Ήταν τεράστια έκπληξη και χαρά για μένα όταν διάβασα τους περσινούς νικητές των βραβείων Νόμπελ Φυσικής και Χημείας, όπου τα επιτεύγματα που τιμούσαν αφορούσαν σε μεγάλο βαθμό την τεχνητή νοημοσύνη (ΤΝ) και κατ’ επέκταση την Πληροφορική, που βρίσκεται στον πυρήνα της. Τα βραβεία αυτά ανέδειξαν περίτρανα την τεχνητή νοημοσύνη ως σημαντικό στοιχείο των σχετικών επιστημονικών ανακαλύψεων, ισάξιο αναγνώρισης με αυτές.
Ένα πρωτοφανές φαινόμενο, ενδεικτικό του ότι έχουμε μπει στην εποχή της 5ης Επιστημονικής Μεθόδου! Μετά τις μεθόδους της εμπειρικής / πειραματικής επιστήμης (που εφαρμόζεται για χιλιετίες), της επιστήμης των θεωρητικών μοντέλων (που εφαρμόζεται για εκατονταετίες), της υπολογιστικής επιστήμης (που εφαρμόζεται για δεκαετίες), και της καθοδηγούμενης από δεδομένα επιστήμης (που εφαρμόζεται για 15 χρόνια περίπου), η 5η Μέθοδος αφορά την επιστήμη που ενσωματώνει την ΤΝ στη ροή της έρευνας και εν πολλοίς καθοδηγείται από αυτήν.
Η νέα αυτή εποχή προσφέρει εκπληκτικές δυνατότητες στους ερευνητές όλων των επιστημών αλλά εγείρει και ορισμένες προκλήσεις που πρέπει να αντιμετωπιστούν με σύνεση. Παραδοσιακά, η διατύπωση μιας επιστημονικής υπόθεσης απαιτεί ανθρώπινη έμπνευση, εμπειρία και παρατηρητικότητα.
Πλέον, γενικά και εξειδικευμένα συστήματα ΤΝ είναι σε θέση να αναλύουν με εξαιρετική ταχύτητα τεράστια σύνολα δεδομένων, όπως την επιστημονική βιβλιογραφία και τα αποτελέσματά πρωτογενών παρατηρήσεων, πειραμάτων και προσομοιώσεων, και να συναρμολογούν αυτή την ετερογενή πληροφορία σε ένα ενιαίο σώμα επιστημονικής γνώσης.
Κατόπιν, αλγόριθμοι μηχανικής μάθησης μπορεί να προβλέπουν και να προτείνουν αναπάντεχα επιστημονικά μοντέλα και να διατυπώνουν επιστημονικές εικασίες που να αξίζουν θεωρητική ή πειραματική επιβεβαίωση. Παράλληλα, μπορεί κανείς να φανταστεί εργαστήρια εξοπλισμένα με διάφορα συστήματα αυτόματου ελέγχου βασισμένα στην ΤΝ, που στο εγγύς μέλλον να σχεδιάζουν, να πραγματοποιούν και να αναλύουν πειράματα χωρίς ιδιαίτερη ανθρώπινη παρέμβαση.
Με όλα αυτά, η ΤΝ δημιουργεί ένα πλαίσιο πειραματισμού που επιταχύνει δραματικά την επιστημονική πρόοδο σε όλα τα πεδία. Ουσιαστικά, η 5η Επιστημονική Μέθοδος μεταμορφώνει τις διαδικασίες της επιστημονικής ανακάλυψης, δίνοντας στην ΤΝ εν δυνάμει ρόλο ενεργού συνεργάτιδας που μπορεί να διατυπώνει επιστημονικά ερωτήματα, να σχεδιάζει πειράματα, και πιθανώς να αποκαλύπτει ιδέες πέρα από την ανθρώπινη διαίσθηση και έμπνευση. Διαμορφώνει, δηλαδή, μια συμβιωτική σχέση ανθρώπου-μηχανής στην οποία η ΤΝ συμμετέχει στην επιστημονική διερεύνηση και δημιουργεί νέα γνώση, επιτρέποντας στις ερευνήτριες και τους ερευνητές να εστιάσουν σε πιο σύνθετα ζητήματα ερμηνείας και στρατηγικής.
Η παραπάνω συμβίωση προκαλεί πιθανώς μετασχηματισμό και της ίδιας της φιλοσοφίας της ερευνητικής διαδικασίας. Για την εξασφάλιση της αξιοπιστίας των επιστημονικών ανακαλύψεων, η παραδοσιακή επιστημονική συλλογιστική εξαρτάται από την ανθρώπινη ερμηνεία και τη δυνατότητα αναπαραγωγής των αποτελεσμάτων της, ο έλεγχος των οποίων από ανεξάρτητους έμπειρους ερευνητές (peer review) αποτελεί βασικό στοιχείο της επιστημονικής δεοντολογίας.
