8 Μαρτίου. Και κάθε χρόνο την ίδια μέρα σκέφτομαι το ίδιο πράγμα. Πόσο περίεργο είναι να μιλάς για τη θέση της γυναίκας στον κόσμο, όταν ο κόσμος των γυναικών δεν είναι ένας. Είναι άνισος και αυτός.
Υπάρχουν πολλές πραγματικότητες. Τόσες πολλές, που καμιά φορά νιώθω ότι ζούμε σχεδόν σε διαφορετικούς πλανήτες.
Εμείς, οι γυναίκες της Δύσης, έχουμε ακόμη πολλά να παλέψουμε. Και δεν είναι μικρά. Η ανισότητα στην εργασία υπάρχει. Ο σεξισμός δεν εξαφανίστηκε ποτέ, απλώς ίσως κάποιοι να «δαγκώνονται» πια για να μιλήσουν, το σκέφτονται διπλά –ακόμα και αν σκέφτονται πώς να σε μειώσουν. Οι γυναίκες εξακολουθούν να πληρώνονται λιγότερο σε πολλές χώρες, να αμφισβητούνται περισσότερο, να πρέπει να αποδεικνύουν διπλά ότι αξίζουν να βρίσκονται στο ίδιο τραπέζι με τους άνδρες. Και υπάρχει και κάτι ακόμη, σκοτεινό και πεισματικό: η ενδοοικογενειακή βία.
Γυναίκες που κακοποιούνται μέσα στο ίδιο τους το σπίτι. Που φοβούνται να μιλήσουν. Που μένουν σιωπηλές γιατί ντρέπονται, γιατί δεν έχουν οικονομική ανεξαρτησία, γιατί η κοινωνία εξακολουθεί να τις ρωτά «τι έκανες και τον προκάλεσες».
Οι γυναίκες εξακολουθούν να πληρώνονται λιγότερο σε πολλές χώρες, να αμφισβητούνται περισσότερο, να πρέπει να αποδεικνύουν διπλά ότι αξίζουν να βρίσκονται στο ίδιο τραπέζι με τους άνδρες. Και υπάρχει και κάτι ακόμη, σκοτεινό και πεισματικό: η ενδοοικογενειακή βία.
Αλλά ακόμη κι εκεί, υπάρχει μια διαφορά που δεν πρέπει να αγνοούμε. Μπορούμε να μιλήσουμε.
Υπάρχουν νόμοι. Υπάρχουν γραμμές βοήθειας. Υπάρχουν δομές φιλοξενίας. Υπάρχουν δημοσιογράφοι που θα το γράψουν. Υπάρχουν δικαστήρια που —έστω αργά, έστω με λάθη— μπορούν να αποδώσουν δικαιοσύνη.
Δεν σημαίνει ότι ο «πολιτισμένος» κόσμος μας είναι δίκαιος. Σημαίνει όμως ότι έχουμε εργαλεία. «Όπλα».
Και κάπου εκεί νιώθω πάντα μια μικρή αμηχανία. Γιατί ενώ εμείς μιλάμε για τα δικαιώματά μας, υπάρχουν γυναίκες στον κόσμο που ακόμη παλεύουν για κάτι πολύ πιο απλό: να μπορούν να αποφασίζουν για τη ζωή τους. Που και η ίδια η ζωή τους κάθε μέρα είναι πράξη αντίστασης.
Κάποια στιγμή θυμάμαι μια φράση της Μέριλ Στριπ που με είχε παγώσει όταν την άκουσα. Είχε πει ότι σήμερα, στην Καμπούλ, μια θηλυκή γάτα έχει περισσότερη ελευθερία από μια γυναίκα.
Μια γάτα μπορεί να καθίσει στο κατώφλι και να νιώσει τον ήλιο στο πρόσωπό της.
Ένας σκίουρος μπορεί να τρέξει ελεύθερα στο πάρκο. Ένα πουλί μπορεί να τραγουδήσει δημόσια. Μια γυναίκα όμως στο Αφγανιστάν δεν μπορεί να τραγουδήσει στον δημόσιο χώρο.
