Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο έδωσε, το πρωί της Τετάρτης, την τελική του έγκριση στους νέους κανόνες που διευκολύνουν την πρόσβαση σε φυτά ανθεκτικά στην κλιματική αλλαγή και τα παράσιτα, τα οποία αποδίδουν περισσότερο και απαιτούν λιγότερα φυτοφάρμακα.
Η ρύθμιση, που αφορά τις λεγόμενες νέες γενετικές τεχνικές (NGTs), εγκρίθηκε ύστερα από την προσωρινή συμφωνία Κοινοβουλίου και Συμβουλίου τον Δεκέμβριο του 2025, κλείνοντας έναν κύκλο διαπραγματεύσεων που κράτησε πάνω από δύο χρόνια προκαλώντας έντονη αντιπαράθεση ανάμεσα στους υποστηρικτές της αγροτικής καινοτομίας και τους επικριτές που μιλούν για σημαντική οπισθοδρόμηση στην ασφάλεια τροφίμων.
Δύο κατηγορίες φυτών, διαφορετικοί κανόνες
Η νέα νομοθεσία μετατοπίζει το ρυθμιστικό βάρος από τον τρόπο παραγωγής ενός φυτού στο τελικό γενετικό αποτέλεσμα. Τα φυτά που προκύπτουν από τις νέες γενετικές τεχνικές χωρίζονται σε δύο κατηγορίες με διαφορετικές νομικές υποχρεώσεις.
Στην κατηγορία NGT-1 εντάσσονται φυτά με περιορισμένο αριθμό και τύπο μεταβολών που θα μπορούσαν να προκύψουν και μέσα από συμβατικές διασταυρώσεις. Μόλις πιστοποιηθεί ότι πληρούν τα κριτήρια, αντιμετωπίζονται όπως τα συμβατικά φυτά. Ύστερα από αίτημα του Κοινοβουλίου, φυτά που είναι σχεδιασμένα για ανθεκτικότητα σε ζιζανιοκτόνα ή για παραγωγή εντομοκτόνων ουσιών αποκλείονται από αυτή την κατηγορία.
Στην κατηγορία NGT-2 εντάσσονται φυτά με πιο εκτενείς ή σύνθετες γενετικές τροποποιήσεις, αυτά που είθισται να ονομάζονται και “μεταλλαγμένα”. Αυτά παραμένουν υπό τους αυστηρούς κανόνες για τους Γενετικώς Τροποποιημένους Οργανισμούς και θα πρέπει να περάσουν από αξιολόγηση κινδύνου και να λάβουν έγκριση πριν διατεθούν στην αγορά της ΕΕ.
Οι κανόνες θα ισχύουν τόσο για φυτά που παράγονται στην Ευρώπη όσο και για εισαγόμενα προϊόντα. Εκτός ΕΕ κυκλοφορούν ή βρίσκονται σε προχωρημένο στάδιο ανάπτυξης προϊόντα όπως σιτάρι χαμηλής γλουτένης, πατάτες ανθεκτικές σε παθογόνα και καλαμπόκι ανθεκτικό στην ξηρασία.
Ποια φυτά αφορά στην πράξη ο κανονισμός
Η νέα νομοθεσία δεν αφορά μια συγκεκριμένη καλλιέργεια αλλά ένα ευρύ φάσμα ειδών, καθώς οι τεχνικές γονιδιακής επεξεργασίας (κυρίως μέσω CRISPR/Cas) μπορούν να εφαρμοστούν σε σχεδόν κάθε φυτικό οργανισμό. Πειράματα έχουν ήδη πραγματοποιηθεί σε τουλάχιστον δέκα είδη, μεταξύ άλλων μηδική, καμελίνα, καλαμπόκι, αμπέλι, πατάτα, σόγια, ζαχαροκάλαμο, καπνό, τομάτα και σιτάρι, με τα νέα χαρακτηριστικά να επικεντρώνονται κυρίως στην ανθεκτικότητα σε παράσιτα και ασθένειες, στη βελτίωση της διατροφικής αξίας, στην ανοχή στην ξηρασία και σε χαρακτηριστικά δομής του φυτού.
Στην πράξη, οι πιο προωθημένες εφαρμογές που συζητούνται ως παραδείγματα της νέας ρύθμισης αφορούν σιτάρι με μειωμένη γλουτένη για ανθρώπους με ευαισθησία ή δυσανεξία, πατάτες ανθεκτικές σε μύκητες και παθογόνα όπως ο περονόσπορος, καθώς και καλαμπόκι με αυξημένη ανοχή στην ξηρασία.
