την ταινία του Σακελλάριου «Λατέρνα, φτώχεια και φιλότιμο» (1955). Με αυτή την άμεση αναφορά σε μια από τις πιο αγαπημένες ταινίες της εποχής, η Πλυτά συνδέει το αφήγημά της με το πολιτισμικό παρόν του κοινού, αλλά ταυτόχρονα επαναδιεκδικεί τη φράση για μια γυναίκα που αναγκάζεται να υποδυθεί τον άνδρα για να επιβιώσει.

Λίγα χρόνια αργότερα, στον «Ανήφορο» (1964), επιστρέφει ξανά στο ζήτημα των γυναικών στην αγορά εργασίας. Το έργο πρόκειται για κινηματογραφική μεταφορά του μυθιστορήματός της «Δεμένα φτερά» (1944), αφιερωμένου «στο κορίτσι που εργάζεται». Τόσο στο βιβλίο όσο και στην ταινία, η Πλυτά εξερευνά τις επιλογές των νεαρών γυναικών που περνούν στην ενηλικίωση σε μια μεταπολεμική κοινωνία όπου η εργασία γίνεται σταδιακά πιο προσβάσιμη. Η ηρωίδα, την οποία υποδύεται η Ξένια Καλογεροπούλου, επιμένει να χαράξει επαγγελματική πορεία και να διεκδικήσει οικονομική ανεξαρτησία, ενώ οι γύρω της ονειρεύονται διαφορετικές διαδρομές για την ίδια: έρωτας, γάμος, παιδιά -όλα αυτά μαζί ή τίποτα από τα παραπάνω; Η Πλυτά δεν αξιολογεί αυτές τις επιλογές αλλά τις παραθέτει ως ισότιμες δυνατότητες επιθυμίας, επιβίωσης ή ελπίδας. Και το κάνει αξιοποιώντας πρόσωπα του σταρ σύστεμ της εποχής, προσελκύοντας το ευρύ κοινό μέσα από οικεία πρόσωπα, για να του προσφέρει τελικά κάτι απρόσμενο.

Αλλά τα έργα της δεν καταπιάνονταν μόνο με το δίλημμα της εργαζόμενης γυναίκας. Στον «Λουστράκο» (1962), τον «Νικητή» (1965) και τον «Εμποράκο» (1967) στρέφεται στους νεαρούς άνδρες της εργατικής τάξης που παλεύουν ανάμεσα στην εκπαίδευση και την επιβίωση. Μέσα από διαφορετικά είδη και χαρακτήρες, επιστρέφει ξανά και ξανά στο ίδιο κεντρικό ερώτημα: πώς οι απλοί άνθρωποι -και κυρίως οι γυναίκες- καλούνται να διαχειριστούν τη σύγκρουση ανάμεσα στην προσωπική επιθυμία και τους κοινωνικούς περιορισμούς σε έναν κόσμο που αλλάζει με ταχύτατους ρυθμούς.

Το Φεστιβάλ Καννών αποτίει φόρο τιμής σε μία πρωτοπόρο auteur

Η Πλυτά δημιουργούσε σε μια Ελλάδα όπου οι γυναίκες απουσίαζαν σχεδόν ολοκληρωτικά από τη δημόσια και καλλιτεχνική εξουσία. Παρά το γεγονός ότι υπήρξε πρωτοπόρος, αντιμετωπίστηκε περισσότερο ως εξαίρεση παρά ως δημιουργός που άνοιξε δρόμο. Ακόμη και μετά τον θάνατό της, το 2006, η μνήμη της παρέμεινε εντυπωσιακά αθόρυβη.

Τα τελευταία χρόνια, όμως, κάτι μοιάζει να αλλάζει. Η συζήτηση γύρω από το έργο της ανοίγει ξανά, νέοι ερευνητές επιστρέφουν στις ταινίες της και επιχειρούν να τις επανατοποθετήσουν μέσα στην ιστορία του ελληνικού και ευρωπαϊκού κινηματογράφου. Σημαντικό ρόλο σε αυτή την προσπάθεια παίζει και το νέο συλλογικό βιβλίο «Μαρία Πλυτά: Η πρώτη σκηνοθέτρια του ελληνικού κινηματογράφου. 17 ταινίες, 17 αναγνώσεις», σε επιμέλεια της Μπέτυς Κακλαμανίδου. Επίσης, ο Άρης Δημοκίδης είχε προσφάτως αφιερώσει ένα επεισόδιο του podcast του στην Πλυτά, ένα από τα πληρέστερα ρεπορτάζ για την άγνωστη ζωή της πρώτης Ελληνίδας σκηνοθέτιδας.

Και τώρα, η προβολή της «Εύας» στις Κάννες μοιάζει να συμπυκνώνει όλα όσα δεν συνέβησαν όταν έπρεπε να συμβούν. Σαν ο χρόνος να επιστρέφει καθυστερημένα για να αποδώσει στη Μαρία Πλυτά μια θέση στο παγκόσμιο κινηματογραφικό κάδρο, κάτι που στην Ελλάδα τής στερήθηκε για δεκαετίες.

*Με πληροφορίες του εξαίρετου κειμένου «Αρχαιολογία του Βλέμματος: Μαρία Πλυτά» του ιστορικού Αχιλλέα Ντελλή και της εκτενέστατης μελέτης της ερευνητικής ομάδας για τη Μαρία Πλυτά (Καθ. Μπέτυ Κακλαμανίδου, δρ Ευδοκία Στεφανοπούλου, διδάκτωρ Μαρίνα Ζιγνελή), Plyta’s Unknown Cinema (PUC).