Ο Τζέραλντ Κνάους, συνιδρυτής του ινστιτούτου European Stability Initiative (ESI), πιστεύει ακράδαντα στη δύναμη της Ευρώπης. Είναι ο αρχιτέκτονας της Συμφωνίας Ευρωπαϊκής Ένωσης – Τουρκίας του 2016 για τη μετανάστευση. Τους τελευταίους μήνες ταξιδεύει σε ευρωπαϊκές πρωτεύουσες και ασχολείται, μεταξύ άλλων, με το πώς η Ουκρανία και τα Δυτικά Βαλκάνια μπορούν να αναπτύξουν μια ουσιαστική σχέση με την ΕΕ.
Γίνεται μεγάλη συζήτηση σχετικά με τη μορφή της σύνδεσης της Ουκρανίας με την ΕΕ. Ποια είναι η πραγματική κατάσταση;
«Από το 2004, με την Πορτοκαλί Επανάσταση, και στη συνέχεια το 2014 με την Επανάσταση του Μαϊντάν, κατά τη διάρκεια της οποίας σκοτώθηκαν 100 άτομα, η Ουκρανία προσπαθεί να ενταχθεί στην ΕΕ. Τελικά, τον Ιούνιο του 2022, το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο της χορήγησε το καθεστώς υποψήφιας χώρας, ενώ το Κίεβο βρισκόταν υπό ρωσική πολιορκία. Τέσσερα χρόνια αργότερα, οι Ουκρανοί δεν έχουν ανοίξει ούτε ένα “κεφάλαιο προσχώρησης” και φοβούνται ότι θα συμβεί όπως με τις άλλες χώρες που περιμένουν στην πόρτα εδώ και χρόνια. Ο Ζελένσκι λέει πλέον, με μεγάλη επιμονή, στους Ευρωπαίους: “Δώστε μας κάτι σοβαρό τώρα.
Παλεύουμε για την Ευρώπη, έχουμε τον πιο αποτελεσματικό δημοκρατικό στρατό με εμπειρία στον σύγχρονο πόλεμο, αλλά χρειαζόμαστε σοβαρές απαντήσεις στο ερώτημά μας: πότε θα ενταχθούμε στην ΕE;”. Η απάντηση σε αυτό το ερώτημα έχει αποκαλύψει τα προβλήματα στην πολιτική της Ενωσης. Πρόσφατα, υπήρξαν δύο προτάσεις, μία γαλλική και μία γερμανική, οι οποίες ήταν ακριβώς αυτό που απορρίπτει ο Ζελένσκι: μια συμβολική ένταξη, ουσιαστικά καμία ένταξη. Αλλά και αυτό που ζητά ο Ζελένσκι, δηλαδή πλήρη ένταξη με ορισμένες αποκλίσεις ή εξαιρέσεις το αργότερο έως το 2027 ή το 2028, επίσης δεν είναι εφικτό».
Υπάρχει κάποια σοβαρή εναλλακτική πρόταση για τη σχέση ΕΕ – Ουκρανίας;
«Η ΕΕ θα μπορούσε να προσφέρει στην Ουκρανία την ευκαιρία να ενταχθεί στην ενιαία ευρωπαϊκή αγορά εντός των επόμενων δύο-τριών ετών, υπό την προϋπόθεση ότι θα εφαρμόσει τις απαραίτητες μεταρρυθμίσεις. Με αυτόν τον τρόπο, θα αποκτούσε τις τέσσερις ελευθερίες – κεφαλαίων, προσώπων, εμπορευμάτων και υπηρεσιών – της Συνθήκης της Ρώμης, του ιδρυτικού εγγράφου της πρώτης Ευρωπαϊκής Οικονομικής Κοινότητας. Αυτό είναι κάτι που έχει συμβεί στο παρελθόν, γνωρίζουμε πώς λειτουργεί και είναι προς το συμφέρον όλων. Η ΕΕ έχει προσφέρει αυτό το καθεστώς σε οκτώ χώρες στο παρελθόν.
Στην Αυστρία, στη Φινλανδία και στη Σουηδία, οι οποίες εντάχθηκαν στην Ενιαία Αγορά το 1994 και έγιναν πλήρη μέλη της ΕΕ έναν χρόνο αργότερα. Η Ισλανδία, το Λιχτενστάιν και η Νορβηγία επέλεξαν να παραμείνουν μέλη της Ενιαίας Αγοράς. Ακολούθησαν η Ανδόρα και το Σαν Μαρίνο. Κατά μία έννοια, είναι σαν οι άνθρωποι και οι επιχειρήσεις να βρίσκονται εντός της ΕΕ χωρίς η χώρα να συμμετέχει στους θεσμούς της. Επιπλέον, ο γεωργικός τομέας εξαιρείται, γεγονός που διευκολύνει πολιτικά τη διαδικασία με τη Γαλλία και την Πολωνία. Το κύριο πλεονέκτημα αυτής της πρότασης είναι ότι φέρνει την Ουκρανία πιο κοντά στην ΕΕ χωρίς παρακάμψεις.
Η πλήρης ένταξη παραμένει ο στόχος. Η ιδέα υποστηρίζεται από αρκετούς εξέχοντες ευρωπαίους πολιτικούς. Την υποστηρίζουμε εδώ και χρόνια και θα έπρεπε να είχε προταθεί και στις χώρες των Δυτικών Βαλκανίων και στη Μολδαβία. Προς το παρόν, καμία από τις βαλκανικές χώρες, ίσως με εξαίρεση το Μαυροβούνιο, δεν είναι πιθανό να ενταχθεί πριν από το 2030. Ωστόσο, θα μπορούσαν να ενταχθούν στην Ενιαία Αγορά, εάν πραγματοποιήσουν τις απαραίτητες μεταρρυθμίσεις».