Παράλληλα, σε ευρωπαϊκό ερευνητικό επίπεδο αναπτύσσονται και άλλες εφαρμογές: ιταλικά ερευνητικά προγράμματα επεξεργάζονται γενετικά σιτάρι, ντομάτες, αμπέλια, ροδακινιές και εσπεριδοειδή, με στόχο τη βελτίωση της ανθεκτικότητας σε ασθένειες και της απόδοσης, ενώ ερευνητές στο Πανεπιστήμιο της Βερόνα εξετάζουν τη χρήση γονιδιακής επεξεργασίας και στην αμπελουργία, με προοπτικές εφαρμογής στην οινοποιία.
Σε διεθνές επίπεδο, όπου οι κανόνες είναι ήδη πιο χαλαροί απ’ ό,τι στην ΕΕ, έχουν ήδη αναπτυχθεί ή κυκλοφορούν προϊόντα όπως πατάτες με δραστικά μειωμένα επίπεδα ακρυλαμιδίου μετά από ψύξη, με τσιπς από αυτές τις ποικιλίες να περιέχουν έως 80% λιγότερο ακρυλαμίδιο, καθώς και τα πρώτα άσπερμα μαύρα βατόμουρα που αναπτύχθηκαν μέσω στόχευσης των γονιδίων που ευθύνονται για τους σκληρούς σπόρους. Στις ΗΠΑ έχουν ήδη εγκριθεί ή βρίσκονται σε δοκιμή αμπέλια ανθεκτικά σε ωίδιο, σιτάρι ανθεκτικό σε μύκητες, σόγια ανθεκτική σε ξηρασία και αλατότητα και ντομάτες υψηλής απόδοσης με λιγότερα φύλλα και κλαδιά.
Για την ελληνική γεωργία, ανάλογες εφαρμογές θα μπορούσαν μελλοντικά να αφορούν καλλιέργειες υψηλής εθνικής σημασίας όπως σιτάρι, αμπέλι, εσπεριδοειδή ή ντομάτα, αν και καμία συγκεκριμένη ελληνική ποικιλία δεν αναφέρεται ακόμη σε ενεργό στάδιο ανάπτυξης με χρήση NGTs.
Ιχνηλασιμότητα, επισήμανση και δικαίωμα αρνησικυρίας για τα κράτη-μέλη
Για τα φυτά NGT-2 παραμένουν υποχρεωτικές η πλήρης ιχνηλασιμότητα και η επισήμανση, ενώ τα κράτη-μέλη μπορούν να περιορίσουν ή να απαγορεύσουν την καλλιέργειά τους ακόμη και αν έχουν εγκριθεί σε επίπεδο ΕΕ. Οι ποικιλίες που περιέχουν ή προέρχονται από φυτό NGT-1 θα καταχωρίζονται σε δημόσια ευρωπαϊκή βάση δεδομένων, και όλοι οι σάκοι σπόρων και το αναπαραγωγικό υλικό θα πρέπει να φέρουν την ένδειξη NGT-1, ώστε οι αγρότες να μπορούν να επιλέγουν με πλήρη ενημέρωση.
Για να κατευθυνθεί η χρήση των NGTs προς την ανάπτυξη φυτών με χαρακτηριστικά βιωσιμότητας, ο κανονισμός καθιστά υποχρεωτική την παρακολούθηση των επιπτώσεων τους στη βιωσιμότητα. Στη βιολογική παραγωγή δεν επιτρέπεται καμία χρήση NGTs, αν και η τεχνικά αναπόφευκτη παρουσία φυτού NGT-1 δεν θα θεωρείται παράβαση. Η Επιτροπή θα αξιολογήσει αν ο κανονισμός δημιουργεί διοικητικά, οικονομικά ή πρακτικά βάρη για τους βιοκαλλιεργητές.
Στο ζήτημα της διανοητικής ιδιοκτησίας, θα είναι δυνατή η κατοχύρωση πατέντας για NGTs, με εξαίρεση χαρακτηριστικά ή αλληλουχίες που εμφανίζονται στη φύση ή παράγονται με βιολογικά μέσα. Οι ευρωβουλευτές ενσωμάτωσαν διασφαλίσεις για την αποτροπή συγκέντρωσης στην αγορά και για να διατηρήσουν οι αγρότες το δικαίωμα να φυλάσσουν και να επαναχρησιμοποιούν σπόρους.
