Την περασμένη Δευτέρα, ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης συζήτησε με τον δημοσιογράφο Ηλία Κανέλλη, εκδότη του περιοδικού The Books’ Journal και αρθρογράφο των Νέων, στο πλαίσιο του πρώτου κύκλου δημόσιων συζητήσεων «Κι αυτοί είναι η Ελλάδα – Συζητήσεις στο Ωδείο Αθηνών». Η συζήτηση κάλυψε πολλά θέματα της επικαιρότητας, εγχώρια και διεθνή. Ένα από τα κρυφά διαμάντια της συζήτησης ήταν η αναφορά του πρωθυπουργού στο φαινόμενο της Κίνας:
«Δεν μπορεί σήμερα κανείς να μην μελετά με λεπτομέρεια αυτά τα οποία γίνονται στην Κίνα.
Και μιας και μιλάμε για βιβλία, ένα από τα βιβλία τα οποία έβαλα στη λίστα μου είναι ένα που λέγεται «Breakthrough», το οποίο περιγράφει με απλή γλώσσα την έκταση και την ένταση της καινοτομίας η οποία συντελείται σήμερα στην Κίνα και την οποία νομίζω ότι δεν έχουμε αντιληφθεί ως Ευρώπη και καλά θα κάνουμε να την καταλάβουμε νωρίτερα, παρά αργότερα.»
Είναι μία καίρια επισήμανση. Η άνοδος της Κίνας, σε συνδυασμό με την αλλαγή των γεωπολιτικών ισορροπιών και τον κλυδωνισμό παλιών συμμαχιών, είναι κάτι που ήδη αυτές τις μέρες συζητείται ζωηρά στο φόρουμ του Davos.
Breakneck: Η εκστρατεία της Κίνας να “κατασκευάσει” το μέλλον
O ακριβής τίτλος του βιβλίου είναι Breakneck: China’s Quest to Engineer the Future του Dan Wang, ερευνητή στο Paul Tsai China Center της Νομικής Σχολής του Πανεπιστημίου Yale. Αποτελεί μια από τις πιο διεισδυτικές και ταυτόχρονα ανησυχητικές αναλύσεις της τεχνολογικής ανόδου της Κίνας.
Δεν πρόκειται για ένα ακόμη πόνημα που αναπαράγει το δίπολο «τεχνολογικός αυταρχισμός από τη μία και φιλελεύθερη καινοτομία από την άλλη». Ούτε η αξία του έγκειται στο ότι απλώς προβλέπει την κινεζική υπεροχή. Το βιβλίο ξεχωρίζει επειδή αλλάζει το θεωρητικό πλαίσιο μέσα από το οποίο συγκρίνουμε την Κίνα με τις Ηνωμένες Πολιτείες. Ο Wang περιγράφει προσφυώς την Κίνα ως αυτό που αποκαλεί «engineering state»: ένα κράτος μηχανικών που οργανώνει την οικονομική και τεχνολογική του ισχύ γύρω από την πρακτική ικανότητα υλοποίησης, και όχι μόνον γύρω από την πρωτογενή επιστημονική ανακάλυψη.
Στον πυρήνα του, το Breakneck δεν είναι απλώς ένα βιβλίο για την Κίνα· είναι ένα βιβλίο για τη σχετική παρακμή της δυτικής ικανότητας παραγωγής και υλοποίησης.
Από την καινοτομία στην εκτέλεση
Ο συγγραφέας δεν θέτει το ερώτημα αν η Κίνα «καινοτομεί» με τη δυτική έννοια (το οποίο ισχύει ακόμη αν το μετρήσουμε με τα κινέζικα διπλώματα ευρεσιτεχνίας: Οι μισές από τις αιτήσεις για κατοχύρωση διπλώματος ευρεσιτεχνίας παγκοσμίων προέρχονται από την Κίνα!). Εξετάζει αν η Κίνα μπορεί να κατασκευάζει σε τεράστια κλίμακα, γρήγορα και με φθίνουσα πορεία σφαλμάτων και αστοχιών. Στους τομείς των βιομηχανικών αυτοματισμών, των υποδομών, της εφοδιαστικής αλυσίδας, των ηλεκτρικών οχημάτων και των ενεργειακών τεχνολογιών, και πολλών ακόμη, η απάντηση είναι σαφής: Ναι μπορεί, και μάλιστα με άνεση. Και αυτό, υποστηρίζει ο Wang, είναι συχνά πιο σημαντικό από τη μεμονωμένη θεωρητική πρωτοπορία.
