«Το καταφύγιο όλων των αποτυχημένων ζωγράφων, των υπερβολικά ατάλαντων ή των πολύ τεμπέληδων». «Αυτός ο καθολικός ενθουσιασμός έχει όχι μόνο τον χαρακτήρα της τύφλωσης και της ανοησίας, αλλά και τη χροιά της εκδίκησης». «Εισβάλλοντας στον χώρο της τέχνης, γίνεται ο πιο θανάσιμος εχθρός της». Ποιος; Η τεχνητή νοημοσύνη; Οχι, η φωτογραφία. Τουλάχιστον σύμφωνα με τον Charles Baudelaire, ο οποίος το 1859 κατακεραύνωνε την τερατώδη εφεύρεση που ήρθε να εξαλείψει τη ζωγραφική, αιχμαλωτίζοντας την πραγματικότητα με το πάτημα ενός κουμπιού.
Επεσε θεαματικά έξω. Είχε όμως το ελαφρυντικό ότι στην εποχή του κυριαρχούσε η τάση του ακαδημαϊσμού, που έκρινε την καλλιτεχνική αξία ενός έργου με βάση το πόσο ρεαλιστικά αναπαριστούσε το θέμα του. Οι φωτογραφικές μηχανές απελευθέρωσαν τους ζωγράφους από τα δεσμά της μίμησης, κι έτσι γεννήθηκε ο ιμπρεσιονισμός, ακολουθούμενος από τον εξπρεσιονισμό και όλα τα υπόλοιπα ρεύματα που διαμόρφωσαν τη νεότερη ιστορία των εικαστικών τεχνών.
Καθόλου δεν καταργήθηκε η ζωγραφική, απλά αναγκάστηκε να επανεφεύρει τον εαυτό της. Έναν αιώνα μετά τον Baudelaire, ο Marshall McLuhan έγραψε την περίφημη φράση «Το μέσο είναι το μήνυμα». Ισως το πιο χαρακτηριστικό μήνυμα κάθε νέου μέσου είναι ότι θα βρεθούν πολλοί που θα νιώσουν απειλή από τον ερχομό του και θα το δαιμονοποιήσουν, αρνούμενοι ακόμα και να προσπαθήσουν να το κατανοήσουν. Οπως ακριβώς συνέβη τον 15ο αιώνα με την εφεύρεση της τυπογραφίας: πέρα από τους αντιγραφείς χειρογράφων που έμειναν άνεργοι, οι πολέμιοι της νέας τεχνολογίας υποστήριζαν ότι η ανεξέλεγκτη ροή πληροφορίας θα επέφερε ατροφία της μνήμης, εκχυδαϊσμό της γνώσης και διάλυση του κοινωνικού ιστού. Το αποτέλεσμα ήταν η Αναγέννηση και μετέπειτα ο Διαφωτισμός.
Η κινδυνολογία του παρελθόντος θυμίζει έντονα τα επιχειρήματα που επιστρατεύονται σήμερα ενάντια στην τεχνητή νοημοσύνη, ιδίως όσον αφορά τις δυνατότητές της στην παραγωγή οπτικοακουστικού περιεχομένου. Δεν έχει ψυχή κάτι που φτιάχνεται από μία μηχανή, αλλά θα προσπεράσουμε το ότι η φωτογραφία και ο κινηματογράφος είναι επίσης τεχνολογικά μέσα (ακόμα και στην αναλογική μορφή τους). Δεν έχει αξία κάτι που είναι ψεύτικο, αλλά θα απολαύσουμε ερμηνείες ηθοποιών που υποδύονται φανταστικούς χαρακτήρες με φόντο κάποιο ντεκόρ (ακόμα και στο θέατρο). Δεν έχει πρωτοτυπία κάτι που βασίζεται στο έργο άλλων, αλλά θα κάνουμε κι εμείς ακριβώς το ίδιο, χωρίς να σκεφτούμε καν να πληρώσουμε δικαιώματα στους χιλιάδες δημιουργούς που μας έχουν επηρεάσει.
