Για δύο μήνες, βάσει μιας αθόρυβης διευθέτησης με το Πολεμικό Ναυτικό των ΗΠΑ, τα εμπορικά δεξαμενόπλοια απενεργοποιούσαν τους πομπούς τους για να αποφύγουν τον εντοπισμό τους από το Ιράν, καθώς διέσχιζαν τα επικίνδυνα Στενά του Ορμούζ μεταφέροντας πετρέλαιο και φυσικό αέριο σε όλο τον κόσμο.
Ο στρατός παρείχε κάποια αεροπορική κάλυψη σε περίπτωση ιρανικής επίθεσης, ενώ αξιωματικοί του ναυτικού καθοδηγούσαν τα πλοία μέσω ασυρμάτου ώστε να πλέουν κοντά στις ακτές του Ομάν, απέναντι από τις ακτές του Ιράν. Αυτό επέτρεψε μια σταθερή αύξηση της κίνησης μέσω των στενών από τον Μάιο έως τον Ιούνιο, κατά τη διάρκεια μιας προσωρινής εκεχειρίας στον πόλεμο.
Ωστόσο, μια συμφωνία-πλαίσιο που υπέγραψε ο Ντόναλντ Τραμπ με το Ιράν τον περασμένο μήνα συνέβαλε στο να τερματιστεί αυτή η προσπάθεια με εκρηκτικό τρόπο, εξαιτίας της διατύπωσής της που δίνει στο Ιράν επίσημη εξουσία στα Στενά, αλλά και της ασάφειάς της σε κρίσιμες φράσεις.
Ο Τραμπ πανηγύρισε τη συμφωνία, η οποία επιτεύχθηκε στις 14 Ιουνίου, ως το εκ νέου άνοιγμα των Στενών. «Πλοία του κόσμου, βάλτε μπροστά τνις μηχανές σας», έγραψε στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. «Αφήστε το πετρέλαιο να ρέει!»
Οι επικριτές, ωστόσο, λένε ότι η συμφωνία στην πραγματικότητα επισημοποίησε μια πραγματικότητα που οι Ιρανοί αξιωματούχοι έχουν καταστήσει σαφή καθ’ όλη τη διάρκεια του πολέμου: Ότι πλέον ελέγχουν εκείνοι τα Στενά.
Μια επικίνδυνα ασαφής συμφωνία
Η πρόσφατη κρίση ήταν προβλέψιμη, σύμφωνα με αναλυτές που επικαλούνται οι New York Times. Πιεζόμενος από την ακρίβεια και τον πληθωρισμό, ο Τραμπ υπέγραψε το μνημόνιο του Ιουνίου για να ανοίξει τα Στενά, αίροντας τον ναυτικό αποκλεισμό και επιτρέποντας στο Ιράν να πουλάει πετρέλαιο για 60 ημέρες.
Ωστόσο, οι επικριτές προειδοποιούσαν ότι η συμφωνία ήταν επικίνδυνα ασαφής. Η διατύπωση ότι το Ιράν θα κατέβαλλε «κάθε δυνατή προσπάθεια» για την ασφάλεια των πλοίων, ερμηνεύτηκε από την Τεχεράνη ως επίσημη παραχώρηση του ελέγχου των Στενών. Ήδη το Ιράν απαιτεί από τα πλοία να παίρνουν άδεια από δική του αρχή.
«Το Ιράν αποκτά ισχυρό πλεονέκτημα και ρισκάρει τη σύγκρουση για να το διατηρήσει», εξηγεί ο πρώην πρεσβευτής Μάικλ Ράτνεϊ, παρά τις διαβεβαιώσεις του Αντιπροέδρου Τζέι Ντι Βανς ότι οι ΗΠΑ «κρατούν όλα τα χαρτιά». Πλέον, οι ναυτιλιακές εταιρείες αντιμετωπίζουν ένα δίλημμα: νότια διαδρομή (κοντά στο Ομάν) με κίνδυνο ιρανικής επίθεσης, ή βόρεια διαδρομή με υψηλά ιρανικά χαράτσια και αποδοχή της κυριαρχίας της Τεχεράνης.
Ένα έγγραφο γεμάτο παγίδες
Για 60 χρόνια, η ναυσιπλοΐα στα Στενά του Ορμούζ ακολουθούσε τη διεθνή διαδρομή του ΟΗΕ, την οποία το Ιράν σπάνια αμφισβητούσε. Όλα άλλαξαν μετά τις επιθέσεις των ΗΠΑ και του Ισραήλ στο Ιράν στις 28 Φεβρουαρίου. Η Τεχεράνη απάντησε με πλήγματα και νάρκες, μπλοκάροντας τη δίοδο και επιτρέποντας το πέρασμα μόνο σε όσους πλήρωναν αδρά.
