Οταν πρωτοπήγα στη Ρώμη το 1979, ήταν ο δεύτερος χρόνος της θητείας του Πάπα Ιωάννη-Παύλου B’. Οι φίλοι μου τον αποκαλούσαν Πάπα-Βοϊτίλα, προφέροντας σκωπτικά, παχύ το λάμδα. Στα υπαίθρια φεστιβάλ ο Μπενίνι σατίριζε τα ιταλικά του. Ο ιταλικός πολιτικός κόσμος, τρομαγμένος από την απαγωγή του Αλντο Μόρο, μοιραζόταν ανάμεσα στην επιφύλαξη και στην αμηχανία. Ενας ξένος, μη ιταλός πάπας, λιγότερη ανάμειξη στον λαβύρινθο της ιταλικής πολιτικής. Αλλά ένας πολωνός και αντι-κομμουνιστής πάπας δεν ήταν ό,τι καλύτερο ακόμη και για το κριτικό στον σοβιετικό κομμουνισμό ιταλικό KK. Στο περιστύλιο του Μπερνίνι, στην πλατεία του Αγίου Πέτρου, κάθε Κυριακή πρωί, ήταν πλέον ένα έθιμο να συγκεντρώνονται μερικές δεκάδες τουρίστες και πιστοί για να δουν τον Πάπα στο παράθυρό του να τους διαβάζει το κυριακάτικο μήνυμα. Αλλά σιγά-σιγά διαπιστώναμε ότι το κοινό γινόταν χιλιάδες και η σύνθεσή του νεανικότερη. Ηταν φανερό ότι με τον καινούργιο Πάπα κάτι άλλαζε.
Είκοσι οχτώ χρόνια από την εκλογή του ο Ιωάννης-Παύλος B’ αναδείχτηκε μια από τις σημαντικότερες προσωπικότητες του τέλους του εικοστού αιώνα. Μαζί με τον Ρόναλντ Ρίγκαν και τη Μάργκαρετ Θάτσερ θα εικονογραφούν τα βιβλία της ιστορίας στο κεφάλαιο για τη συντηρητική επανάσταση. Πραγματικά μετά την άνοιξη του 1968, που κράτησε και στη δεκαετία του ’70, οι τρεις αυτές προσωπικότητες, άλλοτε σε συνεργασία και άλλοτε η κάθε μια με το βάρος της, τις ιδέες της και τον ρόλο της, έσπρωξαν τον κομμουνισμό στην κατάρρευση και ανέστρεψαν το αριστερόστροφο κλίμα στον υπόλοιπο κόσμο. Δεν ήταν μια συνωμοσία μυστικών υπηρεσιών, και σε τούτο διέφερε η εποχή αυτή από την εποχή του Ψυχρού Πολέμου. Ηταν το βάρος ενός συνδυασμού από τις εσωτερικές αποτυχίες των καθεστώτων αυτών, την κινητοποίηση από τα κάτω και την καταλυτική δύναμη της τηλεόρασης και των μαζικών μέσων ενημέρωσης. Σ’ αυτή την τελευταία, αυξάνοντας την πίεση στο έπακρο και στριμώχνοντας τους αντιπάλους σε μια θέση άμυνας έπαιξε τον μεγάλο ρόλο ο πολωνός Πάπας.
Ο Ιωάννης-Παύλος B’ ήταν προπαντός ένας μιντιακός πάπας και ο πρώτος πάπας πλανητικής κλίμακας. Αναμφίβολα είχε εξαιρετικές ικανότητες για αυτόν τον ρόλο. Ηταν ο σεναριογράφος, ο σκηνοθέτης και ο ηθοποιός. Δεν ήταν το κατασκεύασμα των MME, αλλά ο κατασκευαστής της εικόνας του από τα Μέσα. (Αλλοι εκκλησιαστικοί που αποπειράθηκαν να παίξουν αυτό το παιχνίδι κατέληξαν καρικατούρες.) Ηταν ο κατάλληλος πάπας την εποχή της έκρηξης της ηλεκτρονικής επικοινωνίας. Βρισκόταν συνεχώς στην επικαιρότητα με αδιάκοπα πλανητικά ταξίδια, με τελετουργίες σε ανοιχτούς χώρους, εφάμιλλες των μεγαλύτερων συναυλιών ροκ, προβάλλοντας ένα ύφος αποστολικής απλότητας και έναν λόγο στο γενικευτικό εύρος του οποίου μπορούσαν να χωρέσουν όλοι οι άνθρωποι καλής θέλησης ανεξαρτήτως θρησκείας, εθνικότητας και ηλικίας.
