Η κλιματική αλλαγή, η βιομηχανική ρύπανση και η απώλεια βιοποικιλότητας – η λεγόμενη «τριπλή πλανητική κρίση» – τροφοδοτούνται από τον τρόπο με τον οποίο οι σύγχρονες οικονομίες εξορύσσουν, χρησιμοποιούν και απορρίπτουν πρώτες ύλες. Για την Ευρωπαϊκή Ένωση (ΕΕ) το ζήτημα έχει πλέον ξεφύγει από τα στενά όρια της περιβαλλοντικής πολιτικής. Αγγίζει την ανθεκτικότητα της ευρωπαϊκής βιομηχανίας, την εξάρτησή της από εισαγόμενους πόρους, τις αλυσίδες εφοδιασμού και εν τέλει την ανταγωνιστικότητά της.
Αυτό ήταν το κεντρικό μήνυμα της συζήτησης που πραγματοποιήθηκε την Τετάρτη 17 Ιουνίου στην ολομέλεια της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής (ΕΟΚΕ), όπου ο υπό διαμόρφωση Ευρωπαϊκός Νόμος για την Κυκλική Οικονομία (Circular Economy Act) παρουσιάστηκε ως στρατηγική δοκιμασία για την Ευρώπη. Ο νόμος, που αναμένεται να εγκριθεί από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή έως το τέλος του έτους, θέτει ένα δύσκολο ερώτημα: μπορεί η ευρωπαϊκή οικονομία να μειώσει το περιβαλλοντικό της αποτύπωμα παραμένοντας ταυτόχρονα ανταγωνιστική;
Γεωπολιτικός τόνος
Η Τερέζα Ριμπέρα, εκτελεστική αντιπρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και επίτροπος Ανταγωνισμού, έδωσε στη συζήτηση γεωπολιτικό τόνο. Η κυκλική οικονομία, είπε, είναι απαραίτητη για την ανθεκτικότητα και την ανταγωνιστικότητα της Ευρώπης, για τη μείωση της εξάρτησής της από εισαγόμενους πόρους και για τη στρατηγική της αυτονομία.
Η Τερέζα Ριμπέρα, εκτελεστική αντιπρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και Επίτροπος Ανταγωνισμού, κατά τη διάρκεια της συζήτησης στις 17 Ιουνίου στην ολομέλεια της ΕΟΚΕ.
Η φιλοδοξία είναι μεγάλη. Η πραγματικότητα όμως καταδεικνύει το αντίθετο.
Σύμφωνα με τα πιο πρόσφατα στοιχεία της Eurostat, το ποσοστό κυκλικής χρήσης υλικών στην ΕΕ έφθασε το 12,2% το 2024, παρουσιάζοντας αύξηση τεσσάρων ποσοστιαίων μονάδων σε σχέση με το 2004. Ο δείκτης μετρά το μερίδιο των υλικών που χρησιμοποιούνται στην οικονομία και προέρχονται από ανακυκλωμένα απόβλητα τα οποία επιστρέφουν στην παραγωγή. Παρ’ όλη την πρόοδο, σχεδόν το 90% της υλικής βάσης της ευρωπαϊκής οικονομίας εξακολουθεί να στηρίζεται σε πρωτογενή υλικά.
Γνωμοδότηση
Η εικόνα των υλικών ροών καθιστά την πρόκληση της κυκλικής οικονομίας ακόμη μεγαλύτερη. Το 2024, η οικονομία της ΕΕ επεξεργάστηκε 7,70 δισ. τόνους υλικών, το 67% των οποίων προήλθε από φυσικούς πόρους που εξορύχθηκαν εντός της ΕΕ, το 19% από εισαγωγές και το 14% από ανακύκλωση και επίχωση. Ο κυκλικός βρόχος, συνεπώς, παραμένει μικρός σε σχέση με το μέγεθος της ευρωπαϊκής οικονομίας. Γι’ αυτό η συζήτηση δεν μπορεί να περιοριστεί μόνο στα ποσοστά ανακύκλωσης. Το καίριο ερώτημα αφορά στο αν τα ανακυκλωμένα υλικά μπορούν να υποκαταστήσουν την πρωτογενή εξόρυξη, αν τα προϊόντα σχεδιάζονται ώστε να διαρκούν, αν η επισκευή και η επαναχρησιμοποίηση γίνουν οικονομικά κανονικές πρακτικές, αν οι δευτερογενείς πρώτες ύλες μπορούν να κυκλοφορούν σε μια λειτουργική ευρωπαϊκή αγορά.