Ενώ εμείς μιλάμε για τα δικαιώματά μας, υπάρχουν γυναίκες στον κόσμο που ακόμη παλεύουν για κάτι πολύ πιο απλό: να μπορούν να αποφασίζουν για τη ζωή τους. Που και η ίδια η ζωή τους κάθε μέρα είναι πράξη αντίστασης.
Και όσο υπερβολικό κι αν ακούγεται στην αρχή, όταν αρχίσεις να κοιτάς λίγο πιο προσεκτικά τι συμβαίνει σε κάποιες γωνιές του κόσμου, καταλαβαίνεις ότι δεν είναι υπερβολή. Είναι μια σκληρή περίληψη της πραγματικότητας.
Στο Αφγανιστάν σήμερα, ένα κορίτσι μπορεί να πάει σχολείο μόνο μέχρι περίπου τα 12 του χρόνια. Από εκεί και πέρα, η πόρτα κλείνει. Κυριολεκτικά. Η χώρα είναι πλέον η μόνη στον κόσμο όπου η δευτεροβάθμια εκπαίδευση για τα κορίτσια έχει απαγορευτεί πλήρως, αφήνοντας πάνω από δύο εκατομμύρια κορίτσια εκτός σχολείου. Δύο εκατομμύρια ζωές σε αναμονή. Δύο εκατομμύρια κορίτσια που το όνειρό τους να γίνουν γιατροί, μηχανικοί, δασκάλες δε θα πραγματοποιηθεί. Όχι επειδή δεν έχουν ικανότητες. Επειδή δεν τους επιτρέπεται.
Και δεν είναι μόνο το σχολείο. Δεν μπορούν να εργαστούν σε πολλούς τομείς. Δεν μπορούν να κυκλοφορήσουν ελεύθερα χωρίς άνδρα συγγενή. Δεν μπορούν να πάνε σε πάρκα, σε γυμναστήρια, σε δημόσιους χώρους. Με απλά λόγια: μια ολόκληρη κοινωνία προσπαθεί να τις εξαφανίσει από τον δημόσιο χώρο. Σαν να μην πρέπει να υπάρχουν.
Και μετά υπάρχει το Ιράν.
Εκεί όπου ο νόμος μπορεί να σε πιάσει επειδή μια τούφα από τα μαλλιά σου φαίνεται έξω από τη μαντήλα. Και όπου το 2022 ο θάνατος της 22χρονης Μαχσά Αμινί από τα χέρια της «αστυνομίας ηθών» έκανε τον κόσμο να μιλήσει.
Όμως δεν ήταν η μόνη.
Ήταν η Minoo Majidi, 62 ετών, που βγήκε στους δρόμους της Κερμανσάχ για να φωνάξει «Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία», και δέχτηκε πυρά από δυνάμεις ασφαλείας — ένα χτύπημα που την σκότωσε.
Σε πολλά άλλα μέρη θα ήταν απλά μια μητέρα, μια γιαγιά ευτυχισμένη με τα εγγονάκια της. Στο Ιράν όμως έγινε ένα από τα σύμβολα αυτής της εξέγερσης — το πρόσωπο μιας αντίστασης που δεν έκανε πίσω, ακόμα και όταν ο κόσμος γύρω της προσπάθησε να τη φιμώσει.
Και μετά υπάρχει το Ιράν. Εκεί όπου ο νόμος μπορεί να σε πιάσει επειδή μια τούφα από τα μαλλιά σου φαίνεται έξω από τη μαντήλα. Και όπου το 2022 ο θάνατος της 22χρονης Μαχσά Αμινί από τα χέρια της «αστυνομίας ηθών» έκανε τον κόσμο να μιλήσει.
Και δεν ήταν η μόνη γυναίκα που βρέθηκε νεκρή στις διαδηλώσεις του 2022. Ήταν η Hadis Najafi, μόλις 22 ετών, που σκοτώθηκε από πυροβολισμό σε διαδήλωση στην πόλη Mehrshahr. Ήταν επίσης η Nika Shakarami, 16 ετών, που εξαφανίστηκε κατά τη διάρκεια των διαδηλώσεων και βρέθηκε νεκρή με σημάδια κακοποίησης μετά την κράτησή της. Και η Asra Panahi, 15 ετών, που χτυπήθηκε από δυνάμεις ασφαλείας όταν αρνήθηκε να συμμετάσχει σε κυβερνητική εκδήλωση στο σχολείο της.