Το ύφος αυτό της ταπεινοφροσύνης όμως δεν θα πρέπει να επισκιάσει ότι ο Πάπας αυτός, μιλώντας για τους φτωχούς, κατεδίωξε απηνώς και τελικά εξαφάνισε τη «Θεολογία της απελευθέρωσης» από τη Λατινική Αμερική, καθώς και τους ιησουίτες, οι οποίοι τις τελευταίες δεκαετίες είχαν εγκολπωθεί έναν λόγο κοινωνικής κριτικής. Αγιοποίησε τη Μητέρα Τερέζα της Καλκούτας, αλλά ταυτόχρονα και τον πατέρα Balaguer του Opus Dei που έδρασε ως κράτος εν κράτει στην Ισπανία του Φράνκο. Προσκύνησε στο Αουσβιτς και ζήτησε συγγνώμη για τη σιωπή της Καθολικής Εκκλησίας στην εξόντωση των Εβραίων, αλλά αγιοποίησε τους κροάτες δοσίλογους ιερωμένους. Είχε εύκολη τη συγγνώμη, αλλά στη Γιουγκοσλαβία ο ρόλος του ήταν διαιρετικός και αποσταθεροποιητικός. Πήρε κιθάρα να τραγουδήσει μαζί με τους νέους, αλλά ταυτόχρονα κατάγγειλε τη χρήση προφυλακτικών στην Αφρική, την οποία αποδεκατίζει το AIDS. Ηταν αναμενόμενο ότι θα έπαιρνε θέση εναντίον των εκτρώσεων, αλλά ενθάρρυνε ακόμη και αντισυνταγματικές πράξεις, όπως τη μη υπογραφή του σχετικού νόμου από τον βασιλιά του Βελγίου. Τάχθηκε εναντίον της εξωσωματικής γονιμοποίησης και βέβαια επικύρωσε τις διακρίσεις εναντίον των γυναικών.
Το ερώτημα είναι το εξής: πόσο αποφασιστική υπήρξε η συμβολή του Πάπα στην αναζωπύρωση ενός ενσωματωτικού θρησκευτικού φρονήματος (religious integralism) στον κόσμο, στο τελευταίο τέταρτο του αιώνα; Υπήρξε αιτία ή αποτέλεσμα αυτής της στροφής; Αν και ο αμερικανικός χριστιανικός ζηλωτισμός αποδείχτηκε πολύ πιο σκληρός από τον αντίστοιχο καθολικό, ο τελευταίος είχε πολύ μεγαλύτερη ισχύ σε όλον τον κόσμο. Αυτή η ισχύς δεν είχε ως μόνο όχημα την Εκκλησία με τα δίκτυά της, αλλά και τη φαντασιακή κοινότητα των πιστών που είχε σχηματιστεί μέσω της σχέσης του Πάπα με τα πλανητικά MME. Αυτή η κοινότητα φαίνεται τώρα με τον θάνατό του. Οχι μόνο αγκαλιάζει τους πιστούς της Καθολικής Εκκλησίας, η οποία έτσι κι αλλιώς είναι η μεγαλύτερη στον κόσμο, αλλά υπερβαίνει κατά πολύ τα όρια των θρησκειών. Ο Ρίγκαν και η Θάτσερ παρήλθαν μαζί με τη λήξη της θητείας τους. Ο Πάπας παρέμεινε επί μακρόν και η κηδεία του αναδεικνύεται ίσως το μεγαλύτερο μιντιακό γεγονός έως τώρα.
Κάνοντας μια επισκόπηση του Πάπα και της εποχής του, εκτός από την κατάρρευση του κομμουνισμού, την αναστροφή του αριστερού κλίματος και τη μετατροπή της Καθολικής Εκκλησίας σε μια virtual πλανητική δύναμη, θα ήταν άδικο να μην αναφερθούμε στην εναντίωσή του στον πόλεμο του Ιράκ. Ενίσχυσε την ευρωπαϊκή στάση έναντι των ΗΠΑ και τις εμπόδισε να μπουν επικεφαλής μιας παγκόσμιας σταυροφορίας των συντηρητικών δυνάμεων του πλανήτη. Κυρίως όμως αυτή η στάση, αν τελικά δεν απέτρεψε τον πόλεμο, απέτρεψε τη μετατροπή του σε έναν πόλεμο πολιτισμών, χριστιανοσύνη εναντίον Ισλάμ. Αφαίρεσε από το στρατόπεδο των επιτιθεμένων μια μεγάλη δύναμη όπως η Καθολική Εκκλησία. Στο σημείο που βρισκόμαστε δεν θα πρέπει να σκεφτόμαστε με το τι θα ήταν καλύτερο, αλλά και με το τι θα μπορούσε να πάει ακόμα πιο στραβά. H Καθολική Εκκλησία βγήκε ενισχυμένη με αυτόν τον Πάπα. Μια μεγάλη δια-εθνική δύναμη, λιγότερο ευρωπαϊκή και περισσότερο παγκόσμια. Λιγότερο πολύμορφη, περισσότερο συντηρητική, αλλά και σταθεροποιητική των κλυδωνισμών του εικοστού πρώτου αιώνα. Κάποτε ο Στάλιν ρωτούσε: πόσες μεραρχίες διαθέτει ο Πάπας; Κάποιος που έζησε την εποχή αυτού του Πάπα δεν θα το ρωτούσε.
Ο κ. Αντώνης Λιάκος είναι καθηγητής της Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών.