Τούτων λεχθέντων, τα τελευταία χρόνια η Κίνα είναι επίσης στην πρωτοπορία (ή εκεί κοντά), τόσο στην Τεχνητή Νοημοσύνη, όσο και στους κβαντικούς υπολογιστές, οι οποίοι κρατούν ένα από τα βασικά τεχνολογικά κλειδιά του μέλλοντος. Εφέτος, μάλιστα για πρώτη φορά στην παγκόσμια κατάταξη των πανεπιστημίων δυο κινέζικα ιδρύματα βρίσκονται μέσα στα 20 καλύτερα.
Το κράτος των μηχανικών vs το κράτος των δικηγόρων
Ο Wang εισάγει –ρητά ή υπαινικτικά– μια θεμελιώδη αντίθεση: από τη μία, η Κίνα ως χώρα μηχανικών και από την άλλη, οι ΗΠΑ ως χώρα δικηγόρων. Η Κίνα, υποστηρίζει, οργανώνει την τεχνολογική της ισχύ γύρω από μηχανικούς, εργοτάξια, γραμμές παραγωγής και πειραματισμό μεγάλης κλίμακας. Η Αμερική, αντιθέτως, τείνει να οργανώνει τη δική της γύρω από τους νομικούς, τα κανονιστικά πλαίσια, τις δικαστικές προσφυγές και τη θεσμική αμφιταλάντευση. Παρεμπιπτόντως, αυτό ισχύει και για την Ευρώπη -όπως επισήμανε και ο Γάλλος πρόεδρος Μακρόν στο Davos χθες- και θα πρέπει να αλλάξει. Χθές.
Η σύγκριση δεν είναι ηθική, αλλά λειτουργική. Το αμερικανικό σύστημα παραμένει ανώτερο στη βασική έρευνα, στο λογισμικό αιχμής και στη δημιουργία νέων επιστημονικών παραδειγμάτων (κατά την έννοια του Kuhn, σύμφωνα με την οποία τα νέα παραδείγματα μπορούν άρδην να δημιουργήσουν, να αλλάξουν, ή να καταργήσουν μία αγορά). Όμως, όπως δείχνει πειστικά το Breakneck, η Αμερική υστερεί όλο και περισσότερο στη μετάβαση από την ιδέα στην υλοποίηση: από το εργαστήριο στο εργοστάσιο, από το πρωτότυπο στην βιομηχανική κλίμακα ή στην υποδομή, από την start-up στη μεγάλη και εξαγωγική επιχείρηση.
Κλίμακα, ταχύτητα και ανοχή στο λάθος
Η κινεζική υπεροχή, σύμφωνα με τον Wang, δεν έγκειται στην «ευφυΐα» ή στην τεχνολογική πρωτοπορία με τη στενή έννοια. Έγκειται στην κλίμακα και στην ταχύτητα. Εκεί όπου οι ΗΠΑ συχνά παγιδεύονται σε ρυθμιστικές διαδικασίες, αντιδικίες και πολιτικές αντιστάσεις, η Κίνα δοκιμάζει, αποτυγχάνει, διορθώνει και επαναλαμβάνει. Το κόστος των λαθών (για το σύστημα, όχι τα άτομα) είναι αποδεκτό, ακριβώς επειδή το σύστημα είναι σχεδιασμένο να μαθαίνει.
Για να γίνει αντιληπτή η κλίμακα και η ταχύτητα αρκούν μερικές αναλογίες και παραδείγματα. Στον τομέα των κατασκευών η κλίμακα είναι τόσο γιγάντια που είναι δύσκολο να γίνει αντιληπτή: για παράδειγμα, σύμφωνα με τις εκτιμήσεις του Vaclav Smil στο βιβλίο του Πώς λειτουργεί πραγματικά ο κόσμος, τα 4,4 δισεκατομμύρια τόνοι τσιμέντου που παρήγαγε η Κίνα τη διετία 2018-2019 ισοδυναμούν με την ποσότητα τσιμέντου που παρήγαγαν οι Ηνωμένες Πολιτείες κατά τη διάρκεια ολόκληρου του 20ου αιώνα!