Ήταν και η Ghazaleh Chalabi, 33 ετών, που τραυματίστηκε από σφαίρα στο κεφάλι την ώρα που κατέγραφε τις διαδηλώσεις με το κινητό της και πέθανε λίγες μέρες μετά. Οι αρχές δεν επέτρεψαν ούτε καν την δωρεά των οργάνων της — λέγοντας ότι αυτό θα την έκανε «θρύλο».
Αυτά τα ονόματα — γυναίκες και κορίτσια — δεν είναι απλά αριθμοί σε στατιστική. Είναι ανθρώπινες ζωές που έδωσαν την ύπαρξή τους για ένα αυτονόητο πράγμα: να μπορούν να ζουν χωρίς φόβο και να αποφασίζουν για το σώμα και τη ζωή τους.
Στο Ιράν, λοιπόν, συμβαίνουν όλα αυτά, σε μια χώρα με πανεπιστήμια, με επιστήμονες, με πόλεις σύγχρονες και ζωντανές και την ίδια στιγμή, μια χώρα όπου ο νόμος επιτρέπει σε ένα κορίτσι να παντρευτεί στα 13 — ή και μικρότερο, αν το εγκρίνει ένας δικαστής και το ζητήσει ο πατέρας του.
Τα νούμερα είναι σχεδόν αδιανόητα: δεκάδες χιλιάδες γάμοι κοριτσιών μεταξύ 10 και 14 ετών έχουν καταγραφεί σε έναν μόνο χρόνο. Σκεφτείτε το για μια στιγμή. Στα δέκα. Στα έντεκα. Στα δώδεκα. Η ηλικία που ένα παιδί μαθαίνει ακόμη ποιο είναι. Και στο Ιράν είναι η ηλικία που του ανακοινώνεται με ποιον θα ζήσει την υπόλοιπη ζωή του.
Από τις φυλακές του Ιράν τη δεκαετία του ’80 υπάρχουν μαρτυρίες γυναικών και καταθέσεις πρώην κρατουμένων που περιγράφουν κάτι σχεδόν αδιανόητο: ότι νεαρές κρατούμενες, όταν καταδικάζονταν σε θάνατο και θεωρούνταν παρθένες, εξαναγκάζονταν σε «γάμο» με φρουρούς και βιάζονταν πριν από την εκτέλεσή τους.
Κι ύστερα υπάρχουν ιστορίες που μοιάζουν τόσο σκοτεινές που δυσκολεύεσαι να πιστέψεις ότι ανήκουν στον ίδιο αιώνα με εμάς.
Από τις φυλακές του Ιράν τη δεκαετία του ’80 υπάρχουν μαρτυρίες γυναικών και καταθέσεις πρώην κρατουμένων που περιγράφουν κάτι σχεδόν αδιανόητο: ότι νεαρές κρατούμενες, όταν καταδικάζονταν σε θάνατο και θεωρούνταν παρθένες, εξαναγκάζονταν σε «γάμο» με φρουρούς και βιάζονταν πριν από την εκτέλεσή τους. Το επιχείρημα που ακουγόταν τότε ήταν εξίσου φρικτό με την πράξη: ότι μια παρθένα δεν έπρεπε να εκτελεστεί γιατί θα πήγαινε στον παράδεισο.
Σκέψου το για μια στιγμή.
Όχι μόνο να σε σκοτώσουν. Αλλά να θεωρούν ότι πρέπει πρώτα να σου αφαιρέσουν ακόμη και την τελευταία σου αξιοπρέπεια.
Και όμως — ακόμη και μέσα σε αυτές τις συνθήκες — οι γυναίκες συνεχίζουν να αντιστέκονται.
Και δεν είναι μόνο το Ιράν ή το Αφγανιστάν. Υπάρχουν γυναίκες στην Υεμένη που δεν μπορούν να βγουν από το σπίτι χωρίς άδεια, γυναίκες στο Πακιστάν και τη Σομαλία που η μόρφωση τους τελειώνει πριν καν αρχίσει, γιατί κάποιοι αποφάσισαν ότι δεν αξίζουν σχολείο.
