1 Ενας λατίνος Μηχανικός, λίγο πρίν ανατείλη η πρώτη χιλιετία, συγγράφει πόνημα περι Τεχνολογίας. Και προσφέρει υπηρεσίες μέγιστες στους επιγενομένους. Ας είν’ καλά η καλή η σύνταξη που παίρνει αλλά και το κέφι-του: Οι Μηχανικοί συνήθως δέν γράφουν, τον Βιτρούβιο όμως τον εμπνέει η χορεία των ελλήνων Μηχανικών Συγγραφέων, τους οποίους και βιβλιογραφεί με ευσυνειδησία αξιοζήλευτη.
Ετσι, το έργο του Βιτρούβιου, εκτός απ’ τον σπουδαίο εκπαιδευτικό ρόλο που θα παίξη στη Δύση μέχρι τον 18ο αιώνα, περιέχει και πληροφορίες πολύτιμες για κάμποσους κλάδους της ελληνικής Τεχνολογίας. Η παράδοση συνεχίζεται, κι η μιά γενιά των ανθρώπων παραδίνει στην άλλη όλα τα επιτεύγματά-της. Κι όλα τα τεχνήματα, χρηστικά τεχνήματα και καλλιτεχνήματα. Η άλλως περιττή αυτή υπόμνηση, ίσως να μήν είναι εντελώς άχρηστη για μάς τους νεοέλληνες. Η κοινωνική εικόνα της Τεχνικής στη χώρα-μας καθώς και τα ενδιαφέροντα των νέων για την Τεχνολογία είναι μάλλον υποτονικότερα απ’ ό,τι σε άλλες χώρες της μείζονος Ευρώπης. Λίγο ο λογιωτατισμός που συνεχίζεται, λίγο ο ωχαδελφισμός που ενδημεί η ερμηνεία του φαινομένου θα μπορούσε εύκολα να αναζητηθή.
Και να σκεφθή κανείς πως η παλαιά διαθήκη του ελληνικού έθνους (η ελληνική Μυθολογία) δίνει στην Τεχνολογία θέση καίρια, ήδη απ’ την πρώτη ώρα της Δημιουργίας. Ο Προμηθεϊκός μύθος (Πλάτωνος, Πρωταγόρας, 321c) είναι σοφότατος: Οι θεϊκές δυνάμεις συνειδητοποιούν την αβλεψία-τους (άνθρωπος «αδύναμος, γυμνός, άστεγος»), και την διορθώνουν δωρίζοντας Τεχνογνωσίαν («έντεχνον σοφίαν» μέσω της Αθηνάς) και Ενέργεια, («το πύρ» μέσω του Ηφαίστου).
2Τα επιτεύγματα της αρχαίας ελληνικής Τεχνολογίας είναι τώρα πιά αρκετά γνωστά. Και θα γίνουν ακόμη γνωστότερα με τις δυό σημαντικές εκδηλώσεις της Πολιτιστικής Πρωτεύουσας, Θεσσαλονίκη: Το διεθνές Συνέδριο για την Αρχαία Ελληνική Τεχνολογία (4-7 Σεπτεμβρίου) και τη μεγάλη Εκθεση ομοιωμάτων και πινάκων (17 Αυγούστου με 22 Σεπτεμβρίου) πάνω στο ίδιο θέμα. Οι επισκέπτες που θα λειτουργήσουν με τα χέρια-τους την εμβολοφόρο αντλία του Κτησιβίου (4ος αι. π.Χ.), ενδέχεται ν’ αλλάξουν γνώμη για τον αληθή χαρακτήρα του αρχαιοελληνικού πολιτισμού.