Εάν η ένταξη στην ενιαία ευρωπαϊκή αγορά είναι τόσο καλή ιδέα, γιατί δεν έχει εφαρμοστεί εδώ και τόσα χρόνια;
«Οι ελίτ των Βαλκανίων την έχουν από καιρό παρερμηνεύσει ως απλώς συμβολική, ως απόσπαση από τον στόχο της πλήρους ένταξης. Αυτό αλλάζει. Πριν από λίγες εβδομάδες, ο πρωθυπουργός της Αλβανίας Εντι Ράμα και ο πρόεδρος της Σερβίας Αλεξάνταρ Βούτσιτς έγραψαν σε άρθρο γνώμης σε γερμανική εφημερίδα: “Δώστε μας την ευκαιρία να ενταχθούμε στην ενιαία αγορά ως πρώτο βήμα”. Και η Ουκρανία θα μπορούσε να δει αυτή την πρόταση θετικά, ως κάτι απτό και ουσιαστικό, αν προταθεί και υποστηριχθεί σοβαρά από μια ομάδα ευρωπαϊκών χωρών».
Ποια θα ήταν τα οφέλη μιας σημαντικής επέκτασης της ενιαίας οικονομικής αγοράς;
«Επεκτείνουμε την αγορά μας και το πεδίο εφαρμογής των κανόνων μας, ενισχύουμε την Ουκρανία και συμβάλλουμε στη σταθεροποίηση των Βαλκανίων. Αυτό θα βοηθήσει την Ουκρανία να πραγματοποιήσει τις τόσο αναγκαίες μεταρρυθμίσεις και να οικοδομήσει μια ισχυρή μεταπολεμική οικονομία, απαραίτητη και για τη χρηματοδότηση του στρατού της στο μέλλον – θα χρειαστεί έναν ισχυρό στρατό στο μέλλον, καθώς η Ρωσία πιθανότατα θα παραμείνει απειλή ακόμη και αν τελειώσει ο πόλεμος. Θα στείλει επίσης ένα πολύ ισχυρό μήνυμα από τις ευρωπαϊκές δημοκρατίες ότι η Ευρώπη όχι μόνο δεν βρίσκεται σε παρακμή, όπως ισχυρίζονται οι υποστηρικτές του Τραμπ, αλλά παραμένει δυνατή και ελκυστική. Κατά τη γνώμη μου η Ελλάδα, μαζί με χώρες όπως η Ιταλία και η Αυστρία, πρέπει να υποστηρίξει αυτή την ιδέα για τη σταθεροποίηση των Δυτικών Βαλκανίων, της Ουκρανίας και της Μολδαβίας».
Είστε ο αρχιτέκτονας της συμφωνίας ΕΕ – Τουρκίας για το Μεταναστευτικό, την οποία προτείνατε το 2015 και υιοθετήθηκε τον Μάρτιο του 2016. Δέκα χρόνια μετά, πώς την αξιολογείτε;
«Χάρη σε αυτή τη συμφωνία, μέσα σε λίγες εβδομάδες το 2016 ο αριθμός των ανθρώπων που διέσχιζαν τα σύνορα από την Τουρκία προς την Ελλάδα μειώθηκε στο 3%. Λειτούργησε για τέσσερα χρόνια και στη συνέχεια κατέρρευσε όταν επιδεινώθηκαν οι σχέσεις ΕΕ – Τουρκίας. Αλλά είδαμε στην πράξη ότι μπορεί να λειτουργήσει γρήγορα.
Κάτι παρόμοιο μπορεί να γίνει σήμερα σε μεγαλύτερη κλίμακα. Φέτος το καλοκαίρι, όταν τεθεί σε ισχύ το νέο Ευρωπαϊκό Σύμφωνο για τη Μετανάστευση και το Ασυλο, θα αποκτήσουμε ένα νέο εργαλείο που δεν είχαμε στο Δίκαιο της Ενωσης πριν από 10 χρόνια: οι ευρωπαϊκές χώρες θα μπορούν να συνάψουν παρόμοια συμφωνία με οποιαδήποτε ασφαλή τρίτη χώρα στον κόσμο, όχι μόνο με γείτονες.
Η Ελλάδα θα μπορούσε να συνάψει μια τέτοια συμφωνία με τη Ρουάντα, με την οποία ο ύπατος αρμοστής των Ηνωμένων Εθνών για τους Πρόσφυγες (UNHCR) συνεργάζεται ήδη από το 2019. Εάν οι πρόσφυγες και οι μετανάστες γνωρίζουν ότι θα σταλούν στη Ρουάντα, και εάν η Ρουάντα πληροί τις προϋποθέσεις για να θεωρηθεί ασφαλής, και η UNHCR εφαρμόζει εκεί τις διαδικασίες ασύλου, οι παράνομες διαβάσεις από τη Λιβύη θα μπορούσαν να σταματήσουν μέσα σε λίγες εβδομάδες. Και θα σώζαμε χιλιάδες ζωές».
Ο Τζέραλντ Κνάους, είναι συνιδρυτής του ινστιτούτου European Stability Initiative (ESI)