Εντυπωσιακό είναι επίσης και το παράδειγμα ανέγερσης νοσοκομείων κατά την πανδημία Covid-19. Το νοσοκομείο Huoshenshan κοντά στην πόλη Γουχάν, από όπου ξεκίνησε η πανδημία, ολοκληρώθηκε στις 3 Φεβρουαρίου 2020, δηλαδή σε 10 μέρες αφότου ξεκίνησε. Διέθετε 1.000 κλίνες και είχε σχεδιαστεί ειδικά για τη θεραπεία ασθενών με COVID-19. Το νοσοκομείο χτίστηκε με προκατασκευασμένες αρθρωτές δομικές μονάδες — τμήματα κατασκευασμένα σε εργοστάσιο που μπορούσαν να συναρμολογηθούν γρήγορα επί τόπου· χιλιάδες εργαζόμενοι και τέλεια συντονισμένοι πόροι εργάστηκαν 24/7 για να τηρήσουν τα αυστηρά χρονοδιαγράμματα.
Τα βίντεο από την ανέγερση του νοσοκομείου λειτούργησαν ως ένα πολύ γνωστό σύμβολο του πόσο γρήγορα μπορεί να κινητοποιηθεί η κινεζική υποδομή κατά τη διάρκεια μιας κρίσης και χρησιμοποιήθηκε και ως προπαγάνδα. Τα βίντεο, ωστόσο, με νοσοκόμες που έκλαιγαν ενώ τους ξύριζαν το κεφάλι (προκειμένου να αποτραπεί η μετάδοση του ιού) δεν ήταν καλά για την προπαγάνδα. Ήταν μία χαραμάδα που έδειχνε πόσο σκληρό μπορεί να είναι το καθεστώς, προκειμένου να είναι αποτελεσματικό.
Στην παραγωγή ενέργειας με πυρηνικούς σταθμούς η Κίνα υπερτερεί συντριπτικά σε σχέση με τις ΗΠΑ: “Αν και οι Ηνωμένες Πολιτείες,” γράφει ο Wang, “ενδέχεται να επαναλειτουργήσουν μερικούς από τους παροπλισμένους πυρηνικούς αντιδραστήρες τους, έχουν μόνο έναν υπό κατασκευή. Εν τω μεταξύ στην Κίνα, βρίσκονται υπό κατασκευή 31 αντιδραστήρες. Ο μοναδικός πυρηνικός σταθμός της Αμερικής που κατασκευάστηκε τον 21ο αιώνα χρειάστηκε 15 χρόνια και 30 δισεκατομμύρια δολάρια. Τον Αύγουστο του 2024 η πυρηνική αρχή της Κίνας ενέκρινε την κατασκευή 11 νέων αντιδραστήρων –οι οποίοι αναμένεται να κοστίσουν συνολικά το ίδιο ποσό.”
Ο Wang δεν εξιδανικεύει αυτήν τη διαδικασία. Αναγνωρίζει τις σπατάλες, τις φούσκες επενδύσεων, την αυταρχική συμπεριφορά του καθεστώτος, και τις τεχνολογικές εξαρτήσεις της Κίνας (ιδίως σε κρίσιμα εξαρτήματα). Ωστόσο, η σύγκριση με τις ΗΠΑ είναι αμείλικτη: το αμερικανικό κράτος δυσκολεύεται πλέον να κατασκευάσει μεγάλα έργα εγκαίρως και εντός προϋπολογισμού. Όχι λόγω έλλειψης τεχνογνωσίας, αλλά λόγω θεσμικής παράλυσης.
Οι ρίζες του κακού είναι βαθιές: Στις Ηνωμένες Πολιτείες οι δικηγόροι -περισσότερο από οποιαδήποτε άλλη επαγγελματική τάξη- έχουν το δικαίωμα να ασχολούνται με τα πάντα, να εμπλέκονται με οποιονδήποτε επαγγελματικό ή διανοητικό τομέα τους κάνει κέφι. Και να βρίσκονται στην κορυφή της πυραμίδας της εξουσίας. «Η αμερικανική αριστοκρατία», έγραψε ο Γάλλος πολιτικός στοχαστής Αλέξις ντε Τοκβίλ στο έργο του «Η Δημοκρατία στην Αμερική», «δεν αποτελείται από τους πλούσιους… αλλά καταλαμβάνει τις δικαστικές έδρες και το δικηγορικό σώμα».
Οι δικηγόροι έχουν γίνει ακόμη πιο ισχυροί από τότε που ο Τοκβίλ έγραψε αυτά τα λόγια το 1833. Τις τελευταίες δεκαετίες, μάλιστα, οι δικηγόροι κατάφεραν να εκτοπίσουν τους οικονομολόγους ακόμη και από τη χάραξη της οικονομικής πολιτικής.