Η ικανοποίηση της εισηγήτριας
Η εισηγήτρια Jessica Polfjärd (ΕΛΚ, Σουηδία) χαρακτήρισε την ψήφιση ιστορική νίκη για τους ευρωπαίους αγρότες, υποστηρίζοντας ότι το Κοινοβούλιο επέλεξε καινοτομία, ανταγωνιστικότητα και επισιτιστική ασφάλεια, και ότι οι αγρότες ζητούσαν εδώ και καιρό πρόσβαση σε αυτά τα εργαλεία αναπαραγωγής για να αναπτύξουν καλλιέργειες πιο ανθεκτικές και λιγότερο εξαρτημένες από φυτοφάρμακα.
Οι αντιδράσεις: «Παραχώρηση στη βιομηχανία» καταγγέλλουν Πράσινοι και Αριστερά
Η τελική συμφωνία, ωστόσο, απέχει σημαντικά από αυτό που είχε αρχικά ζητήσει το Κοινοβούλιο, και αυτή η απόσταση τροφοδότησε την αντίδραση των πολιτικών ομάδων που καταψήφισαν το κείμενο. Η πιο σκληρή αντιπαράθεση αφορά τις πατέντες. Το 2024 το Κοινοβούλιο είχε ζητήσει πλήρη απαγόρευση κατοχύρωσης πατέντας σε φυτά, φυτικό υλικό, γενετικές πληροφορίες και διαδικαστικά χαρακτηριστικά NGTs, ακριβώς για να αποφευχθούν νομική ανασφάλεια, αυξημένο κόστος και νέες εξαρτήσεις για αγρότες και αναπαραγωγείς φυτών. Η αρχική πρόταση είχε χαρακτηριστεί από το ίδιο το Κοινοβούλιο ως απαραίτητη «για να αποφευχθούν νομικές αβεβαιότητες, αυξημένο κόστος και νέες εξαρτήσεις για αγρότες και αναπαραγωγείς φυτών».
Στο τελικό συμβιβαστικό κείμενο, η απαγόρευση αυτή εγκαταλείφθηκε. Αντί γι’ αυτήν, προβλέπεται ένας μελλοντικός εθελοντικός κώδικας δεοντολογίας, κάτι που οι επικριτές θεωρούν ανεπαρκές για να αντιμετωπιστούν οι ανησυχίες περί συγκέντρωσης της αγοράς και τα δικαιώματα των αγροτών.
Ο Γάλλος σοσιαλιστής ευρωβουλευτής Christophe Clergeau, μέλος της Επιτροπής Περιβάλλοντος, είχε χαρακτηρίσει το συμβιβαστικό κείμενο «προβληματικό», με πολλά ανοιχτά ζητήματα, ιδίως ως προς το καθεστώς πατεντών, και προσπάθησε ανεπιτυχώς να επανεισάγει τροπολογίες ενίσχυσης της προστασίας πριν την τελική ψηφοφορία.
Ανάλογη ήταν η στάση των Πρασίνων και της Αριστεράς, που μαζί με σημαντικό τμήμα των Σοσιαλιστών είχαν ταχθεί κατά της νομοθεσίας ήδη από το 2024. Οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών είχαν ζητήσει μέτρα ώστε τα πατενταρισμένα προϊόντα NGT να παραμένουν ανιχνεύσιμα, ώστε αγρότες και επιχειρήσεις να μη βρίσκονται εκτεθειμένοι σε νομικούς κινδύνους χωρίς τρόπο επαλήθευσης παρουσίας πατενταρισμένων χαρακτηριστικών στις καλλιέργειές τους.
Η οργάνωση Corporate Europe Observatory, που παρακολουθεί τη δράση λόμπι στις Βρυξέλλες, είχε προειδοποιήσει πριν την ψηφοφορία ότι οι ευρωβουλευτές είχαν υποστηρίξει το 2024 μέτρα για τον περιορισμό των πατεντών σε σπόρους και καλλιέργειες NGT, αλλά αυτό το κρίσιμο αίτημα χάθηκε στις διαπραγματεύσεις μεταξύ των θεσμικών οργάνων της ΕΕ.
Σε επίπεδο κρατών-μελών, η αντίθεση δεν περιορίστηκε στο Κοινοβούλιο. Κατά την έγκριση της θέσης του Συμβουλίου, η Γερμανία απείχε, ενώ το Βέλγιο, η Βουλγαρία, η Κροατία, η Αυστρία, η Ρουμανία, η Σλοβενία, η Σλοβακία και η Ουγγαρία καταψήφισαν την απελευθέρωση των κανόνων.