Αυτή είναι και η λογική της γνωμοδότησης που υιοθέτησε η ΕΟΚΕ, ύστερα από αίτημα της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, η οποία συνίσταται σε πέντε άξονες: ενιαία αγορά για δευτερογενείς πρώτες ύλες, στήριξη της επισκευής, της επαναχρησιμοποίησης και της ανακατασκευής, πράσινες δημόσιες συμβάσεις, μεταρρύθμιση της διευρυμένης ευθύνης του παραγωγού και, τέλος, τεχνικά πρότυπα ευρείας εφαρμογής.
Ο Κίλιαν Λόχαν, εισηγητής της γνωμοδότησης της ΕΟΚΕ για τον Ευρωπαϊκό Νόμο για την Κυκλική Οικονομία
Ο ιρλανδός εισηγητής της γνωμοδότησης της ΕΟΚΕ, Κίλιαν Λόχαν, το διατύπωσε στην ολομέλεια με καθαρό τρόπο: η κυκλικότητα πρέπει να γίνει «οριζόντια αρχή». Στο συνοδευτικό του κείμενο προχώρησε ένα βήμα παραπέρα, σημειώνοντας ότι η Ευρώπη χρειάζεται να περάσει από τη λογική «χρησιμοποιούμε καλύτερα τους πόρους» στη λογική «χρησιμοποιούμε λιγότερους πόρους».
Η αποδοτικότητα
Η διάκριση του Λόχαν έχει σημασία. Η Ευρώπη έχει επενδύσει επί χρόνια στην αποδοτικότητα. Ανακυκλώνει περισσότερο από παλαιότερα. Παράγει μεγαλύτερη οικονομική αξία ανά μονάδα υλικού που καταναλώνει. Αν όμως η συνολική ζήτηση πόρων συνεχίσει να αυξάνεται, τα κέρδη αποδοτικότητας απορροφώνται από τον όγκο της κατανάλωσης. Γι’ αυτό η ιδέα θέσπισης σαφών στόχων υλικού αποτυπώματος αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα, αντίστοιχη με εκείνη των κλιματικών στόχων.
Οι στόχοι όμως δεν δημιουργούν από μόνοι τους αγορές.
Η κυκλικότητα οφείλει να μετατραπεί σε χρήσιμο εργαλείο βιομηχανικής πολιτικής. Αν τα πρωτογενή υλικά παραμένουν φθηνότερα, αν τα ανακυκλωμένα υλικά θεωρούνται αναξιόπιστα, αν οι μικρομεσαίες επιχειρήσεις δεν βρίσκουν χρηματοδότηση, αν οι δημόσιες προμήθειες δεν επιβραβεύουν τον κυκλικό σχεδιασμό, η κυκλική οικονομία θα παραμείνει στη ζώνη μιας «ρυθμιστικής επιθυμίας».
Μιλώντας αποκλειστικά στο «Βήμα», ο Λόχαν περιγράφει την τελευταία δεκαετία ως μια «περίοδο ορατής αλλά ανεπαρκούς προόδου». Το δικαίωμα στην επισκευή, ο οικολογικός σχεδιασμός, η διευρυμένη ευθύνη του παραγωγού και η ανακατασκευή έχουν μεταφέρει τη συζήτηση πιο κοντά στην αρχή της αλυσίδας παραγωγής. Ο ρυθμός, όμως, παραμένει, όπως σημειώνει, «πολύ αργός, αν και προς τη σωστή κατεύθυνση».