Θα συμφωνήσω λοιπόν με τον James Cameron, ο οποίος, πέρα από σκηνοθέτης μεγάλων επιτυχιών και πρωτοπόρος στη χρήση νέων τεχνολογιών, είναι και επενδυτής στην ανάπτυξη εργαλείων generative ΑΙ: «Τα ερεθίσματά μου είναι ό,τι εγώ επιλέγω, και ό,τι έχει συσσωρευτεί μέσα μου σε όλη μου τη ζωή. Το αποτέλεσμα, το σενάριο που γράφω, είναι αυτό που πρέπει να κριθεί…». Οταν η OpenAI έδωσε σε όλους τη δυνατότητα να μετατρέψουν όποια εικόνα ήθελαν στο σχεδιαστικό στιλ του Studio Ghibli, ξεπέρασε τα όρια της καλλιτεχνικής επιρροής που μετασχηματίζεται δημιουργικά σε κάτι καινούργιο. Κι αυτό φυσικά και είναι νομικά επιλήψιμο, όπως και κάθε άλλη χρήση οποιουδήποτε μέσου για παράνομους σκοπούς. Σκουπίδια υπήρχαν πολύ πριν εμφανιστεί το «AI slop» και το «brain rot» του ατέλειωτου σκρολαρίσματος. Ελάχιστη σημασία έχει αν ο «θόρυβος» χαμηλής ποιότητας περιεχομένου παράγεται από ανθρώπους ή από μηχανές.
Εφόσον η AI μπορεί να ανακυκλώσει κλισέ για να γράψει το σενάριο μιας εντελώς προβλέψιμης σαπουνόπερας, γιατί οι σεναριογράφοι που κάνουν ακριβώς το ίδιο να απολαμβάνουν τον τίτλο του δημιουργού; Εκτελεστές μοτίβων είναι απλά, και ναι μεν είναι κι αυτοί επαγγελματίες που κινδυνεύουν να χάσουν τη δουλειά τους, το ίδιο ισχύει όμως και για αμέτρητους άλλους που αντικαταστάθηκαν από μηχανές στη διάρκεια της ανθρώπινης ιστορίας. Αυτό που είναι όντως τρομακτικό είναι η ιλιγγιώδης ταχύτητα εξέλιξης της ΑΙ, που δεν επιτρέπει σε κανέναν να προσαρμοστεί στα νέα δεδομένα. Μέσα σε δύο χρόνια περάσαμε από τον νεωτερισμό των κακοσχεδιασμένων εξαδάκτυλων χεριών σε πλάνα υψηλής ανάλυσης με σχεδόν απόλυτο ρεαλισμό και φυσικότητα στην κίνηση.
Έχει γίνει σχεδόν αδύνατο να ξεχωρίσει κανείς τι είναι αληθινό και τι κατασκευασμένο από ΑΙ, και είμαστε ακόμα στην αρχή. Το τσουνάμι του εκδημοκρατισμού των μέσων δεν είναι πλέον θεωρητικό, είναι η νέα κανονικότητα που καθημερινά αλλάζει το τοπίο της οπτικοακουστικής βιομηχανίας. Πρόσφατα ολοκλήρωσα το Sky Walking, μια μικρού μήκους ταινία επιστημονικής φαντασίας, σχεδόν εξολοκλήρου φτιαγμένη με εργαλεία generative AI: χαρακτήρες, περιβάλλοντα, κινήσεις, φωνές, μουσικές, ακόμα και ηχητικά εφέ.
Μου πήρε μήνες, και στο μεταξύ έβλεπα την τεχνολογία να αναβαθμίζεται, αναγκάζοντάς με να αντικαθιστώ τα παλιά πλάνα με βελτιωμένες εκδοχές τους. Το έργο αυτό είναι αποκλειστικά δικό μου, όχι μόνο γιατί εγώ υπαγόρευσα στην ΑΙ τι πρέπει να κατασκευάσει και πώς, αλλά και γιατί σε όλα τα στάδια της παραγωγής έκρινα τα αποτελέσματα με βάση τις δικές μου επιθυμίες και τη δική μου αισθητική. Αν ήθελα να φτιάξω την ίδια ταινία με «παραδοσιακά» μέσα θα κόστιζε γύρω στο 1,5 εκατομμύριο δολάρια.
Κι επειδή κανείς δεν θα ήταν τόσο τρελός ώστε να μου δώσει τόσα χρήματα, κανείς δεν έχασε τη δουλειά του, αφού χωρίς την ΑΙ δεν θα τολμούσα καν να φανταστώ μια τέτοια ιστορία. Οσο θαυμαστός ή δυστοπικός και να είναι ο καινούργιος κόσμος που ξημερώνει, ο άνθρωπος παραμένει ο δημιουργός οποιουδήποτε έργου, καλλιτεχνικού και μη.
Η τεχνητή νοημοσύνη δεν είναι ούτε συνδημιουργός με δική του βούληση, ούτε όμως και ένα απλό εργαλείο. Είναι καθρέφτης που εμείς φτιάξαμε για να μας υπενθυμίσει ότι ο μόνος τρόπος για να μην παραμείνουμε στάσιμοι είναι να εξελιχθούμε.
*Ο Νικόλαος Σταμπουλόπουλος είναι σκηνοθέτης