Ανησυχίες για την ασφάλεια και τους καταναλωτές
Ένα δεύτερο μέτωπο αντίδρασης προέρχεται από επιστημονικές και περιβαλλοντικές οργανώσεις που αμφισβητούν τη φιλοσοφία του νέου πλαισίου ρύθμισης. Η γερμανική οργάνωση Testbiotech είχε καταγγείλει πριν την ψηφοφορία ότι η συμφωνία εξαιρεί ουσιαστικά το σύνολο των φυτών NGT από την υποχρεωτική περιβαλλοντική αξιολόγηση κινδύνου, καταργώντας παράλληλα τους κανόνες επισήμανσης και ιχνηλασιμότητας τροφίμων που μέχρι σήμερα ίσχυαν.
Σύμφωνα με την ίδια οργάνωση, η νέα ρύθμιση δημιουργεί την εντύπωση πως θα συνεχίσουν να εφαρμόζονται κανόνες και πρότυπα ασφαλείας, ενώ στην πραγματικότητα δίνεται στη βιομηχανία ελεύθερο πεδίο να φέρνει τα προϊόντα της στην αγορά μέσω μιας ταχύρρυθμης διαδικασίας έγκρισης, αγνοώντας σε μεγάλο βαθμό τις συνέπειες για την υγεία και το περιβάλλον.
Η αντίθεση αυτή δεν είναι νέα. Όταν η αρμόδια κοινοβουλευτική επιτροπή ενέκρινε για πρώτη φορά τη χαλάρωση των κανόνων, η σχετική απόφαση προκάλεσε έντονη κριτική από περιβαλλοντικές οργανώσεις, ενώ ο διάλογος για τα NGTs έχει διχάσει την Ευρωπαϊκή Ένωση εδώ και χρόνια, σε μια συζήτηση που θυμίζει τη γενικότερη διαμάχη για τους γενετικώς τροποποιημένους οργανισμούς στις αρχές της δεκαετίας του 2000.
Η πλευρά της βιομηχανίας: ανεπαρκής διαφοροποίηση των δύο κατηγοριών
Αντίθετα, οργανισμοί που εκπροσωπούν τον κλάδο της ζωοτροφής και της γεωργικής βιομηχανίας, όπως η ευρωπαϊκή ομοσπονδία FEFAC, χαρακτήρισαν θετικό το βήμα αλλά επέκριναν την επιλογή να επιβληθεί κοινή επισήμανση σε όλα τα προϊόντα NGT. Κατά την οργάνωση, αυτό υπονομεύει την ίδια την ουσία της διάκρισης ανάμεσα στην κατηγορία 1, που αντιμετωπίζεται ως συμβατική, και τις υπόλοιπες κατηγορίες που εξομοιώνονται με τους ΓΤΟ, και θα μπορούσε να αποτελέσει σημαντικό εμπόδιο στην υιοθέτηση της τεχνολογίας.
Όπως σημείωσαν, η υποχρεωτική επισήμανση «νέες γενομικές τεχνικές» θα στιγματίζει τα προϊόντα κατηγορίας 1, παρότι η Ευρωπαϊκή Αρχή για την Ασφάλεια των Τροφίμων έχει επανειλημμένα δηλώσει ότι αυτά δεν εγκυμονούν πρόσθετους κινδύνους σε σχέση με ποικιλίες που παράγονται με συμβατικές μεθόδους αναπαραγωγής.
Από την πλευρά της, η ίδια η νομοθεσία προβλέπει μηχανισμούς παρακολούθησης που στοχεύουν να καθησυχάσουν τους επικριτές: δημόσια βάση δεδομένων πατεντών, πρόβλεψη για σύσταση ομάδας εμπειρογνωμόνων στην οποία θα συμμετέχει και το Ευρωπαϊκό Γραφείο Πατεντών, καθώς και μελλοντική μελέτη της Επιτροπής για τις επιπτώσεις της κατοχύρωσης πατεντών στην καινοτομία, στη διαθεσιμότητα σπόρων για τους αγρότες και στην ανταγωνιστικότητα του ευρωπαϊκού κλάδου αναπαραγωγής φυτών.
Ο κανονισμός θα τεθεί σε ισχύ 20 ημέρες μετά τη δημοσίευσή του στην Επίσημη Εφημερίδα της ΕΕ και θα εφαρμοστεί δύο χρόνια μετά. Στο μεταξύ, η μάχη για το περιεχόμενο του μελλοντικού κώδικα δεοντολογίας για τις πατέντες και της μελέτης αντίκτυπου αναμένεται να συνεχιστεί, καθώς οι αντίθετες πολιτικές ομάδες δηλώνουν ότι θα παρακολουθούν στενά την εφαρμογή του νέου πλαισίου.
