Η περιοχή της Κοζάνης είναι γνωστή για το πλήθος των τοπικών εθίμων της, τα οποία εξακολουθούν να αποτελούν σημαντικό στοιχείο της ταυτότητάς της, εξασφαλίζοντας τη συμμετοχή των νέων και τη διατήρηση της αυθεντικής κληρονομιάς. Δύο από τα χαρακτηριστικά έθιμα της περιοχής μας είναι οι Λαζαρίνες και τα Μωμοέρια. Και τα δύο έθιμα έχουν αναγνωριστεί και συμπεριληφθεί στον Εθνικό Κατάλογο Αϋλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς.
Οι Λαζαρίνες αποτελούν ένα πατροπαράδοτο έθιμο το οποίο προέρχεται από την αρχαία Ελλάδα, συγκεκριμένα από το βασίλειο της Αιανής. Επιτελείται από νεαρά κορίτσια και γυναίκες ντυμένες με παραδοσιακές φορεσιές των 12 τοπικών κοινοτήτων του Δήμου Κοζάνης (Αγία Παρασκευή, Αιανή, Ανω Κώμη, Καρυδίτσα, Καισαρειά, Κήπος, Κάτω Κώμη, Κρόκος, Κτένι, Λευκοπηγή, Μεταμόρφωση και Ροδιανή) και γίνεται με αφορμή την Ανάσταση του Λαζάρου.
Το δρώμενο ξεκινά από το Σάββατο του Λαζάρου και κορυφώνεται την Κυριακή των Βαΐων με τελετουργικούς χορούς και συμποσιακά γλέντια, τα «Μπλίκια». Ομάδες γυναικών συγκεντρώνονται στην εκκλησία του κάθε χωριού, ξεκινούν με το τραγούδι στην Παναγία και στη συνέχεια συνεχίζουν στο σπίτι του ιερέα, του προέδρου, του δασκάλου με το αντίστοιχο τραγούδι και μετά σε όλα τα σπίτια του χωριού, μοιράζοντας «λαζαρόπ’τα». Καταλήγουν στην κεντρική πλατεία με το χοροστάσι, τους λαζαριάτικους χορούς και τα τραγούδια, μέχρι να επιστρέψουν στα «κονάκια».
Το πρωί της Κυριακής των Βαΐων ολοκληρώνεται το έθιμο με τους βαϊάτικους χορούς, έξω από την εκκλησία κρατώντας βάγια στο χέρι.
Μωμόεροι
Τα Μωμοέρια αποτελούν επίσης ένα αρχαίο δρώμενο με βαθιές ρίζες στις παραδόσεις του Πόντου (εγγεγραμμένο στο διεθνές ευρετήριο της UNESCO). Το συγκεκριμένο αρχαίο θεατρικό δρώμενο ήρθε στην Ελλάδα μαζί με τους Ελληνες του Πόντου, στην ανταλλαγή πληθυσμών, και αναγεννήθηκε στα ποντιακά χωριά της Δυτικής Μακεδονίας (Αγιος Δημήτριος, Αλωνάκια, Καρυοχώρι, Κομνηνά, Πρωτοχώρι, Ρυάκιο, Σκήτη και Τετράλοφος). Πρόκειται για ένα θεατρικό δρώμενο που πραγματοποιείται τις μέρες των Χριστουγέννων και της Πρωτοχρονιάς. Το δρώμενο περιλαμβάνει κωμικά επεισόδια, όπου μασκαρεμένοι χαρακτήρες σατιρίζουν την κοινότητα. Είναι μια μορφή λαϊκού θεάτρου που συνδυάζει χορό, τραγούδι και δραματοποιημένη αφήγηση.
Διατηρείται στα βάθη των χρόνων με μεγάλη συμμετοχή νέων ανθρώπων.
Οι χαρακτήρες της παράστασης είναι ο γέρος και η γριά που συμβολίζουν τον χρόνο που περνά, ο γιατρός που θεραπεύει τους χαρακτήρες, ο διάβολος και ο δικαστής που εκπροσωπούσαν το Κακό, ο αστυνομικός που επιβάλλει την τάξη και είναι σατιρική μορφή, και τέλος οι μωμόεροι που είναι 10 έως 20 άντρες με παραδοσιακές φορεσιές. Περνούν από σπίτι σε σπίτι για να διώξουν το Κακό και να φέρουν καλοτυχία για τον νέο χρόνο.
Εάν δεν δεχτείς τους μωμόερους στο σπίτι σου, είναι προσβολή προς το έθιμο, οι μωμόεροι λένε αυτοσχέδια αστεία δίστιχα για να γελοιοποιήσουν τον σπιτονοικοκύρη. Είναι το έθιμο που μέσα στο κρύο του χειμώνα κρατάει τους ανθρώπους ζεστούς, καλόκαρδους και φιλόξενους. Σε κάθε σπιτικό υπάρχει ένα τραπέζι με φαγητά και ποτά για τους χαρακτήρες αλλά και για τους θεατές, που ετοιμάζουν από νωρίς το πρωί οι γυναίκες του κάθε σπιτιού με μεράκι, αγάπη και θέληση.
Η παράδοση προσφέρει έναν πολύτιμο δεσμό με το παρελθόν και παράλληλα λειτουργεί ως έμπνευση για το μέλλον, δείχνοντας πως, ακόμη και σε έναν κόσμο που εξελίσσεται διαρκώς, υπάρχουν ανεξίτηλα στη μνήμη του κόσμου έθιμα και παραδόσεις που συνεχίζουν την πανανθρώπινη αλυσίδα της ζωής.
