Το καλοκαίρι των συγκρίσεων: Η μυστική μάχη των εφήβων με το σώμα τους

Μοιάζουν όλοι να κοιτάζουν ο ένας τον άλλον. Στην πραγματικότητα, όμως, οι περισσότεροι είναι τόσο απασχολημένοι με τις δικές τους ανασφάλειες, ώστε δύσκολα παρατηρούν τους άλλους όσο εκείνοι φαντάζονται.

Κάτω από τον καλοκαιρινό ήλιο, λοιπόν, δεν εκτίθενται μόνο σώματα. Εκτίθενται φόβοι, συγκρίσεις, αμφιβολίες και η βαθιά ανάγκη κάθε εφήβου να νιώσει ότι είναι αρκετός. Γιατί, πίσω από κάθε βλέμμα στον καθρέφτη, σε μια φωτογραφία ή στο σώμα ενός συνομηλίκου, κρύβεται το ίδιο ερώτημα: Πόσο συμφιλιωμένος είμαι με το σώμα μου;

Όπως υποστηρίζει η ψυχοδυναμική ψυχοθεραπεύτρια Σάντρα Τσιλιγγερίδου αν θέλαμε να απαντήσουμε σε αυτό το ερώτημα, θα έπρεπε πρώτα να κατανοήσουμε ότι η εφηβεία δεν αποτελεί απλώς μια περίοδο σωματικών αλλαγών. Πρόκειται για μια περίοδο κατά την οποία ο άνθρωπος καλείται να γνωρίσει ξανά τον εαυτό του μέσα από ένα σώμα που μεταμορφώνεται με ταχύτητα και συχνά με τρόπο που ο ίδιος δυσκολεύεται να αναγνωρίσει. Και αυτό συμβαίνει γιατί πολλές φορές η σωματική ανάπτυξη δε συνάδει με την ψυχική ανάπτυξη και εκεί ξεκινάει η σύγχυση.

Το παιδί που μέχρι χθες ένιωθε οικεία μέσα στο παιδικό του σώμα, βρίσκεται ξαφνικά αντιμέτωπο με μια νέα πραγματικότητα. Το ύψος αλλάζει, αποκτά τριχοφυΐα, το πρόσωπο μετασχηματίζεται, η φωνή ωριμάζει, η σεξουαλικότητα αφυπνίζεται και μαζί με όλα αυτά γεννιέται μια νέα σχέση με τον εαυτό. Στην ουσία αυτό που συμβαίνει στην εφηβεία είναι ότι ο έφηβος δεν σχετίζεται με το σώμα του όπως πραγματικά είναι αλλά με την ψυχική εικόνα που έχει για το σώμα του.

Η Άννα δεν υποφέρει από το σώμα της. Υποφέρει από την εικόνα που έχει για το σώμα της. Ο Νίκος δεν συγκρίνει μόνο μυς και αναλογίες. Συγκρίνει την αίσθηση της αξίας του με εκείνη που φαντάζεται ότι διαθέτουν οι άλλοι. Η Ελένη δεν αναζητά απλώς επιβεβαίωση για μια φωτογραφία. Αναζητά απαντήσεις για το αν είναι επιθυμητή, αποδεκτή και σημαντική στα μάτια των συνομηλίκων της.

Αυτό που συχνά οι ενήλικες ερμηνεύουν ως υπερβολική ενασχόληση με την εμφάνιση είναι στην πραγματικότητα μια βαθύτερη αγωνία ταυτότητας. Κάτω από τις ερωτήσεις για το βάρος, το ύψος ή τα χαρακτηριστικά του προσώπου κρύβονται άλλα, πολύ πιο ουσιαστικά ερωτήματα.

Αξίζω; Με βλέπουν; Μπορώ να αγαπηθώ; Ανήκω κάπου;

Όταν λοιπόν το σώμα αλλάζει τόσο δραστικά όσο στην εφηβεία, η αλλαγή αυτή αφορά ολόκληρη την ταυτότητα του ατόμου, μέσω της σταδιακής μεταμόρφωσης από την παιδική στην ενήλικη ζωή. Γι’ αυτό και πολλοί έφηβοι βιώνουν μια παράδοξη εμπειρία. Κατοικούν μέσα σε ένα σώμα που τους ανήκει, αλλά δεν αισθάνονται ακόμη ότι το γνωρίζουν. Σαν να έχουν μετακομίσει σε ένα νέο σπίτι και να προσπαθούν να εξοικειωθούν με τους χώρους του. Η παραλία λειτουργεί σαν μεγεθυντικός φακός αυτής της δυσκολίας, γιατί το σώμα γίνεται περισσότερο ορατό, τα βλέμματα αποκτούν μεγαλύτερη βαρύτητα, οι συγκρίσεις εντείνονται και οι ανασφάλειες αναδύονται ευκολότερα στην επιφάνεια.

