Ο δεσμός δεν απέτρεψε τον χαμό. Το «μαζί» επιστρατεύτηκε για να συντροφεύσει το τέλος. Πιασμένες χέρι-χέρι, τα δύο 17χρονα κορίτσια βούτηξαν στο κενό. Ακολούθησε η επείγουσα αναζήτηση μιας αιτίας. Μιας τάξης στο χάος. Στο προσκήνιο η κατάθλιψη και η μη έγκαιρη διάγνωσή της, η κρίση ταυτότητας στην εφηβεία, το πένθος, οι ρωγμές στην εφηβική ταυτότητα, ο ψηφιακός πολιτισμός, η ανεπάρκεια ενός εκπαιδευτικού συστήματος, το αβέβαιο παρόν, το ακόμα πιο αβέβαιο μέλλον κ.λπ., κ.λπ., κ.λπ. Ακόμα κι ένα φτωχό αφελές νόημα μοιάζει πιο ανεκτό από το τίποτα.
Ενας αυτόπτης μάρτυς δήλωσε: «Ακούστηκε ένας κρότος κι έπειτα ένα “αχ!” παρατεταμένο». Ενα «αχ!». Μια ικεσία, ίσως κάτι σαν προσευχή, μήπως και δεν το ψυχράνουν αυτό το «αχ!» οι αναλύσεις των ειδικών. Μήπως και δεν το ευτελίσουν τα media και το κατασπαράξουν ως θέαμα! Γιατί υπάρχουν στιγμές όπου η εξήγηση μοιάζει σχεδόν βέβηλη και ένας ολόκληρος κόσμος τελειώνει με αυτό το «αχ!»…
Ο πειρασμός όμως της ερμηνείας καραδοκεί. «Η ψυχή των παιδιών είναι τόσο αδύναμη που κάποιοι τη δένουν για να μην τους φύγει». Τη δένουν με διαγνώσεις, με ετικέτες, με προγράμματα, με ερωτηματολόγια, με πρωτόκολλα αξιολόγησης, με καλές πρακτικές. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας αναφέρει ότι η αυτοκτονία είναι η τρίτη αιτία θανάτου για τις ηλικίες 15-19 ετών.
Ανυπόφορα ερωτήματα μένουν στον αέρα: Σε τι είδους κόσμο κατοικούν σήμερα οι έφηβοι; Πώς αντέχεται σήμερα ένα εκπαιδευτικό σύστημα που όσο πιο πολύ αλλάζει τόσο το ίδιο μένει; Ενα σύστημα που διαποτίζει μέχρι το μεδούλι το φαντασιακό και τις προσδοκίες των γονιών για μια επιτυχημένη σταδιοδρομία των παιδιών τους. Τι σημαίνει να μεγαλώνεις μέσα σε μια κουλτούρα εξάντλησης, συγκρισιμότητας, διαρκούς αξιολόγησης και απειλής αποτυχίας;
Ο κόσμος έχει βγει από τις αρθρώσεις τού «The time is out of joint». Η φράση του Σαίξπηρ στον «Αμλετ» τρομάζει με την επικαιρότητά της. Πίσω από την πτώση και την απόγνωση των δύο δεκαεπτάχρονων κοριτσιών προβάλλει η εμπειρία ενός κόσμου που έχει χάσει τις αρθρώσεις του. Οπου η σύγχυση ανάμεσα στο αληθινό και το εικονικό σε τρελαίνει. Οπου όλα συμβαίνουν ταυτόχρονα: πόλεμος, διαφημίσεις, αυτοκτονίες, κλιματικές καταστροφές, ανθρώπινες δυστυχίες, influencerς, Eurovision, θρήνος, κατανάλωση, απροσμέτρητη βία. Πώς να ψελλίσεις «εγώ είμαι» μέσα σε αυτή τη συντριπτική συγχρονία; Πώς να νιώσεις ότι το «εγώ» σου δεν είναι κάποιος άλλος;
Τα δύο κορίτσια βούτηξαν μαζί στο κενό ενός κόσμου όπου ο χρόνος έχει βγει από τις αρθρώσεις του.