Η τεχνολογία ως πολιτικό σύστημα
Το Breakneck αποκτά ιδιαίτερη σημασία ως εργαλείο πολιτικής σκέψης. Ο Wang δείχνει ότι η τεχνολογία δεν είναι ουδέτερη· ενσωματώνει το πολιτικό και θεσμικό σύστημα που τη γεννά. Το engineering state της Κίνας παράγει διαφορετικού τύπου καινοτομία από το lawyerly state των ΗΠΑ. Το πρώτο ευνοεί τη βιομηχανική ωρίμανση και την υλική ισχύ· το δεύτερο την προστασία δικαιωμάτων, την ασφάλεια διαδικασιών και –όλο και συχνότερα– την τελμάτωση.
Το βιβλίο μιλά, συνεπώς, για την Κίνα, –μπορεί ωστόσο να διαβαστεί και ως μια κριτική της Αμερικής. Η έννοια του «κράτους δικηγόρων» λειτουργεί σαν προειδοποίηση: όταν η νομική και κανονιστική λογική επιβάλλεται σε κάθε τεχνολογική απόφαση, η κοινωνία χάνει την ικανότητα συλλογικής δράσης. Η Κίνα, παρ’ όλα της τα ελλείμματα, διαθέτει κυρίως αυτή την ικανότητα.
Το Breakneck ως εργαλείο πολιτικής
Για τους δυτικούς φορείς χάραξης πολιτικής, το βιβλίο λειτουργεί σχεδόν ως διάγνωση. Η τεχνολογική ανταγωνιστικότητα δεν μπορεί να στηριχθεί μόνο σε επιδοτήσεις έρευνας ή σε εθνικά εργαστήρια αριστείας. Απαιτεί κράτη ικανά να χτίζουν, να συντονίζουν και να απορροφούν ρίσκο. Χωρίς μεταρρύθμιση των θεσμών υλοποίησης, η τεχνολογική στρατηγική μένει γράμμα κενό.
Ακριβώς ως προς αυτό το βιβλίο αποκτά ιδιαίτερη αξία ως εργαλείο πολιτικής ανάλυσης. Για κυβερνήσεις, ευρωπαϊκούς θεσμούς ή οργανισμούς βιομηχανικής στρατηγικής, το Breakneck λειτουργεί σαν καθρέφτης αυτογνωσίας. Υποδεικνύει ότι:
- Η τεχνολογική στρατηγική δεν είναι μόνο θέμα R&D, αλλά και παραγωγικής ικανότητας, καθώς και γρήγορης κλιμάκωσής της,
- Η βιομηχανική πολιτική χρειάζεται διάρκεια, όχι αποσπασματικές επιδοτήσεις.
- Η ταχύτητα υλοποίησης είναι στρατηγικό πλεονέκτημα, όχι απλώς τεχνική λεπτομέρεια.
Μπορεί τα παραπάνω να ακούγονται προφανή, αλλά η μέχρι σήμερα πτωτική πορεία της Δύσης (σε σχέση με την μετεωρική άνοδο της Κίνας) αποδεικνύει ότι δεν είναι.
Για την Ευρώπη ειδικά -αλλά και για την Ελλάδα η οποία ακόμη βρίσκεται στην ευφορία του Ταμείου Ανάκαμψης- το βιβλίο πρέπει να διαβαστεί ως ηχηρή προειδοποίηση. Χωρίς ένα συνεκτικό οικοσύστημα μηχανικών, τεχνικών σχολών, βιομηχανικών clusters και κρατικής ζήτησης, η τεχνολογική αυτονομία παραμένει στα χαρτιά. Κούφια ρητορική μέχρι τις επόμενες εκλογές. Επιπλέον, χωρίς τεχνολογική αυτονομία δεν είναι δυνατή ούτε η οικονομική αυτονομία ούτε, εν τέλει, η επιβίωση ενός κράτους.
Το Breakneck δεν προτείνει «να γίνουμε Κίνα» -κάτι που δεν είναι ούτε εφικτό ούτε επιθυμητό για μυριάδες λόγους- αλλά να κατανοήσουμε σε βάθος γιατί η Κίνα πετυχαίνει εκεί που οι δυτικές πολιτικές συχνά αποτυγχάνουν στην πράξη και δεν καταφέρνουν να απογειωθούν και να πετάξουν.