Την ίδια στιγμή, τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης παρατείνουν αυτή την έκθεση πολύ πέρα από την παραλία. Η εικόνα δεν περιορίζεται πλέον στη στιγμή. Φωτογραφίζεται, δημοσιεύεται, σχολιάζεται και αξιολογείται. Ο έφηβος δεν συγκρίνει τον εαυτό του μόνο με τους ανθρώπους γύρω του αλλά με αμέτρητες εικόνες που προβάλλονται καθημερινά ως εξιδανικευμένα πρότυπα.

Μέσα σε αυτή την πραγματικότητα, ο κάθε έφηβος έχει μια υποχρέωση να εκπληρώσει που δεν είναι άλλη από το να συμφιλιωθεί με το σώμα του, χωρίς αυτό να σημαίνει να αγαπήσει κάθε χαρακτηριστικό της εμφάνισής του, ούτε  να πάψει να έχει ανασφάλειες ή αμφιβολίες.

Η αξία δεν ξεκινάει από την εικόνα. Είναι σημαντικό να καταλάβει ότι το σώμα του δεν είναι ένα αντικείμενο προς διαρκή αξιολόγηση αλλά ο τόπος μέσα στον οποίο ζει, αισθάνεται, επιθυμεί, αγαπά και αναπτύσσεται.

Ίσως λοιπόν, αν συναντούσαμε ξανά την Άννα, τον Νίκο και την Ελένη λίγα χρόνια αργότερα, να μην είχαν αλλάξει μόνο τα σώματά τους. Ίσως να είχε αλλάξει κυρίως η σχέση τους με αυτά. Και αυτή είναι η βαθύτερη μορφή συμφιλίωσης. Η στιγμή που ο άνθρωπος σταματά να πολεμά το σώμα του και αρχίζει να το αναγνωρίζει ως κομμάτι του εαυτού του.

Η οικογένεια, όμως, τί ρόλο παίζει σ’ αυτή τη σχέση του εφήβου με το σώμα του;

Το σώμα ως καθρέφτης της οικογένειας

Όπως τονίζει ο ψυχολόγος, ψυχοθεραπευτής και οικογενειακός θεραπευτής, Γιάννης Καλυβόπουλος, αν δούμε το ζήτημα μέσα από τη συστημική οικογενειακή θεραπεία, ο έφηβος δεν λειτουργεί σε κενό αέρος. Είναι μέλος ενός ζωντανού συστήματος –της οικογένειας– όπου οι συμπεριφορές και οι πεποιθήσεις ανακυκλώνονται.

Η σχέση του εφήβου με το σώμα του είναι συχνά το σύμπτωμα της «γλώσσας» που μιλάει η ίδια η οικογένεια για την εικόνα, την αποδοχή και τα όρια.

Αν οι γονείς κάνουν διαρκώς δίαιτες, σχολιάζουν αρνητικά το δικό τους βάρος ή επικρίνουν τα σώματα τρίτων στην τηλεόραση, στέλνουν ένα έμμεσο μήνυμα: «Η αξία σου εξαρτάται από την εμφάνισή σου». Αντίθετα, σε συστήματα όπου η επικοινωνία είναι ανοιχτή και η αποδοχή δεν έχει όρους, ο έφηβος αναπτύσσει μεγαλύτερη ψυχική ανθεκτικότητα.

Επιπλέον, η δυσκολία του εφήβου να εκτεθεί το καλοκαίρι μπορεί να σχετίζεται με το βαθμό διαφοροποίησής του από το οικογενειακό σύστημα. Όταν η οικογένεια δεν επιτρέπει στα μέλη της να έχουν ιδιωτικότητα ή αντίθετα, όταν επικρατεί συναισθηματική αποστασιοποίηση, το σώμα γίνεται το μόνο πεδίο όπου ο έφηβος προσπαθεί να θέσει τα δικά του, προσωπικά όρια  κυρίως ανελαστικά (π.χ. κρύβοντάς το με φαρδιά ρούχα ακόμα και στον καύσωνα).