Στο μεταξύ, ένα εκδοτικό γεγονός πολλαπλής σημασίας είδε το φώς στην Αθήνα, στην αρχή της χρονιάς. Πρόκειται για την μετάφραση στα ελληνικά του έργου του Βιτρούβιου «De Architectura» (Πλέθρον, 97) απ’ τον αρχιτέκτονα Παύλο Λέφα. Εκτός απ’ το ωραίο κείμενο του ακαδημαϊκού Παύλου Μυλωνά, ο οποίος είχε μεταφράσει (1986) τα δέκα προοίμια του έργου του Βιτρούβιου, ετούτη είναι η πρώτη φορά που το έργο του ελληνολάτρη ρωμαίου συγγραφέα παρουσιάζεται στα ελληνικά. Το λατινικό κείμενο (έκδοση Λειψίας, 1912) παρατίθεται αντικρυστά με την ελληνική μετάφραση μια μετάφραση που είχε να παλέψη με πολλές αντιξοότητες: Πρώτον, το ίδιο το λατινικό κείμενο φαίνεται πως είναι ατάσθαλο και πότε-πότε ελλειπτικό (γι’ αυτό άλλωστε κι οι ποικίλες μεταφράσεις του έργου σε ευρωπαϊκές γλώσσες διαφωνούν μεταξύ-τους σε πολλά σημεία). Δεύτερον, η ακριβής απόδοση της επιστημονικής ορολογίας στα νεοελληνικά δέν είναι έργο εύκολο. Ο μεταφραστής όμως αυτής της ελληνικής εκδόσεως φαίνεται πως είχε τις απαιτούμενες ιδιότητες επιστημονικού ερευνητή για ν’ αντιμετωπίση με εμμονήν και συστηματικότητα τις προαναφερθείσες δυσκολίες. Ενα απ’ τα ωραιότερα τμήματα του βιβλίου είναι τα Σχόλια (που εκτείνονται στο ένα τρίτο σχεδόν του βιβλίου): Εξακόσια πυκνότατα σχόλια γλωσσικά, αρχιτεκτονικά και ιστορικά, πλουτίζουν αυτήν την έκδοση (μαζύ με εβδομήντα εικόνες). Ο κ. Λέφας κονταροχτυπιέται συνεχώς με το πρωτότυπο και με κάμποσες ξενόγλωσσες αποδόσεις συγχρόνως, προσφέροντας με τα σχόλιά-του κριτικές παρατηρήσεις, ερμηνείες και συμπληρώσεις που ζωντανεύουν και αναδεικνύουν το έργο. Ενας τέτοιος σχολιασμός είναι σαν να έρχεται να επαληθεύση τις ιδιότητες που ο Βιτρούβιος απαιτούσε απο εναν Αρχιτέκτονα (Ι, 1.3): «Μορφωμένος, έμπειρος στη σχεδιαστική γραφίδα, παιδευμένος στη γεωμετρία, να γνωρίζη ιστορία, να έχη ακούσει με προσοχή φιλοσοφία, να ξέρη μουσική», κλπ.
3Βρισκόμαστε εδώ πλησίστιοι στο ανθρωπιστικό κλίμα του Βιτρούβιου και της εποχής-του. Το εύρος των ικανοτήτων, η επιστημονική θεμελίωση και η πρακτικότητα του αποτελέσματος, συνιστούν το ιδεώδες μιας εποχής, ουσιαστικά Αλεξανδρινής.
Είναι χαρακτηριστικό οτι ο Βιτρούβιος υποστηρίζει πως «η θεωρία είναι κοινό (κτήμα) όλων των μορφωμένων ανθρώπων» (Ι, 1.15). Και, ακόμα σπουδαιότερο, οτι τα μεγάλα τεχνικά επιτεύγματα των Ελλήνων στηρίχθηκαν σε μια ελληνογενή προστιθέμενη αξία που είναι η Επιστήμη: «Ο Αρίσταρχος, ο Φιλόλαος, ο Αρχύτας, ο Απολλώνιος, ο Ερατοσθένης, ο Αρχιμήδης και ο Σκοπίνας, κληροδότησαν στις επόμενες γενεές πολλές μηχανές που επινοήθηκαν και κατασκευάσθηκαν με βάση τους αριθμούς και τους φυσικούς νόμους» (Ι, 1.17). Αναγνωρίζεται έτσι μια σπουδαία στροφή της ανατολικής Τεχνολογίας (της τόσο πλούσιας, αλλά εμπειρικής), προς μια παραγωγικότερη κατεύθυνση χάρις στη νεαρή ελληνική Επιστήμη.
Η συνεχής αναφορά του Βιτρούβιου στις ελληνικές τέχνες και τεχνικές είναι χαρακτηριστική: Δεκάδες πολλές οι ατόφιες ελληνικές λέξεις που χρησιμοποιεί, πλήθος τα ελληνικά ιστορικά γεγονότα που διηγείται μέσα στο κείμενο, ενώ οι βιβλιογραφικές-του αναφορές είναι αποκλειστικά σχεδόν ελληνικές: Πάνω από εκατό έλληνες μηχανικοί, αρχιτέκτονες, επιστήμονες, φιλόσοφοι και καλλιτέχνες παρελαύνουν μέσα απ’ τις σελίδες των δέκα βιβλίων του Βιτρούβιου (τέτοιο πλήθος παραπομπών θα το ζήλευαν και πολλά σύγχρονα συγγράμματα).