Η ΤΝ, όμως, λειτουργεί πολλές φορές ως «μαύρο κουτί» και μπορεί να προτείνει ιδέες που στερούνται άμεσης εξήγησης. Μπορεί μια ανακάλυψη της ΤΝ να θεωρηθεί επιστημονική συνεισφορά αν οι άνθρωποι δεν μπορούν να την ερμηνεύσουν πλήρως; Θα πρέπει η επιστημονική εγκυρότητα να εξαρτάται από την ανθρώπινη κατανόηση ή είναι αρκετή η προβλεπτική ακρίβεια της ανακάλυψης; Τέτοια διλήμματα αναδεικνύουν την ειδοποιό διαφορά μεταξύ της ανθρώπινης νόησης και της συλλογιστικής της ΤΝ και η επίλυσή τους μπορεί να αναδιαμορφώσει ριζικά το επιστημονικό τοπίο.
Επεκτείνοντας τις παραπάνω σκέψεις, μπορεί η ΤΝ να εξελιχθεί κάποια στιγμή σε μια πραγματικά ανεξάρτητη ερευνήτρια, πλήρως ισότιμη των ανθρώπων ερευνητριών και ερευνητών, να θέτει και να εξερευνά επιστημονικές υποθέσεις, και εν τέλει να γράφει επιστημονικά άρθρα για τα ερευνητικά της αποτελέσματα; Αν η δουλειά της ελεγχθεί από ανεξάρτητους εμπειρογνώμονες οι οποίοι κρίνουν ότι η έρευνα είναι σωστή, καινοτόμα και ενδιαφέρουσα, γιατί να μην την αποδεχθούμε;
Οποια κι αν είναι η καταληκτική απάντηση στα ερωτήματα αυτά, και μόνο η πιθανότητα μιας τέτοιας μελλοντικής πραγματικότητας γοητεύει και αποτελεί κίνητρο για συναρπαστική έρευνα στην ίδια την ΤΝ.
Στην 5η Επιστημονική Μέθοδο, εγείρονται και ηθικά και νομικά θέματα. Για παράδειγμα, ποιος είναι υπεύθυνος για αποφάσεις που λαμβάνονται από αυτόνομα επιστημονικά συστήματα ΤΝ που μπορεί να έχουν αντίκτυπο στην κοινωνία; Πώς θα πρέπει να αποδοθούν δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας όταν επιστημονικές ανακαλύψεις προκύπτουν με τη χρήση ΤΝ η οποία δεν έχει δημιουργηθεί από τους εμπλεκόμενους ερευνητές;
Και αυτά είναι κρίσιμα ζητήματα χωρίς εύκολες απαντήσεις και θα απασχολούν την επιστημονική κοινότητα και όχι μόνο για μεγάλο διάστημα. Η έλευση της 5ης Επιστημονικής Μεθόδου αποτελεί μια επιστημονική επανάσταση που εξελίσσεται μπροστά στα μάτια μας, τροφοδοτούμενη από τις σύγχρονες τεχνολογίες της ΤΝ. Δεν καταργεί τις τέσσερις υπάρχουσες μεθόδους, ούτε αντικαθιστά την ανθρώπινη διορατικότητα και έμπνευση, αλλά την αναμειγνύει με τις πρωτοφανείς υπολογιστικές δυνατότητες της ΤΝ.
Οι σχετικές τεχνολογίες προσφέρουν ασύλληπτη επιτάχυνση και εύρος στην ερευνητική διαδικασία και ενισχύουν την ελπίδα να ξεκλειδώσουμε τα πλέον δυσπρόσιτα επιστημονικά ερωτήματα και να βρούμε λύσεις στις μεγάλες προκλήσεις τις ανθρωπότητας. Οι επιστήμονες θα πρέπει να τιθασεύσουμε και να εκμεταλλευτούμε τη δυναμική της ΤΝ στους χώρους έρευνάς μας και, παράλληλα, να αναλάβουμε την ευθύνη της επικοινωνίας με την πολιτεία και την κοινωνία των πολιτών ώστε να βεβαιωθούμε ότι οι ανακαλύψεις μας θα χρησιμοποιηθούν με αίσθημα ευθύνης προς όφελος όλων.
*Ο Γιάννης Ιωαννίδης είναι καθηγητής Πληροφορικής και Τηλεπικοινωνιών στο ΕΚΠΑ