Η εφηβική ανασφάλεια στην παραλία δεν είναι απλώς «μια φάση». Είναι μια κραυγή για αποδοχή. Οι γονείς χρειάζεται να μετατοπίσουν το ενδιαφέρον από το «πώς δείχνει» το σώμα του παιδιού, στο «τι μπορεί να κάνει» (να κολυμπήσει, να τρέξει, να χαρεί). Μόνο όταν το οικογενειακό σύστημα προσφέρει μια ασφαλή βάση συναισθηματικής αποδοχής, ο έφηβος θα μπορέσει να πετάξει το μπλουζάκι του στην άμμο – όχι επειδή έχει το τέλειο σώμα, αλλά επειδή νιώθει όμορφα και ασφάλεια μέσα σε αυτό.

8 τρόποι να βοηθήσετε τον έφηβο να αγαπήσει το σώμα του

Η σχέση ενός εφήβου με το σώμα του δεν αλλάζει από τη μία μέρα στην άλλη. Χτίζεται μέσα από τις εμπειρίες, τα μηνύματα που λαμβάνει και κυρίως από το οικογενειακό περιβάλλον. Οι γονείς δεν μπορούν να εξαφανίσουν όλες τις ανασφάλειες του παιδιού τους. Μπορούν όμως να δημιουργήσουν τις συνθήκες ώστε να αναπτύξει μια πιο υγιή και πιο τρυφερή σχέση με τον εαυτό του.

Προσέξτε πώς μιλάτε για το δικό σας σώμα

Τα παιδιά μαθαίνουν περισσότερο από όσα βλέπουν παρά από όσα τους λέμε. Αν ένας γονιός κάνει συνεχώς αρνητικά σχόλια για τα κιλά, τις ρυτίδες ή την εμφάνισή του, ο έφηβος μαθαίνει ότι η αξία συνδέεται με την εικόνα.

Αποφύγετε τα σχόλια για το βάρος

Ακόμη και φαινομενικά αθώες φράσεις όπως «πάχυνες», «αδυνάτισες πολύ» ή «πρόσεχε τι τρως» μπορούν να ενισχύσουν την ανασφάλεια. Είναι προτιμότερο η συζήτηση να αφορά την υγεία, την ενέργεια και την ευεξία, όχι την εμφάνιση.

Δώστε έμφαση στις δυνατότητες του σώματος

Αντί να επικεντρώνεστε στο πώς δείχνει το σώμα, αναδείξτε όλα όσα του επιτρέπει να κάνει: να κολυμπά, να χορεύει, να τρέχει, να αγκαλιάζει, να εκφράζεται και να απολαμβάνει τη ζωή.

Μην υποτιμάτε τις ανησυχίες του

Μια φράση όπως «δεν έχεις κανένα πρόβλημα, υπερβάλλεις», συνήθως δεν καθησυχάζει. Αντίθετα, δείξτε ότι ακούτε πραγματικά αυτό που νιώθει και αναγνωρίστε ότι η ανασφάλειά του είναι αληθινή, ακόμη κι αν εσείς βλέπετε διαφορετικά την εικόνα του.

Συζητήστε για τα πρότυπα των social media

Βοηθήστε τον να καταλάβει ότι οι περισσότερες εικόνες που βλέπει είναι επιλεγμένες, επεξεργασμένες και συχνά μη ρεαλιστικές. Η σύγκριση με μια «τέλεια» εικόνα είναι σχεδόν πάντα άδικη.

Επιβραβεύστε την προσπάθεια και όχι την εμφάνιση

Ο έφηβος έχει ανάγκη να ακούει ότι τον εκτιμάτε για την επιμονή, την καλοσύνη, τη δημιουργικότητα, το χιούμορ ή την υπευθυνότητά του. Όσο περισσότερες πηγές αυτοεκτίμησης διαθέτει, τόσο λιγότερο θα εξαρτά την αξία του από το σώμα του.

Σεβαστείτε τα όριά του

Αν ένα παιδί δυσκολεύεται να φορέσει μαγιό ή να εκτεθεί στην παραλία, αποφύγετε την πίεση ή την ειρωνεία. Η αποδοχή δεν επιβάλλεται. Χτίζεται μέσα από ασφάλεια, χρόνο και εμπιστοσύνη.

Ζητήστε βοήθεια όταν η ανασφάλεια γίνεται καθημερινός πόνος

Αν ο έφηβος αποφεύγει συστηματικά κοινωνικές δραστηριότητες, εμφανίζει έντονη δυσφορία για το σώμα του, κάνει εξαντλητικές δίαιτες ή γυμνάζεται καταναγκαστικά, είναι σημαντικό να απευθυνθείτε σε έναν ειδικό ψυχικής υγείας. Η έγκαιρη παρέμβαση μπορεί να προλάβει σοβαρότερες δυσκολίες.

*Κεντρική φωτογραφία: IStock