Οι επικριτές τονίζουν ότι ο Τραμπ αποδέχθηκε αυτό το στάτους κβο με τη συμφωνία του Ιουνίου. Το έγγραφο των 14 σημείων αναγνωρίζει την εξουσία του Ιράν στα Στενά, απαγορεύει τα διόδια μόνο για 60 ημέρες και δεν εγγυάται την ασφάλεια των πλοίων. Η τελική του γραμμή παραχωρεί επίσημα στην Τεχεράνη κεντρικό ρόλο στη διαχείριση της διόδου, σε συνεργασία με το Ομάν.
Αν και ο Τραμπ πανηγύρισε για την ελεύθερη ναυσιπλοΐα, το Ιράν χρησιμοποίησε το κείμενο για να επιβάλει τη δική του, βόρεια διαδρομή. «Άνοιγες τα Στενά, αλλά υπό τον όρο ότι το Ιράν θα είχε τον απόλυτο έλεγχο», σχολίασε ο έμπειρος διαπραγματευτής Ντένις Ρος. Από την πλευρά του, ο Λευκός Οίκος υποστήριξε ανώνυμα ότι το Ιράν είχε δεσμευτεί να μην επιτίθεται στη νότια διαδρομή του Ομάν.
Η αποτυχία των αμερικανικών σχεδίων
Οι Ιρανοί διαπραγματευτές είχαν το πλεονέκτημα, ειδικά μετά την παταγώδη αποτυχία της αμερικανικής επιχείρησης «Project Freedom» τον Μάιο, την οποία ο Τραμπ εγκατέλειψε μέσα σε 48 ώρες επειδή η Σαουδική Αραβία αρνήθηκε τη χρήση του εναέριου χώρου της.
Έκτοτε, το Πεντάγωνο στράφηκε σε μια πιο διακριτική τακτική, καθοδηγώντας μέσω ασυρμάτου πάνω από 800 εμπορικά πλοία (φορτωμένα με 400 εκατ. βαρέλια πετρελαίου) κατά μήκος των ακτών του Ομάν, ακολουθώντας μια εναλλακτική διαδρομή του Διεθνούς Ναυτιλιακού Οργανισμού (IMO).
Μετά τη συμφωνία του Ιουνίου, η κίνηση εκτινάχθηκε σε επίπεδα ρεκόρ με 400 πλοία την εβδομάδα, όμως μετά τις πρόσφατες ιρανικές επιθέσεις κατέρρευσε στα μόλις 22 πλοία την ημέρα. Παρά την ισχυρή παρουσία αμερικανικών δυνάμεων στην Αραβική Θάλασσα —με δύο αεροπλανοφόρα και αυτόνομα σκάφη εντοπισμού ναρκών— η CENTCOM ξεκαθαρίζει ότι δεν υπάρχει «καμία εγγύηση» για την ασφάλεια της εμπορικής ναυσιπλοΐας.
Το ιρανικό πέρασμα και το οικονομικό ρίσκο
Στην κορύφωση του πολέμου, κάποιες ναυτιλιακές επέλεξαν τη βόρεια διαδρομή, πληρώνοντας στο Ιράν έως και 2 εκατομμύρια δολάρια ανά πλοίο με αντάλλαγμα την ασφάλειά τους. Η Τεχεράνη απαιτεί πλέον από όλα τα πλοία να παίρνουν άδεια από τη δική της «Αρχή των Στενών», βαφτίζοντας τα de facto διόδια -τα οποία απαγορεύονται διεθνώς- ως «τέλη υπηρεσιών». Καθώς το Ιράν δεν έχει επικυρώσει τη Σύμβαση για το Δίκαιο της Θάλασσας (όπως ούτε και οι ΗΠΑ), υποστηρίζει ότι δεν δεσμεύεται από αυτήν.
Οι ΗΠΑ απέρριψαν τις ιρανικές αξιώσεις και καθιέρωσαν τον Μάιο τη νότια διαδρομή μέσω Ομάν, την οποία ο κ. Τραμπ χαρακτήρισε «απολύτως ασφαλή» μετά τη συμφωνία. Ωστόσο, η στρατιωτική αντιπαράθεση των δύο χωρών αυξάνει κατακόρυφα το ρίσκο. Παρά το γεγονός ότι ο κ. Τραμπ επανέφερε το εμπάργκο στο ιρανικό πετρέλαιο χωρίς όμως να επιβάλει εκ νέου ναυτικό αποκλεισμό, η Τεχεράνη δείχνει ανθεκτική. Όπως σημειώνει ο αναλυτής Νταν Αλαμάριου, «το ερώτημα πλέον είναι ποιος θα λυγίσει πρώτος: η ιρανική οικονομία ή η παγκόσμια;».