4Απ’ τα ποικίλα χρονογραφικά περιεχόμενα του έργου του Βιτρούβιου, αξίζει να υπενθυμίσουμε εδώ ενα-δυό, για να φανή και το ευρύτερο ενδιαφέρον που παρουσιάζει αυτό το έργο για τον μέσο έλληνα αναγνώστη.
Και πρώτα, το γνωστό επεισόδιο της γνωριμίας του νεαρού (και ευειδέστατου) αρχιτέκτονα Δεινοκράτους με τον Μ. Αλέξανδρο. Μια μέρα οπου ο βασιλιάς δίκαζε, ορμάει μπροστά-του ο Δεινοκράτης με «καλλιτεχνική» αμφίεση (γυμνός ήταν δηλαδή, με μια λεοντή αναριγμένη στον αριστερό ώμο), και περιγράφει ένα μεγαλειώδες σχέδιο γιγαντο-γλυπτικής: Ηθελε να προσδώση στο όρος Αθω την μορφή αγάλματος ανδρός, λειτουργικά συνδεδεμένη με μια πόλη και με έργα υδραυλικά! Ο Αλέξανδρος εντυπωσιάζεται τούτο όμως δέν τον εμποδίζει να δείξη το πραχτικό-του πνεύμα: «Επικροτώ το σχέδιό-σου, ο τόπος όμως που διάλεξες είναι ακατάλληλος. Μια πολιτεία δέν μπορεί να αναπτυχθή χωρίς αγρούς». Κρατάει όμως τον Δεινοκράτη μαζύ-του· έτσι η Αλεξάνδρεια θα βρή τον μεγάλο πολεοδόμο-της.
Είναι χαρακτηριστικό οτι ο Βιτρούβιος ενοχλείται απ’ τα πανηγύρια που γίνονται για τους διάσημους αθλητές! Και διερωτάται τί ωφέλησε τους ανθρώπους ο Μίλων ο Κροτωνιάτης κι οι όμοιοί-του, σπεύδοντας ν’ απαντήση «τίποτα». Αντιθέτως, ο Πυθαγόρας, ο Δημόκριτος, ο Πλάτων και ο Αριστοτέλης (συνεχίζει) έδωσαν καρπούς για όλη την ανθρωπότητα, για την γνώση και την ισονομία. Και καταλήγει οτι «στους συγγραφείς πρέπει ν’ απονέμωνται τα στεφάνια και οι θρίαμβοι», (χωρίς όμως να έχωμε ακόμα ιδεί την ολυμπιάδα του πνεύματος, ευτυχώς).
5Ας τελειώσουμε αυτή τη σύντομη αναφορά στον Βιτρούβιο, μνημονεύοντας μερικά ειδικότερα τεχνολογικά θέματα τα οποία μας διασώζει. Και πρώτα, σε καιρούς όπου ο συνδυασμός ατελών μελετών και της φιλοδοξίας για «επιτάχυνση» τεχνικών έργων οδηγεί τελικώς σε διπλασιασμό κόστους και χρόνου, άς ιδούμε τον «αυστηρό αλλά όχι άδικο» νόμο της Εφέσου: Μόλις ανατεθή το έργο, δεσμεύεται η περιουσία του Αρχιτέκτονα. Υπερβάσεις κόστους μέχρι 25% καλύπτονται απ’ το δημόσιο ταμείο. Πάνω απ’ αυτό το όριο όμως, οι δαπάνες καλύπτονται απ’ την περιουσία του Αρχιτέκτονα. Sancta simplicitas…
Τέλος, στο δέκατο βιβλίο του Βιτρουβίου (το οποίο λέγεται οτι γράφθηκε πρώτο) έχομε μια συνοπτική αλλ’ ενημερωτικότατη παρουσίαση των εργαλείων και των μηχανών της εποχής. Με αποκορύφωμα την εμβολοφόρο αντλία του Κτησίβιου και την ύδραυλι, μέρος αναγκαίο της οποίας είναι οι εμβολοφόρες αντλίες. Αλλωστε, η παράδοση θέλει τον Κτησίβιο να έχη εφεύρει το μουσικό αυτό όργανο για χάρη της συμβίας-του, μια άλλης Θαΐδος, που ήταν μουσικός.
Επίτηδες εδιάλεξα ετούτη τη συμβολική συνάντηση τεχνολογίας και τέχνης για να τελειώσω την σημερινή αναφορά στον πολύτιμο λατίνο συγγραφέα και στον άξιο μεταφραστή-του τον κ. Π. Λέφα.
Ο κ. Θ. Π. Τάσιος είναι καθηγητής στο Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο.