Οι Ιρανές που βγάζουν τη μαντήλα τους δημόσια, γνωρίζοντας ότι μπορεί να συλληφθούν. Οι Αφγανές που οργανώνουν μυστικά μαθήματα μέσα σε σπίτια. Οι γυναίκες που γράφουν, που μιλούν, που φωνάζουν, ακόμη κι όταν ξέρουν ότι η φωνή τους μπορεί να τους κοστίσει την ελευθερία τους.
Και δεν είναι μόνο το Ιράν ή το Αφγανιστάν. Υπάρχουν γυναίκες στην Υεμένη που δεν μπορούν να βγουν από το σπίτι χωρίς άδεια, γυναίκες στο Πακιστάν και τη Σομαλία που η μόρφωση τους τελειώνει πριν καν αρχίσει, γιατί κάποιοι αποφάσισαν ότι δεν αξίζουν σχολείο. Στη ΛΔ Κονγκό και στο Σουδάν, γυναίκες και κορίτσια γίνονται θύματα βίας και εκμετάλλευσης, επειδή η παρουσία τους στους δρόμους ή στις αγορές θεωρείται «απειλή». Ακόμα και στη Σαουδική Αραβία, παρά τις πρόσφατες υποσχέσεις για αλλαγές, η ζωή μιας γυναίκας παραμένει δεμένη σε νόμους που θέλουν έναν άντρα να αποφασίζει για κάθε της βήμα.
Στην Ινδία πάλι, μια χώρα που οι δρόμοι της γεμίζουν από χρώματα, φωνές και όνειρα, όμως, οι γυναίκες συχνά περπατούν φοβισμένες. Κάθε μέρα καταγράφονται δεκάδες βιασμοί — δεκάδες γυναίκες που ξυπνούν με τον φόβο ότι η ίδια τους η ζωή μπορεί να γίνει παιχνίδι εξουσίας κάποιου άλλου. Και δεν είναι μόνο άγνωστοι στους δρόμους· πολλές φορές η απειλή έρχεται μέσα στα ίδια τους τα σπίτια, από ανθρώπους που υποτίθεται ότι τις προστατεύουν.
Κάθε γυναίκα από το πιο ήσυχο σπίτι της Δύσης μέχρι τα πιο σκοτεινά μέρη του κόσμου πρέπει να είναι ασφαλής, να ακούγεται, να αξίζει. Αυτονόητα.
Θυμήσου την ιστορία της 23χρονης φοιτήτριας στο Νέο Δελχί που επέστρεφε σπίτι μαζί με έναν φίλο της όταν επιτέθηκαν σε εκείνη έξι άντρες μέσα στο λεωφορείο όπου επέβαινε. Την βίασαν ομαδικά και χτύπησαν βάναυσα τον φίλο της. Την πέταξαν στο δρόμο, βαριά τραυματισμένη. Παρά τις προσπάθειες των γιατρών στην Ινδία και τη Σιγκαπούρη, η φοιτήτρια δεν τα κατάφερε.Η ιστορία της ξύπνησε ολόκληρη την Ινδία. Χιλιάδες άνθρωποι βγήκαν στους δρόμους, φωνάζοντας για δικαιοσύνη, για ασφάλεια, για σεβασμό στις γυναίκες. Οι δράστες καταδικάστηκαν τελικά σε θάνατο ή ισόβια κάθειρξη. Και παρ’ όλες τις αλλαγές στους νόμους, η βία συνεχίζεται, καθημερινά, σχεδόν κανονικοποιημένη, σαν να είναι κομμάτι της ίδιας της κοινωνίας.
Γυναίκες που ζουν με φόβο, γυναίκες που τους κλέβουν την παιδική ηλικία, τη φωνή, την ίδια τους τη ζωή. Η σημερινή μέρα δεν είναι για λουλούδια και ευχές. Είναι μια πικρή υπενθύμιση ότι η ελευθερία και η ζωή των γυναικών δεν μπορεί να είναι προνόμιο γεωγραφίας. Δεν μπορεί να εξαρτάται από το πού γεννήθηκες ή από ποιον φοβάσαι. Κάθε γυναίκα από το πιο ήσυχο σπίτι της Δύσης μέχρι τα πιο σκοτεινά μέρη του κόσμου πρέπει να είναι ασφαλής, να ακούγεται, να αξίζει. Αυτονόητα.
*Κεντρική φωτογραφία: IStock