Μιλάμε αδιάκοπα για την ψυχική υγεία των παιδιών μέσα σε έναν κόσμο που γίνεται ολοένα και πιο αφιλόξενος για την ψυχή. Πώς γίνεται να πολλαπλασιάζονται συνεχώς τα προγράμματα για την εφηβεία και τη βία, την ψυχική ανθεκτικότητα, τη συναισθηματική αγωγή, τις «καλές πρακτικές», τις χρηματοδοτούμενες καμπάνιες ευαισθητοποίησης και ταυτόχρονα να μεγαλώνει η αίσθηση ότι κάτι βαθύτερο διαλύεται;
Η εικόνα των δύο σωμάτων που πέφτουν μαζί στο κενό δεν μοιάζει μόνο με ατομική αυτοκτονία. Μοιάζει σχεδόν σαν εικόνα πολιτισμικής πτώσης.
«Ο κόσμος αυτός δεν μου αρέσει. Δεν είναι για εμένα».
Η Ναταλί Ζαλτζμάν αντιλαμβάνεται την ενόρμηση του θανάτου στην εφηβεία όχι απλώς ως επιθυμία αυτοκαταστροφής, αλλά ως μια σκοτεινή δύναμη που εμφανίζεται όταν καταρρέει ο δεσμός με τον κόσμο, με τον χρόνο, με το μέλλον. Και ίσως αυτό βοηθά να καταλάβουμε κάτι από τη σημερινή οδύνη πολλών νέων ανθρώπων.
Ο ψυχισμός που έχει ανάγκη από ιδανικά, ελπίδα και μέλλον βρίσκεται αντιμέτωπος με έναν κόσμο που μοιάζει ήδη εξαντλημένος. Και έτσι η ενόρμηση του θανάτου παίρνει μερικές φορές μια παράξενη μορφή: όχι μια βίαιη επιθυμία καταστροφής αλλά μια παραίτηση από την επιθυμία να ζήσεις. Ο νους μου πάει στο μυθιστόρημα «Ο Φύλακας στη Σίκαλη» (The Catcher in the Rye) του Σάλιντζερ που κυκλοφόρησε το 1951 στην Αμερική και δεν έπαψε μέχρι σήμερα να αποτελεί ένα είδος ευαγγελίου για τους εκατομμύρια κάθε χρόνο αναγνώστες του. Το βιβλίο σε ταράζει.
Ο δεκαεπτάχρονος Χόλντεν Κόλφινλντ στη δεκαετία του ’50 δίνει έναν αγώνα ζωής απέναντι στον κίβδηλο, «phony», κάλπικο τρόπο ζωής του ενήλικου κόσμου. Οι κάλπηδες, το ψεύδος της εικόνας και του «φαίνεσθαι» δεν γεννήθηκαν με τα social media. Η ψηφιακή μας εποχή το οξύνει με τον δικό της τρόπο.
Ο Χόλντεν σώζεται. Η γλώσσα του και ο δικός του ειρωνικός τρόπος να υπάρχει τον κρατούν δεμένο με τη ζωή. Σωτήριο ρόλο έπαιξε ένας φωτισμένος δάσκαλος στο σχολείο του και η Φοίβη, η μικρούλα του αδελφή, Στο αποχαιρετιστήριο γράμμα των δύο κοριτσιών, αντίθετα, οι λέξεις μοιάζουν να μην ανοίγουν δρόμο προς τον άλλον. Κλείνουν ερμητικά προς τα μέσα.
Υστερόγραφο: Ονειρεύτηκα τον Χόλντεν. Τον είδα να στέκεται στο χείλος ενός γκρεμού και, ως φύλακας στη σίκαλη, να σώζει τα δύο κορίτσια από το άλμα στο κενό. «Μέσα στο καταχείμωνο ανακαλύπτεις τελικά μέσα σου ένα ακατανίκητο καλοκαίρι» (Καμί). Ναι! Ακόμη και μέσα στην πιο σκοτεινή απελπισία ένας πυρήνας ζωής που δεν έχει συντριβεί θα ανθίζει μέσα στη νύχτα! Ακολουθεί η ζωή.
Η κυρία Φωτεινή Τσαλίκογλου είναι καθηγήτρια Ψυχολογίας και συγγραφέας.