Το όραμα
Καθώς οι στρατηγικές προτεραιότητες της ΕΕ μετατοπίζονται από την Πράσινη Συμφωνία προς την ανταγωνιστικότητα, την ασφάλεια και την άμυνα, το όραμα για μια ευρωπαϊκή κυκλική οικονομία μπορεί να ενισχυθεί ή να αποδυναμωθεί. Ο Λόχαν εντοπίζει τον κίνδυνο η κυκλικότητα να αποτελέσει απλά μια «ετικέτα που υπηρετεί υφιστάμενους κλαδικούς στόχους». Αυτό, όπως χαρακτηριστικά σημειώνει στο «Βήμα», «θα συνιστούσε ένα νέο περιτύλιγμα της [πολιτικής] αδράνειας».
Ένας τρόπος για να γίνει κατανοητό το ζήτημα είναι η περίπτωση μιας «λευκής» οικιακής συσκεύης. Ο Λόχαν υποστηρίζει ότι ο ευρωπαίος πολίτης δεν πρέπει να μπαίνει σε ένα κατάστημα αναζητώντας ένα «κυκλικό» πλυντήριο ρούχων. Το πραγματικό κριτήριο είναι αν υπάρχει εξαρχής μια ανθεκτική, επισκευάσιμη, ανακατασκευασμένη και οικονομικά προσιτή επιλογή στην τοπική οικονομία. Πλυντήρια με μεγάλη διάρκεια ζωής, που επισκευάζονται εύκολα και που δεν απαιτούν από τον καταναλωτή να επωμιστεί το πράσινο κόστος στο ταμείο του καταστήματος.
Σύμφωνα με τον ιρλανδό εισηγητή της γνωμοδότησης της ΕΟΚΕ για το Circular Economy Act, η κυκλική οικονομία καθίσταται στην πράξη μια «ήπια μορφή επανεκβιομηχάνισης» όταν επισκευάσιμα προϊόντα στηρίζουν δίκτυα τεχνικών, μαστόρων και συνεργείων ειδικά εκτός των αστικών κέντρων. «Αντί τα απορριπτόμενα προϊόντα να μεταφέρονται αλλού, εξαρτήματα μπορούν να ανακτώνται, να επαναχρησιμοποιούνται και να ανακατασκευάζονται ακόμα και μακριά από τις μεγάλες πόλεις».
Η σκληρή αλήθεια
Πίσω από την επιδιωκόμενη συναίνεση στην ΕΕ υπάρχει όμως μια σκληρή αλήθεια. Ο Λόχαν απορρίπτει την ιδέα ότι στην κυκλική οικονομία «όλοι αυτομάτως κερδίζουν». Μια πραγματική κυκλική οικονομία, όπως υποστηρίζει, αλλάζει τα επιχειρηματικά μοντέλα. «Οσοι έχουν επενδύσει περισσότερο στο γραμμικό μοντέλο δεν θα ωφεληθούν με τον ίδιο τρόπο. Κάποιοι θα προσαρμοστούν, άλλοι θα χάσουν».
Ο επικείμενος Ευρωπαϊκός Νόμος για την Κυκλική Οικονομία θα κριθεί συνεπώς από τις επιπτώσεις του στην αγορά. Θα κάνει τις δευτερογενείς πρώτες ύλες αξιόπιστες και ανταγωνιστικές; Θα δημιουργήσει ζήτηση για επισκευές και ανακατασκευές; Θα κάνει τις κυκλικές επιλογές προσιτές για τα νοικοκυριά και βιώσιμες ειδικά για τις μικρομεσαίες επιχειρήσεις;
Οι απαντήσεις δεν είναι προφανείς, αλλά θα καθορίσουν το αν η κυκλική οικονομία θα παραμείνει ένας περιορισμένης εφαρμοσιμότητας «πράσινος» βρόχος ή θα εξελιχθεί σε κεντρικό άξονα ενός πιο ανθεκτικού και βιώσιμου μοντέλου οικονομικής ανάπτυξης της Ευρώπης.
